thumb|400px|Een wetenschappelijke review identificeerde meer dan 50 schijnbare langetermijneffecten - inclusief die van langdurige COVID - samen met hun geschatte prevalentie en schatte dat 80% van de patiënten ten minste één algemeen effect had na 2 weken.; ; ; ; ; ; (2021): 'More than 50 long-term effects of COVID-19: a systematic review and meta-analysis' in Scientific Reports, Volume 11. Gearchiveerd op 16 april 2024. Long covid, ook bekend als post-COVID (deze term is in gebruik bij de Nederlandse Rijksoverheid), chronisch covidsyndroom of post COVID-19 condition, is een post-acuut infectiesyndroom (PAIS) bestaande uit langdurige klachten die aanblijven na een acute COVID-19-infectie. De officiële naam van de aandoening is Post-Acute Sequelae of SARS-CoV-2 Infection (PASC).
Het gaat om diverse symptomen, waaronder vermoeidheid, kortademigheid, cognitieve problemen en een verlies van smaak- en/of reukvermogen. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie zijn er bij long covid meer dan 200 verschillende symptomen gerapporteerd die een impact kunnen hebben op het dagelijks functioneren.
Schattingen van de prevalentie van long covid lopen sterk uiteen. Onderzoek naar het Nederlandse Lifelines-cohort schatte de prevalentie op 12,7% van de patiënten die COVID-19 doormaakten.
Het ziektebeeld is nieuw en wetenschappelijk nog niet goed begrepen.; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; (2020): 'Long-term consequences of COVID-19: research needs' in The Lancet, Volume 20, Issue 10, p. 1115-1117. Gearchiveerd op 9 februari 2024. Onderzoek, uitgevoerd sinds de tweede helft van 2020, richt zich op het in kaart brengen van de verschijnselen, het onderzoeken van mogelijke oorzaken en van therapiemogelijkheden. Amsterdamse wetenschappers onder leiding van hoogleraar Michèle van Vugt hebben in 2023 ontdekt dat vermoeidsheidsklachten na geringe inspanning, die bij 70% van de patiënten voorkomen, een lichamelijke oorzaak hebben. De mitochondriën (een soort cellulaire energiecentrales) in de spiercellen van patiënten functioneren ondermaats en hun spierweefsel sterft af.
De naam van het syndroom is spontaan ontstaan en mogelijk nog niet definitief. (2021): 'Epidemiologischer Steckbrief zu SARS-CoV-2 und COVID-19', Robert Koch Instituut. Gearchiveerd op 18 april 2024. Long staat voor langdurig en niet specifiek voor het functioneren van de longen.
Naamgeving en definitie De officiële naam voor het syndroom is post-COVID bij de Nederlandse Rijksoverheid en Post COVID-19 condition bij de Wereldgezondheidsorganisatie. De medische wetenschap hanteert vaak de naam Post-Acute Sequelae of SARS-CoV-2 Infection of Post-Acute Sequelae of COVID-19 (PASC). Daarnaast zijn er meerdere informele namen ontstaan voor het syndroom: long-haul covid (langdurige covid), chronisch covidsyndroom (CCS) of post-covidsyndroom (PCS).
In oktober 2021 publiceerde de WHO de Delphiconsensus van meer dan 200 wetenschappers en voerde daarbij de naam post COVID-19 condition in. De studie vatte een groot deel van de long covid symptomen in groepen samen om een eenduidige omgang daarmee in de klinische praktijk en in wetenschappelijk onderzoek mogelijk te maken. De definitie luidt als volgt. Post-COVID-19-aandoening komt voor bij personen met een voorgeschiedenis van waarschijnlijke of bevestigde SARS CoV-2-infectie. Meestal ontstaan 3 maanden na het begin van COVID-19 met symptomen die minstens 2 maanden duren en niet kunnen worden verklaard door een alternatieve diagnose. Veel voorkomende symptomen zijn vermoeidheid, kortademigheid, cognitieve disfunctie maar het betreft ook andere klachten die een impact hebben op het dagelijks functioneren. Symptomen kunnen zowel nieuw optreden na aanvankelijk herstel van een acute COVID-19-episode of aanhouden na de acute fase. Symptomen kunnen ook fluctueren of verminderen in de loop van de tijd.; ; ; ; (2021): 'A clinical case definition of post COVID-19 condition by a Delphi consensus', World Health Organization. Gearchiveerd op 14 juli 2023.
