Omvolking, ook wel de omvolkingstheorie of vervangingstheorie genoemd, is een controversiële term die verwijst naar vermeende (bewuste) demografische veranderingen in een gebied. Vooral sinds de jaren 2020 wordt de term geassocieerd met nationalistische of anti-immigratie-opvattingen. Onder andere (voormalige) PVV-ministers Reinette Klever (Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp) en Marjolein Faber (Asiel en Migratie) kregen beiden kritiek op het feit dat zij deze term eerder hebben gebruikt.
Complottheorie De omvolkingstheorie wordt maatschappelijk gezien veelal beschouwd als een complottheorie. Volgens critici van de term is 'omvolking' "het idee dat het 'eigen' (witte) volk en zijn 'eigen' witte cultuur worden verdrongen door mensen die als 'vreemd' worden beschouwd". De aanhangers van de omvolkingstheorie zouden geloven dat er een plan is om – via immigratie van niet-westerse migranten en vluchtelingen – de witte bevolking van Europa te vervangen en dat dit systematisch georganiseerd wordt door zogenaamde 'elites'." Een bekende omvolkingstheorie is beschreven in het boek De grote vervanging (2010) van Renaud Camus.
Sommige personen die de term 'omvolking' in de mond nemen, zeggen echter dat ze met 'omvolking' slechts de demografische veranderingen bedoelen die in Europa zouden plaatsvinden. Zij zijn bang voor het idee dat (moslim)immigranten uiteindelijk, over tientallen jaren, oververtegenwoordigd zullen zijn in Europa en dat de oorspronkelijke ('inheemse') Europese bevolking in de minderheid zou komen. FVD-lijsttrekker Lidewij de Vos, die in mei 2026 in opspraak kwam wegens het gebruik van de term 'omvolking', stelt dat het opengrenzenbeleid de demografische samenstelling van Nederland zou veranderen. Naar eigen zeggen zou zij dit proces 'omvolking' noemen en ziet ze zelf geen problemen in het gebruik van de term.
Etymologie Omvolking is een germanisme van het Duitse 'Umvolkung'. In nazi-Duitsland had dit begrip oorspronkelijk betrekking op de politiek om voormalig Duitse gebieden na herovering om te volken. De gebieden zouden weer gegermaniseerd worden, door de daar woonachtige niet-Duitse bevolking om te volken tot Duitsers (door culturele assimilatie) dan wel te verdrijven en te vervangen door Duitse immigranten. Dit is dus precies het omgekeerde van het extreemrechtse model, dat juist stelt dat de eigen (blanke) gebieden zouden worden geïslamiseerd en omgevolkt tot moslimstaten.
Geschiedenis Verenigde Staten In de Verenigde Staten ontstond al in het midden van de 19e eeuw bij protestanten angst voor 'omvolking' van de samenleving door de grootschalige immigratie van katholieke Ieren. Deze werden beschouwd als een geheim leger dat werd aangestuurd door de paus van Rome.Historische Nieuwsblad Angst voor omvolking
Modern nationalisme De eerste versies van omvolkingstheorieën ontstonden aan het einde van de negentiende eeuw tijdens het ontstaan van het moderne nationalisme, dat samenviel met de hoogtijdagen van het Europese imperialisme en kolonialisme. Deze complottheorieën werden dan ook geformuleerd in een periode waarin het begrip van een natie als een etnisch en homogeen gegeven werd gezien, waarbij werd voortgebouwd op wetenschappelijk racisme. Een van de allereerste denkers die zijn zorgen uitte over een mogelijke vervanging was de Brits-Australische politicus Charles Henry Pearson. In zijn boek National Life and Character: A Forecast uit 1893 beargumenteerde hij dat de "hogere rassen" in verval waren en weldra overweldigd zouden worden door "de zwarte en gele rassen", vanwege de bevolkingsafname en de industriële vooruitgang die werd geboekt in China. Gelijksoortige ideeën zoals die van Pearson kwamen ook naar voren in het Franse nationalisme. Maurice Barrès geloofde dat het Franse nationale karakter werd geschaad door immigratie en rassenvermenging. Barres maakte verschillende beweringen ten gunste van raciale zuiverheid en verkondigde antisemitisme en antisemitische complottheorieën.
