thumb|Protest van de Asijiki Coalition 2019 bij het Parlement van Zuid-Afrika met rode paraplu's en bordjes 'sekswerk is werk'. Ze bedankten president Ramaphosa voor zijn inspanningen om sekswerk te decriminaliseren. De decriminalisering van sekswerk is het afschaffen van criminele straffen voor sekswerk (met name prostitutie). Sekswerk, dat wil zeggen de consensuele levering van seksuele diensten voor geld of goederen, is in de meeste landen gecriminaliseerd. Decriminalisering is te onderscheiden van legalisering (ook wel de "regulationistische" aanpak genoemd).
De decriminalisering van sekswerk is een omstreden onderwerp. Voorstanders van decriminalisering betogen dat het afschaffen van strafrechtelijke vervolging omtrent sekswerk een veiliger omgeving voor sekswerkers schept en helpt bij het tegengaan van sekshandel. Tegenstanders van decriminalisering betogen dat het sekshandel niet zal tegengaan (of zelfs zal verergeren) en een verhoogd risico voor sekswerkers zou kunnen opleveren.
Organisaties zoals UNAIDS, de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), Amnesty International, Human Rights Watch, UNFPA en het medisch tijdschrift The Lancet hebben staten opgeroepen om sekswerk te decriminaliseren in de wereldwijde inspanning om de hiv/aids-pandemie te bestrijden en de toegang tot gezondheidsdiensten voor sekswerkers veilig te stellen. Bijna alle organisaties van sekswerkers zelf over de hele wereld zijn voorstander van de decriminalisering van sekswerk en meestal is dat ook hun hoofddoel. De meerderheid van academici in het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en elders zijn eveneens voorstander van het decriminaliseren van sekswerk.
Een resolutie van het Europees Parlement 'over seksuele uitbuiting en prostitutie en de gevolgen daarvan voor de gendergelijkheid' aangenomen op 26 februari 2014 verklaarde dat "het decriminaliseren van de seksindustrie in het algemeen en het legaliseren van het souteneurschap kwetsbare vrouwen en minderjarige meisjes niet beschermt tegen geweld en uitbuiting, maar juist het tegenovergestelde effect heeft en hen blootstelt aan het risico op meer geweld, en tegelijkertijd de groei van prostitutiemarkten in de hand werkt, waarmee het aantal misbruikte vrouwen en minderjarige meisjes toeneemt."
In juni 2003 werd Nieuw-Zeeland het eerste land ter wereld dat sekswerk heeft gedecriminaliseerd met het aannemen van de Prostitution Reform Act 2003. De enige strafwet omtrent commerciële seksuele activiteiten die er in Nieuw-Zeeland nog bestaat, is een verplichting om veiligere sekspraktijken te volgen. Ondanks de decriminalisering blijft de industrie omstreden en er blijven enkele kwesties over.
Juridische modellen van sekswerk thumb|450px| Er is een breed scala aan juridische benaderingen van prostitutie. Ngo's, academici en overheidsinstituten gebruiken doorgaans vijf verschillende modellen om deze benaderingen te onderscheiden. Wetenschappers hebben ook wel classificaties gebruikt met drie of vier modellen en de gehanteerde terminologie kan tussen studies nog wel eens verschillen. Sommigen gebruiken de term "criminalisering" als synoniem voor "prohibition(isme)", terwijl anderen ieder beleid behalve "decriminalisering" zien als een bepaalde vorm van criminalisering.
Prohibitionisme Hindle et al. (2008) schreven: 'Prohibitionisme tracht prostitutie uit te roeien door alle aspecten van de prostitutiesector te criminaliseren. Volgens deze benadering is prostitutie een schending van de menselijke waardigheid. Het strafrecht en effectieve wetshandhaving worden gezien als belangrijke manieren om het aantal individuen dat betrokken is in de prostitutie te verminderen.' Kulick (2003) stelde dat prohibitionistische modellen 'de feitelijke transactie van het verkopen van seks criminaliseren.' Scoular (2015) merkte op dat degenen die een prohibitionistische aanpak volgen geloven dat sekswerk een schending is van bepaalde morele (meestal religieuze) opvattingen en proberen 'om partijen te ontmoedigen om prostitutie te bezigen door een van de partijen (meestal de vrouwelijke verkopers) of, in toenemende mate, beide partijen te criminaliseren.'
