Fuhlsbüttel is een stadsdeel van het district Hamburg-Nord in de Duitse stad Hamburg. Het ligt in het noorden van de stad, aan de rivier de Alster. Het stadsdeel wordt ruimtelijk sterk bepaald door Flughafen Hamburg. In het stadsdeelontwikkelingsconcept uit 2023 wordt het luchthaventerrein omschreven als ongeveer twee derde van het toen op 6,6 km² berekende grondgebied van Fuhlsbüttel. Bezirksamt Hamburg-Nord, GOS Gesellschaft für Ortsentwicklung und Stadterneuerung en Bruun & Möllers, Fuhlsbüttel 2040 – Stadtteilentwicklungskonzept, december 2023, p. 16, geraadpleegd op 31 juli 2026. Stadtrundgang durch Fuhlsbüttel: Viel mehr als nur ein Flughafen, Hamburger Morgenpost, 27 januari 2021, geraadpleegd op 31 juli 2026.

De woonbebouwing ligt hoofdzakelijk ten oosten en zuidoosten van het luchthaventerrein. Het plaatselijke centrum bevindt zich rond de Erdkampsweg. Het dal van de Alster, de Fuhlsbütteler Mühlenteich en enkele parken vormen de belangrijkste groengebieden. Freie und Hansestadt Hamburg, Fuhlsbüttel – Mehr als Flughafen, geraadpleegd op 31 juli 2026.

Geografie Fuhlsbüttel grenst in het noorden aan Langenhorn en de stad Norderstedt, in het noordoosten aan Hummelsbüttel, in het oosten aan Ohlsdorf, in het zuiden aan Alsterdorf en Groß Borstel en in het westen aan Niendorf. De Alster en haar dal vormen een deel van de oostelijke begrenzing. Aan de westzijde vormt het uitgestrekte luchthaventerrein een ruimtelijke scheiding tussen Fuhlsbüttel en Niendorf.

De woongebieden bestaan voornamelijk uit voor- en naoorlogse woningbouw, eengezinswoningen en kleinschalige winkelgebieden. De Erdkampsweg is de voornaamste winkelstraat. Langs de Alster bevindt zich een vrijwel aaneengesloten groene zone die voor recreatie wordt gebruikt.

Geschiedenis Fuhlsbüttel werd in 1283 voor het eerst schriftelijk vermeld als Fulesbotle. Het achtervoegsel -büttel komt in verschillende Noord-Duitse plaatsnamen voor en duidt op een woonplaats of nederzetting. Het eerste deel van de naam wordt doorgaans in verband gebracht met een moerassige of modderige omgeving. Rond 1420 kwam de nederzetting in bezit van de stad Hamburg.

Hamburg liet in 1448 bij Fuhlsbüttel een sluis in de Alster aanleggen. Deze maakte deel uit van pogingen om de rivier beter bevaarbaar te maken. De bijbehorende watermolen stond bekend als de Ratsmühle. Fuhlsbüttel werd in 1913 formeel een stadsdeel van Hamburg.

Luchthaven De geschiedenis van Flughafen Hamburg begon op 10 januari 1911 met de oprichting van de Hamburger Luftschiffhallen GmbH. Op een drassig terrein van ongeveer 44,8 hectare bij Fuhlsbüttel werd een luchtschiphal gebouwd, die in januari 1912 in gebruik werd genomen. Vanaf 1919 werden vanaf het terrein geregelde luchtverbindingen onderhouden. Axel Franz, Der Hamburger Flughafen: Von Z wie Zeppelin bis A wie Airbus, NDR, 24 april 2024, geraadpleegd op 31 juli 2026.

Na de Tweede Wereldoorlog nam de Britse Royal Air Force de luchthaven over. Het burgerluchtverkeer werd in 1946 hervat. In 1948 werd een betonnen start- en landingsbaan aangelegd, die ook werd gebruikt tijdens de Berlijnse luchtbrug. De luchthaven werd vervolgens verder uitgebreid met nieuwe terminals en infrastructuur. Sinds 2016 draagt zij ter herinnering aan de voormalige bondskanselier officieel de aanvullende naam Hamburg Airport Helmut Schmidt.

Gevangeniscomplex en nationaalsocialisme In 1865 besloot Hamburg bij Fuhlsbüttel een gevangeniscomplex te bouwen. De naam van het stadsdeel raakte daardoor ook buiten Hamburg verbonden met de gevangenis. Door latere wijzigingen van de stadsdeelgrenzen liggen de huidige Justizvollzugsanstalt Fuhlsbüttel en het voormalige poortgebouw van het complex administratief in Ohlsdorf.

