Totalitarisme (Oorspronkelijk The Origins of Totalitarianism) is een boek van Hannah Arendt dat het nazisme en het stalinisme analyseert, de belangrijkste totalitaire politieke bewegingen van de eerste helft van de twintigste eeuw.
Inhoud Het boek beschrijft de verschillende kiemgronden en de groei van het antisemitisme in Centraal-, Oost- en West-Europa, in de eerste helft van de 19e eeuw. Vervolgens wordt het imperialisme, dat vanaf 1884 opkwam, tot aan het begin van de Eerste Wereldoorlog onderzocht; dit kadreert de opkomst van racisme als ideologie, en de moderne toepassing daarvan als een "ideologisch wapen voor het imperialisme". Het boek kent drie delen: antisemitisme, imperialisme en totalitarisme.
Ontleding van antisemitisme en imperialisme Het boek begint met een analyse van de opkomst van antisemitisme in Europa, met de focus op de Franse Dreyfusaffaire. Ahrendt bespreekt vervolgens het wetenschappelijk racisme en de rol daarvan in het kolonialisme, hetgeen ze kenmerkt als een "onbeperkte territoriale en economische expansie". Deze onbeperkte expansie confronteert de natiestaat met zijn eigen definitie, omdat er nu opeens ook gekoloniseerde naties onder vallen.
De oorsprong van het moderne imperialisme ligt in de accumulatie van kapitaal in de Europese natiestaten in de 19e eeuw. Om dit kapitaal productief te maken was het noodzakelijk dit ook buiten Europa te investeren. Om deze overzeese investeringen te beschermen was politieke macht in deze gebieden nodig, wat leidde tot de koloniale heerschappij. Arendt onderzoekt het "continentale imperialisme" (pangermanisme en panslavisme) en de opkomt van "bewegingen", als vervanging van klassieke politieke partijen. Deze bewegingen stonden vijandig tegenover de staat, waren anti-parlementair, en kregen geleidelijk antisemitische en andere racistische ideologische trekken. Arendt stelt dat waar het Italiaanse fascisme een nationalistisch autoritaire beweging was, het nazisme en stalinisme totalitaire bewegingen waren die poogden om alle beperkingen op de macht van deze bewegingen uit te schakelen.
Het laatste deel van het boek is gewijd aan de beschrijving van de mechanismen van totalitaire bewegingen, met een focus op Nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie. Hier bespreekt Arendt de transformatie van klasse tot massa, de rol van propaganda in de hantering van die niet-totalitaire wereld en het gebruik van terreur, dat noodzakelijk is voor deze regeringsvorm. Totalitaire bewegingen verschillen fundamenteel van autocratische regimes, stelt Arendt, in de zin dat autocratische regimes slechts absolute politieke macht proberen te verkrijgen en de oppositie uit willen wissen, terwijl totalitaire regimes pogen om elke aspect van ieders leven te domineren als een voorspel tot wereldoverheersing. Arendt stelt:
Arendt bespreekt daarnaast het gebruik van frontorganisaties, "valse overheidsinstellingen" en esoterische ideologische standpunten, om zo de radicale aard van totalitaire doelen voor de niet-totalitaire wereld te verbergen. Een toevoeging in de tweede druk van het boek in 1958, duidt het gegeven dat individuele isolatie en eenzaamheid vereist zijn voor totalitaire overheersing. Geleerden zoals Jürgen Habermas ondersteunen Arendt in haar 20e-eeuwse kritiek op totalitaristische interpretaties van het marxisme. Dit commentaar op marxisme twijfelt over de grens van totalitaire perspektieven die vaak geassocieerd worden met Karl Marx schijnbare overschatting van het bevrijdende potentieel van de productiemiddelen. Habermas gaat verder in deze kritiek over de functionele reductie in het alledaagse in diens werk Lifeworld and System: A Critique of Functionalist Reason.
Ontvangst Le Monde schaarde het boek onder de 100 beste boeken van de 20ste eeuw, de National Review plaatste het op de lijst van de 100 beste non-fictie boeken van de eeuw.
Nederlandse vertaling Het derde deel van The Origins of Totalitarianism is in 2005 verschenen bij Boom, gevolgd door de delen 1 en 2 in 2021-2022: Antisemitisme, vert. Willem Visser, 2021. Imperialisme, vert. Willem Visser, 2022. Totalitarisme, gevolgd door Het verval van de nationale staat en het einde van de rechten van de mens, vert. Remi Peeters en Dirk De Schutter, 2005.
Categorie:Engelse literatuur (Verenigde Staten) Categorie:Politiek boek Categorie:Boek uit 1951