Abolitionisme Hindle et al. (2008) schreven: 'Abolitionisme wordt vaak omschreven als de gulden middenweg tussen prohibitionisme en legalisering. Pleitbezorgers van deze aanpak houden vol dat, zelfs als prostitué(e)s ervoor kiezen om dit beroep te doen, het hoe dan ook immoreel is. Zij geloven dat overheden de noodzakelijke stappen moeten ondernemen om prostitutie alleen te laten plaatsvinden zolang dit de openbare veiligheid en orde niet verstoort. In het algemeen pleiten abolitionisten voor de criminalisering van openbare sollicitatie.' Kulick (2003) definieerde abolitionisme als 'een rechtsstelsel dat prostitutie zelf niet als overtreding beschouwt, maar de exploitatie van de prostitutie van anderen wel; derhalve wordt het bestraft als derden prostitué(e)s werven, organiseren en ervan profiteren.'
Neo-abolitionisme (Noords model) Neo-abolitionisme, ook wel het Noords of Zweeds model genoemd, wordt toegepast in Zweden, Noorwegen, Frankrijk en andere landen. Terwijl de verkoop van seks bij deze aanpak niet wordt gecriminaliseerd, is het kopen van seks illegaal. Neo-abolitionisten beweren dat dit model prostitué(e)s niet straffen, maar alleen de prostituanten (degenen die seks kopen van sekswerkers). Dit model wordt bekritiseerd omdat sekswerkers zo gedwongen worden om hun werk te doen in gebieden met weinig politie, waarmee het vaak gevaarlijker wordt.
Legalisering (regulationisme) Legalisering wordt ook wel "regulationistisch" genoemd omdat het prostitutie reguleert. In landen die prostitutie hebben gelegaliseerd is het niet meer verboden en bestaat er wetgeving die het aan controle en regulering onderwerpt. De mate waarin er wordt gereguleerd en het soort wetgeving varieert van land tot land; sekswerk kan gereguleerd worden met werkvergunningen, licenties of tolerantiezones.
Decriminalisering Decriminalisering is het afschaffen van criminele straffen voor sekswerk. In landen die sekswerk decriminaliseren krijgen sekswerkers dezelfde bescherming en erkenning als arbeiders in andere sectoren.
Negatieve effecten van criminalisering
Gezondheid Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) zijn sekswerkers een van de belangrijkste bevolkingsgroepen die risico lopen op hiv-besmetting en sekswerkers die drugs injecteren lopen nog meer risico vanwege onbeschermde seks, het delen van injectienaalden, afhankelijkheid van alcohol of drugs en geweld. Stigma, armoede en uitsluiting van juridische sociale diensten hebben hun kwetsbaarheid voor hiv-besmetting vergroot. Gezondheidsrisico's, hiv-transmissie en andere seksueel overdraagbare aandoeningen (soa's) nemen toe in situaties waarin condoomgebruik en -beschikbaarheid beperkt is of kan worden gebruikt om sekswerkers te identificeren en criminaliseren. Veel sekswerkers worden aangestuurd door 'poortwachters' zoals bordeelhouders, klanten of politieagenten, die vaak het condoomgebruik bepalen. In Cambodja toonde een enquête aan dat 30% van de sekswerkers die weigerde om condooms om te doen seksueel gedwongen werd. De angst om te worden gearresteerd en gevangengezet ontmoedigt ook het bezitten of bij zich dragen van condooms, omdat deze door politieagenten kunnen worden gebruikt als bewijsmateriaal om sekswerkers te arresteren en vervolgen. Er is bewijs dat het risico op hiv scherp kan worden beperkt als sekswerkers de mogelijkheid krijgen om veilige seks te onderhandelen met klanten. Decriminalisering van sekswerk verkleint de kans op besmetting met hiv/aids en andere soa's door het afbreken van stigma en het toegankelijk maken van gezondheidsdiensten.