Nazi-Duitsland
Het nazi-begrip 'Umvolkung' had betrekking op de politiek om voormalig Duitse gebieden na herovering om te volken. De gebieden zouden gegermaniseerd worden door de daar woonachtige niet-Duitse bevolking om te volken tot Duitsers (door culturele assimilatie) dan wel te verdrijven en te vervangen door Duitse immigranten. In nazi-Duitsland hanteerde de latere SS-officier Hans Joachim Beyer (1908–1971) het begrip 'Umvolkung' of 'Umrassung' al in 1935, waarbij hij het definieerde als een bewuste of onbewuste verandering van de persoonlijke ras-eigenschappen, met name door gemengde huwelijken. Het hele proces van omvolken (bijvoorbeeld tot Ariër) zou meerdere generaties in beslag nemen en zou alleen goed mogelijk zijn tussen verwante volkeren ("artverwandten Völkern"). Andreas Wiedemann, Die Reinhard-Heydrich-Stiftung in Prag (1942–1945) (pdf), p. 58-60. Hannah-Arendt-Institut für Totalitarismusforschung, 2000. "Gerade der Begriff der „Umvolkung“ (Assimilation) sollte genauer gefasst und differenzierter angewendet werden können. ... Beyer formulierte seine ersten Theorien zu „Umvolkungsprozessen“ in dem bereits erwähnten Buch von 1935 über den Aufbau des ostdeutschen Volksraums, in dem er die „Entvolkung“ der mittelalterlichen deutschen Ostexpansion beschreibt. ... „Umvolkung“ bezeichnete Beyer als eine bewusste oder unbewusste Veränderung der „rassischen Eigenart“, wobei der „Mischehe“ eine große Bedeutung zukomme. Die „Umvolkung“ nehme mehrere Generationen in Anspruch, um eine vollständige „Umrassung“ zu erreichen."
In 1938 werd de term 'Omvolking' ook gebruikt met een negatieve connotatie ter aanduiding van het verschijnsel dat vreemdelingen de vrijgekomen plaatsen van de krimpende blanke Duitse bevolking zouden kunnen innemen.J.C. van Schouwenburg (red.) in: Afkomst en toekomst; driemaandelijks tijdschrift voor anthropobiologie en eugenetika, tevens orgaan van de Eugenetische Vereeniging in Nederlandsch-Indië, jrg 4, 1938, Volherdt Staegh (p. 62). Nieuwe boeken. Recensie van: Volk ohne Jugend. Geburtenschwund und Überalterung des deutschen Volkskörpers. Ein Problem der Volkswirtschaft, der Sozialpolitik, der Nationalen Zukunft, door Friedrich Burgdorfer. "Duitsland is een verouderd land met een steeds teruglopend geboorteoverschot. Bij voortzetting is inkrimping der bevolking te verwachten van 65 millioen in 1935 tot ± 30 m. bij het einde van de 20ste eeuw, met mogelijke gevolgen: vermindering van gebouwen, personeel, huisraad, uitzet; gevaar voor „omvolking” (bezetten van open gekomen plaatsen door vreemde elementen); crisis van ziekte- ouderdoms- en invaliditeitsverzekering (een grooter aantal rentegerechtigden en steeds kleiner wordend aantal renteplichtigen)." Deze laatste betekenis heeft gelijkenis met de hedendaagse anti-immigranten-retoriek van extreemrechts. Het is echter precies het omgekeerde van de eerdere betekenis van omvolking van Oost-Europa als deel van het Duitse Rijk, die tot doel had de 'ware' Duitse cultuur in buitenlandse gebieden te versterken.
Het vermeende omvolkingsproces Wanneer in de eenentwintigste eeuw gesproken wordt van "omvolking" wijst men meestal naar bepaalde stadswijken waar – door concentratie van bewoners met een migratie-achtergrond – allochtonen in de jaren 1980 en 1990 een steeds groter aandeel van de bevolking zijn gaan vormen. Soms vormen zij daar zelfs de meerderheid.
