De Canon van Vlaanderen behelst zestig historische Vlaamse ankerpunten ("vensters" genoemd) die het hedendaagse Vlaanderen vormgeven. Deze canon is een project waarbij de Vlaamse overheid een overzicht van gebeurtenissen, data, personen, tradities, boeken, voorwerpen en kunstwerken chronologisch liet bundelen om de geschiedenis van Vlaanderen sterker in de verf zetten.
De Vlaamse regering onder leiding van minister-president Jan Jambon (N-VA) kwam bij de regeringsonderhandelingen in 2019 tot het akkoord om in navolging van de Nederlandse canon ook een Vlaamse canon te ontwikkelen. Een onafhankelijke expertencommissie werkte bijna 3 jaar aan de Canon van Vlaanderen, alvorens het op 9 mei 2023 aan het grote publiek voor te stellen.Geen bier, wel Congo. De canon van Vlaanderen is prikkelend progressief, NRC. Gearchiveerd op 16 mei 2023. Uit meer dan vijfhonderd mogelijke onderwerpen selecteerden zij zestig Vlaamse “vensters” die aandacht hebben voor politiek, cultuur, archeologie, economie, wetenschap, ecologie of sport.
Overzicht Canonitem Onderwerp PeriodeEen plek in de wereld 12.000 jaar geleden Neanderthalers in de Maasvallei De oudste sporen van menselijke bewoning ca. 500.000-38.000 jaar geleden De nederzetting van Rosmeer De eerste landbouwers ca. 5300-4590 v.Chr. Kelten op de Kemmelberg Keltische centralisatie van macht ca. 800-500 v.Chr. Tongeren, Romeinse stad Romanisering van de Lage Landen ca. 10 v.Chr. - ca. 400 n.Chr. Karel de Grote De Franken ca. 747-814 Hebban olla vogala Sporen van het oudste Nederlands Einde 11e eeuw De windmolen van Wormhout Vernieuwingen in de landbouw ca. 1183 De verdwenen Zwinhavens Brugge, verbonden met de zee ca. 1100-1500 Steden op de kaart van Al-Idrisi Contacten met de moslimwereld ca. 1154 Begijnhoven Vrouwen verenigen zich 13e eeuw Reynaert de vos Literatuur in de volkstaal ca. 1260 1302 Sociale revoluties in de steden van Vlaanderen en Brabant 1302 Het Lam Gods van de gebroeders Van Eyck De middeleeuwse beeldtaal 1432 De slag bij Gavere De Bourgondiërs 1453 Het Ros Beiaard van Dendermonde Processies en ommegangen Ten laatste 1460 Het Mechels Koorboek Polyfone muziek in de Lage Landen ca. 1515 Erasmus Het humanisme ca. 1469-1536 Pedro de Gante Europeanen in een ‘Nieuwe Wereld’ ca. 1480-1572 Dulle Griet Pieter Bruegel de Oude en de renaissance 1563 De Beeldenstorm Burgeroorlog in de Nederlanden 1566 Simon Stevin De blik van de wetenschap 1548-1620 Cathelyne Van den Bulcke Heksenprocessen in Europa ? - 1590 Aanbidding door de koningen Rubens en de barok 1624 Het bombardement van Brussel Oorlogen in de Spaans-Habsburgse Nederlanden 1695 Keizerin Maria Theresia Verlichting in Europa 1717-1780 Mule Jenny De komst van machines en fabrieken ca. 1800 Het wetboek van Napoleon De Franse Tijd 1804 Een liberale grondwet België onafhankelijk 1830-1831 De eerste treinrit Het spoor ontsluit het land 1835 Leeuw van Vlaenderen Hendrik Conscience en de Vlaamse Beweging 1838 De aardappelcrisis ‘Arm Vlaanderen’ 1845-1847 De vrijmaking van de Schelde Antwerpen, poort naar de wereld 1863 Emilie Claeys De ‘sociale kwestie’ in de 19e eeuw 1855-1943 De intrede van Christus in Brussel in 1889 van James