Een studie uit 2020 onderzocht het effect van de criminalisering van sekswerk in een district in Oost-Java, vergeleken met omliggende districten waar sekswerk niet werd gecriminaliseerd. Criminalisering verhoogde soa's onder vrouwelijke sekswerkers met 58%, verlaagde hun gemiddelde inkomen na het verlaten van sekswerk, verkleinde de kans dat zij de schoolkosten van eventuele kinderen konden betalen en vergrootte de kans dat hun kinderen gingen werken om het inkomen van het huishouden aan te vullen in plaats van naar school gaan. Een studie uit 2018 ontdekte dat de decriminalisering van prostitutie binnenshuis in Rhode Island in de jaren 2003–2009 leidde tot een afname van soa's (gevallen van vrouwelijke gonorroe namen af met meer dan 40%) en minder verkrachtingen (gemelde verkrachtingsdelicten verminderden met 30%). Vanuit een onderzoek uit 2017 bleek dat de invoering van legale tippelzones in Nederland aanzienlijk drugsgerelateerde misdaad, seksuele mishandeling en verkrachting terugdrong (de laatste twee met 30–40% in de eerste twee jaar).
Discriminatie en stigma Sekswerkers ervaren een significante hoeveelheid stigma en discriminatie als gevolg van criminalisering. Hoewel zijzelf sekswerk zien als een legitieme manier om inkomen te genereren, worden sekswerkers dan gezien als immoreel en dat zij straf verdienen; derhalve worden zij uitgesloten van gezondheidszorg, onderwijs en huisvesting. Criminaliseringswetten sluiten sekswerkers buiten zorgstelsels die hen toegang zouden kunnen verlenen tot preventieve zorg zoals condooms en regelmatige hiv- en soatests.
Mensenrechtenschendingen Als bevolkingsgroep die disproportioneel zwaar te lijden heeft onder hiv/aids worden sekswerkers vaak veel mensenrechten ontzegd, zoals het recht op leven, het recht om vrij van discriminatie te zijn, gelijkheid voor de wet en het recht op de hoogst haalbare gezondheidsnorm. Een studie van Sex Workers' Rights Advocacy Network (SWAN) uit 2009 uitgevoerd in meer dan 11 landen concludeerde dat meer dan 200 sekswerkers geweld en discriminatie hebben meegemaakt. Deze gewelddadigheden jegens sekswerkers zijn vaak onder andere mishandeling, ontvoering, verkrachting en ander seksueel geweld. Sekswerkers worden ook geconfronteerd met afpersing, onwettige arrestaties en detenties, die een diepe impact hebben op hun mentale, fysieke en sociale welzijn. Het is moeilijk voor sekswerkers om gerechtigheid te krijgen als blijkt dat veel politieagenten deelnemen aan het seksuele en fysieke geweld. In Noord-Macedonië bleek in 2007 seksueel geweld door de politie jegens sekswerkers bijzonder vaak voorkomend te zijn: 82,4% van de ondervraagde sekswerkers zei dat de politie hen dat jaar seksueel geweld had aangedaan. Criminalisering dwingt sekswerkers ook om in onveilige situaties te werken om te voorkomen dat de politie hen opmerkt, hetgeen het risico verhoogt dat zij de sekshandel in gedwongen worden. Criminaliseringswetten zoals een verbod op het kopen van seks, tippelen en de algemene organisatie van sekswerk houden de onveilige omgeving van sekswerkers in stand, leveren straffeloosheid op voor mishandelaars en voorkomen dat sekswerkers de misdaad melden bij de politie.
Mannelijke sekswerkers