De Sint Maartenslaan is een straat of laan in het centrum van de Nederlandse stad Maastricht. De laan werd aan het eind van de negentiende eeuw aangelegd als onderdeel van de eerste stadsuitbreiding op de oostelijke Maasoever. Aan de Sint Maartenslaan liggen drie rijksmonumenten en 24 gemeentelijke monumenten.
Naamgeving De laan is genoemd naar de heilige Martinus van Tours (ca. 335-397), een belangrijk Frankisch heilige. De straatnaam werd officieel vastgesteld door de Gemeente Maastricht op 14 juli 1892. Sint-Maarten is de naamgever van zowel de kerk van Wyck, de Sint-Martinuskerk, de vroegere stadspoort, de Sint-Maartenspoort, en een zijstraat van de Sint Maartenslaan, Sint Maartenspoort.Panhuysen/Dingemans/Minis/Sprenger (2013), pp. 61, 64. Een parallelstraat van de Sint Maartenslaan, de Sint Antoniuslaan, is eveneens vernoemd naar een rooms-katholiek heilige.
Ligging De Sint Maartenslaan ligt op de rechter Maasoever aan de noordoostzijde van het Maastrichtse stadscentrum. De ongeveer 450 m lange straat loopt min of meer van west naar oost tussen de Maas en het Station Maastricht en wordt door de Wilhelminasingel in tweeën gedeeld. De twee delen zijn min of meer even lang, maar verschillend van karakter. Het iets geknikte westelijke deel ligt geheel binnen de buurt Wyck (Oud-Wyck). Het ongeveer even lange oostelijk deel is kaarsrecht en vormt de begrenzing tussen Wyck (Stationsbuurt) en Sint Maartenspoort. De grens tussen de buurten loopt niet door het midden van de straat maar langs de huizen aan de zuidzijde; de rijbaan, parkeerstroken en voetpaden aan beide zijden van de straat behoren dus in hun geheel tot Sint Maartenspoort. De laan telt aan de noordzijde vijf zijstraten. Van west naar oost zijn dat: Franciscus Romanusweg, Sint Maartenspoort, Wilhelminasingel, Turennestraat en Parallelweg. Aan de zuidzijde zijn zeven zijstraten: Oeverwal, Rechtstraat, Wycker Grachtstraat, Lage Barakken, Wilhelminalaan, Alexander Battalaan en Parallelweg.
Verkeer en inrichting Het oostelijke deel van de Sint Maartenslaan behoort tot de drukkere verkeersstraten in Wyck, hoewel de drukte door het afsluiten van de Wilhelminabrug voor het autoverkeer na 2000 iets is afgenomen. Dit gedeelte tussen de Wilhelminasingel en het Stationsplein is tevens onderdeel van de hoofdroute van de stads- en streekbussen, waardoor hier circa 37 bussen per uur passeren.'Zonder bussen wordt de Maastrichtse Stationsstraat een Ramblas' op limburger.nl, 4 december 2018. In de gehele straat is gemotoriseerd verkeer in twee richtingen toegestaan. Parkeren mag uitsluitend op de aangegeven plaatsen tegen betaling (bij parkeerautomaten).
De Sint Maartenslaan heeft over bijna de hele lengte een breed profiel van circa twintig meter; naar het westen toe versmalt de straat naar circa twaalf meter. De laan is ingericht met twee geasfalteerde rijbanen met alleen in het oostelijk deel fietsstroken. Aan beide zijden zijn voetpaden en parkeerstroken (voor langsparkeren). Bij de Ambachtsschool is de parkeerstrook en de bushalte vervangen door een vrijliggend fietspad, dit in verband met afslaand (bus)verkeer in de richting van de Wilhelminabrug. Tussen de Wilhelminalaan en de Lage Barakken is aan beide zijden van de weg ruimte voor dwarsparkeren. Tussen de Lage Barakken en de Wycker Grachtstraat wijkt de bebouwing aan de zuidzijde iets terug, waardoor hier een pleinachtige ruimte is ontstaan, die als plantsoen is ingericht. Hoewel de straat onderdeel is van het centrum van Maastricht ontbreekt de elders kenmerkende kasseibestrating grotendeels (behalve op sommige parkeerstroken), evenals de natuurstenen stoeptegels (uitgezonderd een klein stukje tussen de Rechtstraat en de Wycker Grachtstraat). Het karakter van de laan wordt in het oostelijk deel benadrukt door een dubbele bomenrij. Bij de Ambachtsschool zijn acht ranke bomen in bakken van cortenstaal geplaatst. In het westelijk deel is niet overal ruimte voor bomen; alleen aan de zuidzijde staan er hier en daar een paar. In de tuin van de Sint-Martinuskerk staan enkele volwassen platanen.
Geschiedenis De geschiedenis van het gebied rond de Sint Maartenslaan loopt tot eind negentiende eeuw parallel met die van de vesting Maastricht. Na de sloop van de vestingwerken werd de straat aangelegd als onderdeel van de uitbreiding van Wyck. Tegenwoordig is het vooral een woonstraat met enkele hotels en met een belangrijke functie voor het busverkeer.
Vestinggordel (tot 1867) Hoewel de Sint Maartenslaan pas eind negentiende eeuw is aangelegd, lag het meest westelijke deel van de straat binnen de middeleeuwse stadsmuur van Wyck. Dit deel, van de Maas tot aan de Lage Barakken, was voor een deel bebouwd. