De Tongerseweg (Maastrichts: Toongerseweeg) is een weg of straat in de Nederlandse stad Maastricht. De weg werd begin negentiende eeuw aangelegd als steenweg naar Tongeren, maar is voor een deel ouder. De weg is onderdeel van de provinciale weg 278 en vervult een belangrijke verkeersfunctie. De Tongerseweg wordt gekenmerkt door een zeer gevarieerde bebouwing, waaronder een groot aantal rijks- en gemeentelijke monumenten, merendeels uit de periode 1850-1950.
Naamgeving De naam Tongerseweg werd op 4 september 1917 officieel vastgesteld door de Gemeente Maastricht. Voorheen werd de uit het begin van de negentiende eeuw daterende weg aangeduid als 'Route Napoléon' of 'Steenweg Maastricht-Tongeren'.Ubachs/Evers (2005), p. 532: 'Tongerseweg'. De weg is genoemd naar de Belgische stad Tongeren, circa zeventien kilometer ten zuidwesten van Maastricht (9,5 km van gemeentegrens tot gemeentegrens). Behalve de Tongerseweg kent Maastricht de veel oudere Tongersestraat en het ruim een eeuw jongere Tongerseplein. Tot 1868 was er ook een Tongersepoort. Het karakter van de weg is deels dat van een stadsstraat, deels dat van een doorgaande weg.
Ligging De Tongerseweg ligt op de linker Maasoever in een licht glooiend landschap. Vanaf het centrum tot aan de begraafplaats stijgt de weg geleidelijk over een lengte van ruim een kilometer (van ca. 63 naar 86 meter NAP). Daarna volgt een lichte afdaling naar het droogdal (77 m) en vervolgens weer een lichte stijging tot aan de Belgische grens (84 m).Hoogtekaart Maastricht op nl-be.topographic-map.com. Tussen Biesland en Wolder doorsnijdt de weg het droogdal van de Kleine Zouw, dat als waardevol landschapselement op de gemeentelijke monumentenlijst staat.GM-2688, op kaartviewer.maastricht.nl, geraadpleegd op 28 juni 2022.
thumb|left|190px|De Tongerseweg en omgeving op een topografische kaart De Tongerseweg begint op de hoek van de Polvertorenstraat. Dit eerste gedeelte ligt binnen de wijk Maastricht-Centrum en vormt daar de grens tussen de buurten Kommelkwartier en Jekerkwartier. Buiten het centrum vormt de weg voor een groot deel de grens tussen de wijken Maastricht-West en Zuidwest. De buurten Mariaberg en Daalhof liggen aan de noordzijde van de weg; Biesland, Campagne en Wolder aan de zuidzijde. Een klein deel van Wolder ligt aan de noordzijde, waardoor het meest westelijke deel van de weg geheel binnen de grenzen van deze buurt ligt.Panhuysen/Dingemans/Minis/Sprenger (2013), pp. 34, 86, 92, 96.Zie ook kaart.mestreechonline.nl.
De straat loopt min of meer in een rechte lijn en is noordoost-zuidwest georiënteerd. De huisnummering verloopt van oost naar west, zoals gebruikelijk in Maastricht, met de even nummers aan de noordzijde. De Tongerseweg telt aan de noordzijde veertien zijstraten (enkele naamloze voetpaden zijn niet meegeteld). Van oost naar west zijn dat: Polvertorenstraat, Tongerseplein met Hertogsingel, Cannerplein, Proosdijweg, Ruttensingel, Ringovenweg, Gentiaanstraat, Karimatastraat, Javastraat, Godenpad, Hermesweg, Lammergierstraat, Kesselterweg en Grenspad (grens met België). Aan de zuidzijde zijn dertien zijstraten: Aldenhofpark, Tongerseplein met Prins Bisschopsingel, Cannerweg, Sint Theresiaplein, Anjoupad, Aramislaan, Maconlaan, Vossenvoetpad, Daelhofpad, Pletzersstraat, Monseigneur Vranckenstraat, Felix Bockenstraat, Willem Prickstraat en Diependaalweg (grens met België).
Verkeer, openbaar vervoer, inrichting De Tongerseweg is, met uitzondering van het binnen het centrum gelegen gedeelte, onderdeel van een belangrijke verkeersweg, de N278. Het is een van de voornaamste uitvalswegen richting België en sluit daar aan op de N79 richting Tongeren en Sint-Truiden. De gehele weg kent tweerichtingsverkeer, ook het deel in het centrum tussen de Tongersestraat en het Tongerseplein. Overal geldt een maximumsnelheid van vijftig kilometer per uur, behalve in Wolder, waar sinds 2022 een dertigkilometerzone is ingesteld. Enkele drukke kruispunten zijn voorzien van verkeerslichten (Cannerplein/Cannerweg, Ruttensingel/Theresiaplein, Javastraat/Aramislaan). Parkeren is alleen toegestaan in gemarkeerde parkeervakken. Oostelijk van de Javastraat/Aramislaan geldt betaald parkeren.'Parkeertarieven', op parkeren-maastricht.nl, geraadpleegd op 3 juli 2022.
thumb|left|190px|Buslijn 62 van De Lijn op de gereconstrueerde Tongerseweg in Wolder, op weg naar Tongeren Enkele Arriva (stads)bussen rijden over delen van de Tongerseweg: lijn 4 tussen Tongersestraat en Ruttensingel, en de lijnen 3, 7 en 48 tussen Tongerseplein en Cannerplein. Bus 62 van de Belgische vervoersmaatschappij De Lijn verzorgt de lijndienst Maastricht-Tongeren en maakt gebruik van het westelijk deel van de Tongerseweg, tussen Javastraat en de Belgische grens.'Comfortabel op weg met de bus', op maastrichtbereikbaar.nl, geraadpleegd op 26 juni 2022.
De inrichting van de Tongerseweg is tot aan het kruispunt Javastraat/Aramislaan standaard: het wegdek en de fietspaden of -stroken zijn geasfalteerd, de parkeerstroken zijn geplaveid met klinkers en de trottoirs met betonnen stoeptegels. Na de reconstructie van 2021-22 (zie § 21e eeuw) is de inrichting van de Tongerseweg ten westen van de Javastraat/Aramislaan ingrijpend veranderd, onder andere met de bedoeling het auto-/vrachtverkeer te ontmoedigen en de verkeersveiligheid van fietsers en voetgangers te verhogen. Zo zijn er over de gehele lengte vrijliggende fietspaden aangelegd, die echter op sommige plekken door fietsers en voetgangers gedeeld moeten worden. Het aantal voetgangersoversteekplaatsen is uitgebreid van drie naar zeven, waarvan zes met 'middeneiland' (vluchtheuvel). In een deel van Wolder (tussen de Felix Bockenstraat en het droogdal van de Kleine Zouw) heeft het wegdek een rode kleur gekregen, om aan te geven dat hier een dertigkilometerzone geldt. De fietspaden, trottoirs en inritten zijn geplaveid met rode klinkers, gelegd in halfsteensverband (fietspaden) of elleboogverband (trottoirs, inritten). De parkeervakken zijn bestraat met kasseien. Waar de ruimte het toeliet, zijn groenstroken aangelegd tussen rijbaan en fietspad, tussen fietspad en trottoir, of in de middenberm.'Raadsbesluit Reconstructie Tongerseweg', op maastricht.parlaeus.nl, 9 februari 2021 (gearchiveerde link).
Geschiedenis Romeinse Tijd De vroegnegentiende-eeuwse steenweg Maastricht-Tongeren had een illustere voorganger: de Romeinse weg van Maastricht naar Tongeren, onderdeel van de belangrijke heerbaan Keulen-Boulogne-sur-Mer. De weg volgde echter niet helemaal hetzelfde tracé. In Daalhof, enkele honderden meters ten noorden van de Tongerseweg, herinneren de benaming Romeinsebaan en een kunstwerk aan een daar opgegraven wegdeel.Panhuysen/Dingemans/Minis/Sprenger (2013), p. 176: 'Romeinsebaan'. In België wordt een stuk van de weg, niet meer dan een landweg, Romeinse Steenweg genoemd. In de nabijheid van de weg verrezen vanaf de eerste eeuw na Chr. landbouwbedrijven, villae, waarvan in de omgeving van Wolder restanten zijn teruggevonden. Wolder (vroeger 'Wilre') heeft er waarschijnlijk zijn naam aan te danken. Deze is ontleend aan het Latijnse villa, een term die kan verwijzen naar een Romeinse herenboerderij of een Karolingisch domeingoed.Panhuysen/Dingemans/Minis/Sprenger (2013), p. 95: 'Wolder'.'Geschiedenis van Wolder tot 1945', op heemkundewolder.nl, geraadpleegd op 16 juni 2022.
Middeleeuwen De Romeinse weg bleef vermoedelijk tot de late middeleeuwen in gebruik, al is het tracé door de eeuwen heen niet exact gelijk gebleven. Op oude kaarten wordt de weg als 'Steenstraat' of 'Brouwersweg' aangeduid. Die laatste benaming houdt wellicht verband met een panhuis (brouwerij), dat in de omgeving van de Daalhofhoeve in Daalhof stond. De huidige Brouwersweg in Mariaberg en de Trichterbaan, de Numitorhof en de eerder genoemde Romeinsebaan in Daalhof zijn onderdeel van het tracé van de weg.Panhuysen (1996), p. 21.Panhuysen/Dingemans/Minis/Sprenger (2013), p. 117: 'Archipelstraat'; p. 118: 'Brouwersweg'; p. 174: 'Numitorhof'; p. 177: 'Trichterbaan'.