In februari 2023 publiceerde de WHO specifiek voor kinderen en adolescenten een definitie. Post-COVID-19 bij kinderen en adolescenten komt voor bij personen met een voorgeschiedenis van bevestigde of waarschijnlijke SARS-CoV-2-infectie, waarbij ze symptomen ervaren die ten minste 2 maanden aanhouden en aanvankelijk optraden binnen 3 maanden na acute COVID-19. Huidig bewijs suggereert dat symptomen die vaker worden gemeld bij kinderen en adolescenten met post-COVID-19 in vergelijking met controles vermoeidheid, veranderde geur (anosmie) en angst zijn. Andere symptomen zijn ook gemeld. Symptomen hebben over het algemeen invloed op het dagelijks functioneren, zoals veranderingen in eetpatroon, fysieke activiteit, gedrag, schoolprestaties, sociale functies (interacties met vrienden, leeftijdsgenoten, familie) en mijlpalen in de ontwikkeling. Symptomen kunnen nieuw ontstaan na een eerste herstel van een acute COVID-19-episode of aanhouden na de eerste ziekte. Ze kunnen ook fluctueren of terugvallen in de loop van de tijd. Onderzoek kan aanvullende diagnoses aan het licht brengen, maar dit sluit de diagnose van een post-COVID-19-aandoening niet uit.A clinical case definition for post COVID-19 condition in children and adolescents by expert consensus, 16 February 2023. Gearchiveerd op 1 maart 2024.
Symptomen Het syndroom is nog niet zuiver begrensd of eenduidig vast te stellen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het chronischevermoeidheidssyndroom waarmee het een zekere gelijkenis vertoont. De volgende verschijnselen treden op bij de patiënten: extreme vermoeidheid (fatigue), hoofdpijn, kortademigheid, benauwdheid, verlies van reukvermogen (anosmie), tinnitus, spierzwakte, lage koorts, cognitieve problemen. Niet alle symptomen komen bij elke patiënt voor en in de loop van de tijd kunnen symptomen elkaar afwisselen en van intensiteit veranderen.
De post-covidklachten van inspanningsintolerantie worden post-exertionele malaise (PEM) genoemd. Bij het posturaal orthostatisch tachycardiesyndroom (POTS), dat ook voorkomt bij long covid, geeft de overgang van een liggende positie naar een staande positie een abnormaal grote toename van de hartslagfrequentie. Hierbij treden symptomen op zoals duizeligheid, licht in het hoofd zijn, moeite met nadenken, wazig zicht of flauwvallen.
Daarnaast melden patiënten ook: langdurig hoesten, geheugenproblemen, slaapproblemen, gewrichtspijnen, diarree en overgeven, keelpijn en slikproblemen, nieuwe diabetes en hoge bloeddruk, huiduitslag en pijn op de borst.
Uit onderzoek is gebleken dat kinderen zelden last hebben van long covid en ze vrijwel allen na dag 56 lijken te zijn hersteld.; ; et al. (2021): 'Illness duration and symptom profile in symptomatic UK school-aged children tested for SARS-CoV-2' in The Lancet, Volume 5, p. 708-718
Risicofactoren De klachten schijnen eerder voor te komen bij patiënten die in de eerste week van hun SARS-CoV-2-infectie meer dan vijf ziektesymptomen hadden, bijvoorbeeld zowel hoesten als moeheid als diarree als hoofdpijn en verlies van reukvermogen en eerder bij patiënten boven de 50, bij jongere patiënten eerder bij vrouwen, bij overgewicht en bij astma.; ; (2020): 'Attributes and predictors of Long-COVID: analysis of COVID cases and their symptoms collected by the Covid Symptoms Study App' in medRxiv. Gearchiveerd op 26 maart 2024. Bij patiënten die lang op de intensive care lagen, duurt het herstel ook bij andere ziektes veelal lang. Bijzonder aan long covid is dat een deel van de patiënten niet een opvallend zware infectie doormaakte.
COVID-vaccinatie lijkt het risico op long covid te verlagen. Drie vaccins zouden het risico met 70% verlagen, twee met 43% en een enkel vaccin met 19%. Deze conclusie is gebaseerd op observationele studies, niet op klinische studies. De grote klinische studies naar vaccins namen long COVID niet mee in hun resultaten. Voor vaccinatie na infectie is er tegenstrijdige informatie.; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ; (2022): 'Impact of COVID-19 vaccination on the risk of developing long-COVID and on existing long-COVID symptoms: A systematic review' in The Lancet, Volume 53
Diagnostiek Omdat er geen diagnostiek is die long covid onderscheidend kan aantonen, is het een uitsluitingsdiagnose, waarbij andere postinfectieuze syndromen worden uitgesloten.
Samengaan van long covid met factoren die soortgelijke symptomen hebben zoals bij het postintensivecaresyndroom, oudere leeftijd met een langer herstel en comorbiditeiten maakt het onderscheid moeilijker.; ; ; ; (2022): 'Post COVID-19 condition: critical need for a clear definition and detailed pathophysiology' in Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle, Volume 13, Issue 6, p. 2754-2756. Gearchiveerd op 9 januari 2024.
Radiologie Een onderzoek met een klein aantal patiënten met kortademigheid na drie maanden COVID-19 toonde met MRI met hypergepolariseerde xenon-129 een alveolaire capillaire diffusiebeperking in de longen aan, ondanks normale of bijna normale resultaten bij een CT-scan.; ; ; ; ; ; ; ; ; ; (2021): 'Hyperpolarized 129Xe MRI Abnormalities in Dyspneic Patients 3 Months after COVID-19 Pneumonia: Preliminary Results' in Radiology, Volume 301, No. 1. Gearchiveerd op 25 september 2023.; ; et al. (2022): 'Lung Abnormalities Detected with Hyperpolarized 129Xe MRI in Patients with Long COVID' in Radiology, Volume 305, No. 3. Gearchiveerd op 30 december 2023.
[18F]F-AraG PET imaging gaf een verhoogde immuunactivatie aan, met name in het reuk- en neuskeelgebied bij patiënten met long covid.Tissue-based T cell activation and viral RNA persist for up to 2 years after SARS-CoV-2 infection
Verwante aandoeningen Long covid is een post-acuut infectiesyndroom dat echter niet uniek is in zijn soort: onderzoek heeft aangetoond dat ook griep, ebola en chikungunya langer aanhoudende negatieve effecten kunnen hebben, hoewel – bij griep - in veel mindere mate dan bij COVID-19. Het griepfenomeen kreeg de bijnaam "lange griep" of “long griep” (“long flu”).
Wetenschappelijke studies Er zijn vele studies gaande om systematisch data te verzamelen over het ziektebeeld en zijn gevolgen. Per begin 2023 bestaat er geen mogelijkheid om long covid snel te genezen met medicijnen of andere therapieën. Wel is het veelal mogelijk de lijdensdruk voor patiënten te verlichten. Het Zwitserse Altea netwerk verzamelt informatie van (para)medisch personeel en is een informatie-portaal voor patiënten.Altea. Long COVID Network
Verschillende studies vonden langetermijneffecten van de infectie aan diverse organen zoals de nieren, lever, darmen en het zenuwstelsel. Symptomen zoals een verminderde functie van longen en hart en een lage lichamelijke belastbaarheid worden veel gezien.(2022): 'Clinical characteristics of COVID-19', European Centre for Disease Prevention and Control. Gearchiveerd op 29 mei 2023. De Lancet publiceerde begin 2021 een cohort-onderzoek bij patiënten uit Wuhan waaruit bleek dat 63% van hen leden aan fatigue en/of spierzwakte en 26% aan slaapstoornissen. Patiënten die ernstiger ziek waren geweest, hadden de meeste longproblemen.; ; '6-month consequences of COVID-19 in patients discharged from hospital: a cohort study' in The Lancet, Volume 397, Issue 10270, p. 220-232. Gearchiveerd op 5 april 2024. De stijfheid van lymphocyten en de grootte van monocyten en neutrofielen schijnt veranderd te zijn.; ; ; ; ; ; (2021): 'Physical phenotype of blood cells is altered in COVID-19' in Biophysical Journal, Volume 120, Issue 14, p. 2838-2847 Van alle patiënten met het postcovidsyndroom heeft 70 procent te maken met zware vermoeidheidsklachten na een geringe fysieke of mentale inspanning (postexertionele malaise (PEM)). Voor hen gaat het gezegde dat bewegen gezond is niet op en intensieve revalidatie werkt bij hen vaak averechts.
Mogelijk verband met mitochondriën