Aanhangers van omvolkingstheorieën suggereren dat zulke demografische ontwikkelingen zonder tegenmaatregelen in toenemende mate zullen doorgaan, zodat immigranten in alle steden en uiteindelijk in het hele land de meerderheid zouden gaan vormen en de oorspronkelijk westerse bevolking "een minderheid in eigen land" wordt. Volgens statistieken neemt het percentage van mensen met een migratieachtergrond toe, voor personen met een niet-westerse achtergrond tot 18% in 2060. Dit is echter een geleidelijk proces dat, anders dan vaak gedacht, weinig van doen heeft met hogere geboortecijfers.Factcheck: is 'de autochtoon' binnenkort in de minderheid? Stephan Okhuijsen, RTL Nieuws, 6 mei 2017 Als alleen de eerste en tweede generatie wordt meegerekend, is het statistisch vrijwel uitgesloten dat niet-westerse immigranten ooit een meerderheid gaan vormen, tenzij het immigratieniveau vele malen toeneemt. Worden volgende generaties meegerekend, zal in de loop der eeuwen uiteindelijk iedereen wel ergens een niet-westerse voorouder hebben.
Voor een omvolking is het dan nodig dat immigranten en hun nakomelingen niet zullen integreren en assimileren, maar juist met hun niet-westerse cultuur de traditionele normen en waarden van het Westen zullen verdringen en vervangen. In het bijzonder zou de islam een bedreiging vormen voor het Westen en voor de 'joods-christelijke cultuur'. Vaak is erop gewezen dat de derde generatie niet in de statistieken verwerkt wordt en stelt men dat die nu al waarneembaar slecht geïntegreerd zou zijn. Daarbij wordt echter vergeten dat volgens de CBS-normen de derde generatie niet simpelweg bestaat uit de kleinkinderen van de oorspronkelijke gastarbeiders. Alleen degenen waarvan beide ouders in Nederland zijn geboren, worden tot de derde generatie gerekend. Omdat tot 2004 driekwart van de Turken en Marokkanen huwde met een immigrerende partner en pas de kleinkinderen daarvan binnen de definitie vallen, is de derde generatie voorlopig beperkt van omvang en zijn haar eigenschappen lastig vast te stellen.
Onderzoeker Maurice Crul stelde vast dat in grote Europese steden de tweede generatie van arbeidsmigranten in nieuwe wijken beter integreert dan de groep 'witte autochtonen'. Autochtonen neigen meer naar "zelfsegregatie". Ze wonen vaker geïsoleerd in aparte delen van de wijk, brengen hun kinderen naar aparte scholen en hebben weinig sociale contacten buiten hun eigen groep.Wit is de 'nieuwe minderheid' in grote steden, Trouw, 28 maart 2017
Omvolkingstheorieën Volgens de theorie van "de Grote Vervanging" van de Franse schrijver Renaud Camus, wordt de Franse bevolking vervangen door immigranten, met name uit de voormalige Franse kolonies in Afrika. In andere Europese landen zou volgens deze theorie ook een dergelijk proces plaatsvinden.Peter Vermaas, 'Omvolking' komt uit een Frans kasteel, NRC, 22 januari 2018. archiefpagina. "De Grand Remplacement ... is geen concept, maar een naam die ik gegeven heb aan misschien wel het belangrijkste fenomeen in de geschiedenis van Frankrijk en Europa in deze eeuw: in een paar generaties wordt het bestaande volk vervangen door een of meerdere andere volken."
Een variant van "de Grote Vervanging" is de 'white genocide'-theorie van de extreemrechtse blanke suprematie-beweging, die als antwoord op de Black Lives Matter-beweging (BLM) stelt dat blanke bevolkingen worden vervangen door niet-blanken. In de VS is het ook onderdeel van anti-migranten-activisme. The white genocide conspiracy theory, Diggit Magazine, Tilburg University, 28 januari 2022. "...its traits have appeared in some of the white extremist manifestos published online. Similar rhetoric was also picked up by far-right and white supremacy groups all over the world."
Volgens de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) zijn er sinds 2017 in Nederland groeperingen die streven naar het ‘zuiver houden’ van het blanke ras. Deze door de AIVD als rechts-extremistisch beschouwde groepen geven de ‘politieke elite’ de schuld van 'omvolking', waarmee ze bedoelen dat het politieke beleid op de lange termijn kan leiden tot het uitsterven van het 'blanke ras'.AIVD Jaarverslag 2017, p. 15. "Nog een nieuwe ontwikkeling is dat dit jaar groepen zijn opgestaan die vanuit ideologische standpunten streven naar het 'zuiver houden' van het blanke ras. Zij geven de 'politieke elite' de schuld van 'omvolking'. Daarmee bedoelen ze dat politici beleid invoeren dat op de lange termijn kan leiden tot het uitsterven van het blanke ras."