Mogelijk behoorde het gebied tussen Maastricht en Wolder al in de Frankische tijd tot een koninklijk domein, een vroen- of vroonhof, Dit domein kwam begin dertiende eeuw in Brabantse handen. Het stond bekend als de Vroenhof, later graafschap van de Vroenhof. Het administratief en gerechtelijk centrum van de Vroenhof was tot de zestiende eeuw de Hof van Lenculen. Deze hof lag aanvankelijk buiten de Lenculenpoort. Na de bouw van de tweede middeleeuwse stadsmuur in de veertiende eeuw kwam de hof binnen de ommuurde stad te liggen, aan wat later de Tongersestraat werd genoemd. Wolder was de hoofdplaats van de dunbevolkte Vroenhof, die verder de gehuchten Smeermaas, Caberg, Biesland, Montenaken (tegenwoordig Vroenhoven) en Heukelom omvatte.Ubachs/Evers (2005), pp. 229-230: 'Hof van Lenculen'; p. 532: 'Tongersestraat'; pp. 567-568: 'Vroenhof, graafschap'. De topografische namen Proosdijveld en Proosdijweg (beide in Mariaberg) herinneren eraan dat ook de Proosdij van Sint-Servaas bezittingen had in dit gebied.Panhuysen/Dingemans/Minis/Sprenger (2013), p. 120: 'Proosdijweg'.
Ancien Régime
Een kaart uit 1615 van het Beleg van Maastricht (1579) toont een weg, die vanaf de Tongersepoort eerst naar het noordwesten afbuigt en vervolgens westwaarts loopt. Deze weg wordt "Le chemin alant a Tongre" genoemd. De weg lijkt iets ten noorden van de huidige Tongerseweg te liggen, maar een stuk zuidelijker dan de oude Romeinse weg, die immers vanaf de Brusselsepoort het tracé van de latere Brouwersweg volgde (eveneens herkenbaar op de kaart). Een kaart van het Beleg van Maastricht (1673) toont een "Chemin de Tongres" die de dorpen Wolder ("Willer") en Vroenhoven ("Montenaeken") doorsnijdt, net zoals de huidige Tongerseweg. Achttiende-eeuwse kaarten geven een wisselend beeld, waarbij de grote weg naar Tongeren soms bij de Brusselse-, soms bij de Tongersepoort begint.
Na de inname van Maastricht door Alexander Farnese, prins van Parma, in 1579, werd een begin gemaakt met de bouw van buitenwerken, waardoor de vestingstad in de eeuwen daarna steeds meer ingekapseld raakte. Buiten de Tongersepoort verrees in de zestiende eeuw een ravelijn.Morreau (1979), pp. 150-154. Bijna een eeuw later, tijdens het beleg van 1673, bleken veel buitenwerken niet te voldoen. Het Franse leger onder aanvoering van de Franse koning Lodewijk XIV, die zijn hoofdkwartier bij Wolder had, wist de stad in twee weken in te nemen. De Franse vestingbouwer Vauban maakte in opdracht van de koning een ontwerp voor de uitbouw van de vesting. Het bestaande lunet bij de Tongersekat werd op aanwijzing van Vauban omgebouwd tot halve maan. Het kreeg de naam 'demilune des Mousquetaires' ('musketiers-halve maan'), aangezien het vlak bij de plek lag waar tijdens de Franse belegering de later beroemd geworden musketier en romanheld D'Artagnan was gesneuveld.
thumb|left|220px|Buitenwerken bij de Tongersepoort: ravelijn, couvreface en Waldeckbastion (Maquette van Maastricht, ca. 1750) Omstreeks 1690 vonden op initiatief van de 'Hollandse' vestingingenieur Daniël van Dopff opnieuw grootscheepse werkzaamheden plaats aan de vestingwerken. Buiten de Tongersepoort werd aan de veldzijde van het ravelijn een couvreface gebouwd. Tevens werd het (nog bestaande) bastion Waldeck aangelegd, genoemd naar George Frederik van Waldeck-Eisenberg, de militaire gouverneur van Maastricht. Dit bastion vormde de scheidslijn tussen de 'natte' Lage Fronten en de 'droge' Hoge Fronten.Morreau (1979), pp. 163-178. Op de door de Fransen in 1748 ingemeten en omstreeks 1750 gebouwde Maquette van Maastricht zijn deze werken duidelijk te herkennen.