thumb|Postuum portret door Peter Paul Rubens in 1633 (Museum Plantin-Moretus, Antwerpen) thumb|Bladzijde uit de Antwerpse Polyglot thumb|Plantin toont de Biblia Regia aan Arias Montanus (19e-eeuws historiestuk van Joseph Bellemans) thumb|Graf van Arias in het pantheon van Sevilla
Benito Arias Montano, gelatiniseerd Benedictus Arias Montanus (Fregenal de la Sierra, 1527 – Sevilla, 6 juli 1598) was een Spaanse theoloog en oriëntalist. Hij was de redacteur van de Antwerpse Polyglot, een vijftalige bijbel.
Leven Benito Arias werd geboren in Fregenal de la Sierra, in het Sierra Morena-gebergte in Extremadura (vandaar de toevoeging Montanus in zijn naam). Hij studeerde aan de universiteiten van Sevilla en Alcalá de Henares. Weldra beheerste hij een tiental talen, waaronder Hebreeuws en andere Semitische talen. Rond 1559 legde hij klerikale geloften af. Hij werd een geestelijk lid van de Santiago-ridderorde en vergezelde in 1562 de bisschop van Segovia naar het Concilie van Trente, waar hij zich liet opmerken door zijn geleerde tussenkomsten.
Weer in Spanje trok hij zich terug in een kluis in Aracena, vanwaar hij in 1568 werd ontboden door koning Filips II om een nieuwe meertalige uitgave van de Bijbel te superviseren. Behalve de redactionele coördinatie nam Arias ook veel vertaalwerk op zich. Het resultaat verscheen in 1569-1572 bij Plantijn in acht delen onder de titel Biblia sacra hebraice, chaldaice, graece et latine. Verschillende delen waren gewijd aan een wetenschappelijk apparaat, waarin hij ook illustraties en kaarten opnam. Dit was de vrucht van zijn belangstelling voor geografie. Tijdens zijn Antwerpse jaren maakte Arias het programma voor het standbeeld van Alva dat in het Zuidkasteel werd opgericht. Daarna bracht hij op bevel van de koning zijn Polyglot naar Rome voor goedkeuring door paus Gregorius XIII.
León de Castro, een hoogleraar oosterse talen in Salamanca die een Vulgaatvertaling had gemaakt, gaf Arias aan bij de Romeinse en vervolgens bij de Spaanse inquisitie, omdat hij de bijbeltekst zou hebben gewijzigd en voorrang zou hebben gegeven aan rabbijnse en Aramese geschriften. Na verschillende reizen naar Rome werd Arias in 1580 van vervolging ontslagen. Hij keerde terug naar zijn kluizenarij en weigerde de bisschopszetel die hem werd aangeboden. Wel aanvaardde hij de functie van koninklijk kapelaan en bibliothecaris van het Escorial, waar hij oosterse talen onderwees. Zijn laatste jaren bracht hij door in Sevilla als commandeur van de Santiago-orde.
Werk Arias leidde het leven van een asceet en verdeelde zijn tijd tussen gebed en studie. Naast de werken die hij schreef in verband met de Antwerpse Polyglot, met voorop Antiquitatum judaicarum libri IX (1593), liet Arias veel commentaren na op bijbelboeken. Ook schreef hij Humanae salutis monumenta (1571), een Latijnse vertaling van de reis van Benjamin van Tudela, en andere boeken over zeer uiteenlopende onderwerpen. Hij was voorts bekend als dichter van voornamelijk religieuze verzen.
Publicaties Rhetoricorum libri IV, 1569 Biblia sacra Hebraice, Chaldaice, Graece, & Latine, 8 dln., 1569-1572 Commentaria in duodecim Prophetas, 1571 Humanae salutis monumenta, 1571 Virorum doctorum de disciplinis benemeritis efigies XLIV, 1572 Davidis Regis ac Prophetae aliorumque sacrorum vatum Psalmi, 1573 Humani generis amatori Deui liberalísimo sacr. Divinarum Nuptium conventa et acta, ad piorum admonitionem a Philippo Gallaeo aereis tabulis incisa, 1573 Christi Jesu vitae, admirabiliunque actionum speculum, 1573 Speculum vitae et passionis Christi, 1573 Itinerarium Benjaminis Tudelensis, 1575 Biblia Sacra, quid in hac editione a theologis lovaniensibus praestitum sit paulo post indicatur, 1574 Dictatum Christianum, sive comunes et aptae discipulorum Christi omnium partes, 1575 David, hoc est virtutis exercitatissimae probatum Deo spectaculim, ex David pastoris, militis, ducis ac prophetae exemplis, 1575 Elucidationes in IV Evangelia, quibus accedunt elucidationes in Acta Apostolorum, 1575 De optimo imperio, sive in libr. Josué commentarium, 1583 Elucidationes in omnia Apostolorum scripta, eiusdem s. Johannis apostoli et evangelistae Apocalypsin significationes, 1588 Poemata in IV tomos distincta, 1589 De varia republica, sive commentarium in librum Judicum, 1592 Hymni et saecula sive Poemata sacra, 4 dln., 1593 Antiquitatum Judaicarum libri IX, 1593 Liber generationis et regenarationis Adam, sive de historia generationis humani, 1593 Commentaria in Isaiae prophetae sermones, 1599 Naturae historia, prima in magni operis corpore pars, 1601 In XXXI Davidis Psalmos priores commentaria, 1605
Literatuur Bernard Rekers, Benito Arias Montano, 1527-1598. Studie over een groep spiritualistische humanisten in Spanje en de Nederlanden, op grond van hun briefwisseling, onuitgegeven proefschrift, Universiteit van Amsterdam, 1961 Vicente Bécares Botas, Arias Montano y Plantino. El libro flamenco en la España de Felipe II, 1999, Hänsel Sylvaine, Benito Arias Montano (1527-1598). Humanismo y arte en España, 1999, Rafael Lazcano, Benito Arias Montano. Ensayo bibliográfico, 2001, Zur Shaleva, "Sacred Geography, Antiquarianism and Visual Erudition: Benito Arias Montano and the Maps in the Antwerp Polyglot Bible", in: Imago Mundi. The International Journal for the History of Cartography, 2003, nr. 1, p. 56-80.
Categorie:Spaans hoogleraar Categorie:Spaans taalkundige Categorie:Bijbelvertaler Categorie:Spaans theoloog Categorie:Humanistisch geleerde Categorie:16e-eeuws schrijver Categorie:Neolatijns schrijver