Vanaf eind maart 1933 werden in het complex politieke tegenstanders van het nationaalsocialisme opgesloten. Op 4 september 1933 werd het zogenoemde Konzentrationslager Fuhlsbüttel, meestal afgekort tot Kola-Fu, formeel onder het gezag van de SA en de SS geplaatst. Vanaf 1936 werd de inrichting aangeduid als politiegevangenis. Tussen oktober 1944 en februari 1945 functioneerde een deel van het complex bovendien als buitenkamp van het concentratiekamp Neuengamme. KZ-Gedenkstätte Neuengamme, Hamburg-Fuhlsbüttel, geraadpleegd op 31 juli 2026. Geschichtsbuch Hamburg, Das Kola-Fu – ein Gefängnis wird Konzentrationslager, geraadpleegd op 31 juli 2026.

Ten minste 250 gevangenen kwamen in Kola-Fu om. Voor alle nationaalsocialistische detentie-inrichtingen in het complex samen gaat de Gedenkstätte Neuengamme uit van bijna vijfhonderd doden. Sinds 1987 is in het voormalige poortgebouw een herinneringsplaats gevestigd. De huidige permanente tentoonstelling werd in 2003 geopend en maakt deel uit van de KZ-Gedenkstätte Neuengamme.

Bevolking Op 31 december 2024 telde Fuhlsbüttel 13.984 inwoners. Het Statistikamt Nord vermeldde voor dat verslagjaar een oppervlakte van 7,8 km² en een bevolkingsdichtheid van 1.793 inwoners per km². Een gemeentelijke stadsdeelpagina met gegevens over 31 december 2023 vermeldt 13.808 inwoners en een oppervlakte van 6,6 km².

Van de bevolking was eind 2024 16,9 procent jonger dan achttien jaar en 17,8 procent 65 jaar of ouder. Het aandeel inwoners zonder Duits staatsburgerschap bedroeg 22,5 procent. Er waren 7.337 huishoudens, waarvan 56,4 procent uit één persoon bestond.

Verkeer en vervoer Fuhlsbüttel wordt bediend door lijn U1 van de Hamburgse metro. Binnen het stadsdeel liggen de stations Fuhlsbüttel en Fuhlsbüttel Nord. Hamburger Verkehrsverbund, hvv-Netzplan, geraadpleegd op 31 juli 2026.

Onder de luchthaven ligt het station Hamburg Airport van de S-Bahn van Hamburg. Dit station wordt bediend door lijn S1, die via Ohlsdorf een rechtstreekse verbinding met het centrum en het centraal station biedt. De spoorverbinding naar de luchthaven werd op 11 december 2008 geopend. Marion Meier, Happy Birthday S1 – die Flughafen-S-Bahn wird 15 Jahre, S-Bahn Hamburg, 18 december 2023, geraadpleegd op 31 juli 2026.

De belangrijkste wegen in het woongebied zijn de Erdkampsweg en de Langenhorner Chaussee. De luchthaven is over de weg bereikbaar via de Flughafenstraße en de Zeppelinstraße.

Groen en erfgoed De Wacholderpark is een beschermd stadspark dat in 1910 en 1911 werd aangelegd naar een ontwerp van de tuinarchitect Leberecht Migge. Het park combineerde groenvoorzieningen met speel- en sportmogelijkheden en geldt als een vroeg voorbeeld van de Duitse hervormingstuinarchitectuur. Freie und Hansestadt Hamburg, Behörde für Umwelt, Klima, Energie und Agrarwirtschaft, Wacholderpark, geraadpleegd op 31 juli 2026.

Op het afgesloten terrein van de luchthaven bevindt zich de Dänenbrücke, een stenen brug uit 1798. De brug maakte deel uit van een oude kerkweg over de Tarpenbek en herinnert aan de periode waarin het gebied aan weerszijden van de waterloop onder verschillende landsheren viel. Nadat de Tarpenbek in 1932 voor de uitbreiding van de luchthaven was omgelegd, verloor de brug haar verkeersfunctie. Het bouwwerk is als monument beschermd, maar niet vrij toegankelijk. Axel Franz, Wie die Dänenbrücke auf dem Flughafen landete, NDR, 8 juli 2023, geraadpleegd op 31 juli 2026.

Zie ook

Flughafen Hamburg Hamburg-Fuhlsbüttel (concentratiekamp)

Bronnen, noten en/of referenties

Fuhlsbuttel