Ensor Vernieuwing in de beeldende kunst 1889 Bloednacht in Leuven Vechten voor stemrecht 1902 Marie Belpaire Meisjes naar school 1853-1948 Drie kraaiende hanen De Vlaamse beweging en de taalstrijd 1910 De Ronde van Vlaanderen Het land van de koers 1913 Paul Panda Farnana Congo, veroverd en gekoloniseerd 1888-1930 Treurend ouderpaar van Käthe Kollwitz De Eerste Wereldoorlog 1914-1918 Multiculturele mijncités Steenkool in Limburg 1901-1992 De jeugdbeweging van Jozef Cardijn Verzuiling en secularisatie Jaren 1920 Ons Kookboek Culinaire canons 1927 De IJzertoren De erfenis van de Eerste Wereldoorlog 1930 Het drama van Meensel-Kiezegem De Tweede Wereldoorlog 1940-1945 De Dossinkazerne De Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog 1940-1945 Het Sociaal Pact De sociale zekerheid en de verzorgingsstaat 1944 Lintbebouwing Ruimtelijke ordening in Vlaanderen 1948 Paula Sémer Televisie als venster op de wereld 1925-2021 De Oostakkerse gedichten van Hugo Claus Artistieke vernieuwing na 1945 1955 De pil Seksuele revolutie en vrouwenrechten 1961 Le Plat Pays van Jacques Brel Franstalige cultuur in Vlaanderen 1962 De vastlegging van de taalgrens België wordt een federale staat 1962-1963 Staal in Vlaanderen Economische groei in de sixties 1967 Rock Werchter Festivalcultuur 1975 De euro Europese integratie 2002 Het homohuwelijk Holebi’s, van discriminatie tot emancipatie 2003 Goesting Een standaardtaal voor Vlaanderen 2004 De wereld in Vlaanderen 2000
Doel Het doel van een Vlaamse canon bestaat erin om het collectief geheugen van de Vlamingen te versterken, waarbij deze ook zou gebruikt kunnen worden door het Vlaamse onderwijs en bij het integratieproces van nieuwkomers. Net als in Nederland is de canon niet enkel bedoeld voor in de les geschiedenis. Het zou wel als hulpmiddel kunnen dienen ter inspiratie voor leraren in het basisonderwijs, en ook voor leraren van diverse vakken in het secundair onderwijs. In het regeerakkoord 2019-2024 staat beschreven:
Door het akkoord ontstond er een maatschappelijke discussie waardoor de commissie ervoor koos om de canon van Vlaanderen los te koppelen van de Vlaamse identiteit. Men wil de canon niet 'in beton gieten' en zou ten gepaste tijden aangepast worden door de commissie indien nodig. De canon van Vlaanderen moet volgens de opdrachtbrief die de commissie van minister Weyts meekreeg "vensters op de geschiedenis openen, geen deuren sluiten", en ook "functioneren als een bijdrage aan het collectief geheugen, en aan de dialoog tussen alle inwoners."
De voorwaarde van Gerard dat het project niet identitair of natievormend zou zijn, werd gereflecteerd in de opdrachtbrief. Dumolyn verklaarde dat geen enkel commissielid uitging van het bestaan van een essentiële Vlaamse identiteit en dat zoiets ook helemaal niet bestond. Daarentegen noemden beleidsnota's van de Vlaamse regering de canon een instrument om de "Vlaamse identiteit te versterken" en verklaarde minister-president Jambon dat de canon "natuurlijk de Vlaamse identiteit [moest] bevorderen". Dumolyn zag geen graten in deze dubbelzinnigheid en beweerde dat er in de teksten niets zou staan dat gerecupereerd of misbruikt kon worden.
Samenstelling commissie De commissieleden hebben diverse achtergronden, onder andere filosofie, archeologie, literatuurwetenschappen en kunstgeschiedenis. Jan Dumolyn is met Emmanuel Gerard de enige professor geschiedenis in de canoncommissie. De volgende personen zetelen in de commissie:
Emmanuel Gerard (voorzitter) Jan Dumolyn Tinneke Beeckman Kevin Absillis Wim De Clercq Frank Willaert Hind Fraihi Katlijne Van der Stighelen Cathérine Verleysen
Kritiek Sinds de beslissing om een canon van Vlaanderen te ontwikkelen ontstond er een maatschappelijke discussie tussen wetenschappers, academici en de cultuursector. De voornaamste kritiek zou zijn dat de "Vlaamse canon neigt naar superioriteitsdenken" en dat "het Vlaanderen van vroeger niet hetzelfde is als het Vlaanderen van vandaag". Ook de Vlaamse Vereniging van Leraren Geschiedenis en Cultuurwetenschappen (VVLG) stelt dat een canon "een fout beeld ophangt van het verleden".
Ondanks de kritiek blijft de Vlaamse regering bij haar standpunt dat een canon vooral een positief project is om het collectief geheugen van Vlaanderen te versterken. Tijdens de lopende maatschappelijke discussie besloot productiehuis De Mensen een nieuwe documentairereeks, Het verhaal van Vlaanderen, te ontwikkelen. Hierbij gaat presentator Tom Waes op reis in Vlaanderen doorheen de geschiedenis.
De Vlaamse Academie voor Wetenschappen en Kunsten publiceerde in oktober 2022 een uitgebreide kritische nota van historici Marc Boone, Jo Tollebeek en Karel van Nieuwenhuyse. Zij vermoeden een poging om een anti-Belgisch canon te introduceren, opgelegd vanuit de Vlaams-nationalistische N-VA. Historicus Bruno De Wever verwierp het concept van een Canon, dat hij “een politiek project” noemt, bedoeld voor natievorming. Zijn broer, politicus Bart De Wever (NVA), was dan weer voorstander. Echter, in 2002 had Bart De Wever nog een andere mening, hij beweerde namelijk: "Geschiedenis laat zich niet canoniseren tot absolute en eeuwige waarheid. Een officiële versie van het verleden opleggen, als dienstmaagd voor het politieke heden, is typisch voor totalitaire regimes. In een democratie moet de overheid daaromtrent de grootste schroom aan de dag leggen."
Na de publicatie in mei 2023 werd in de pers een overwegend positief oordeel geveld, en waren verschillende groepen aangenaam verrast, mede door de – onverwachte – opname van elementen van tolerantie en diversiteit. Toch wezen critici op – volgens hen - hiaten of onevenwichten in de Canon: “Het verhaal van Limburg komt te weinig voor in de nieuwe canon” De migratiegolf die de grootste genetische impact heeft op het genoom van de Vlamingen, in de vroege bronstijd, is weggelaten. Volgens geneticus Maarten Larmuseau moet het "echte DNA van Vlaanderen" en dus de afkomst van het erfelijke materiaal ook een vermelding krijgen in de canon. Bekende historische figuren ontbreken, onder meer Pater Damiaan, Paul van Ostaijen,, Priester Daens,, en Dirk Frimout. Bekende fenomenen worden prominent, dan wel niet of nauwelijks vermeld. Dus wel aandacht voor de Reuskens van Borgerhout, en krijgt de Ommegang van Dendermonde twee pagina’s, maar is het grotere carnaval in Aalst niet meer dan een voetnoot waard; of ruim aandacht voor de muziekstijl New beat maar niets over de theaterbeweging Vlaamse Golf.
Literatuur Jo Tollebeek, Marc Boone en Karel van Nieuwenhuyse, Een canon van Vlaanderen. Motieven en bezwaren, KVAB Standpunt 78, 2022. Smets, W., Dienstbaar verleden? Hoe een canon van Vlaanderen kan bijdragen tot goed onderwijs, in: Tijdschrift voor onderwijsrecht en -beleid, 2021 (3), p. 250-257. De Canon van Vlaanderen in 60 vensters, 300 pagina's, Borgerhoff & Lamberigts.
Externe link Officiële website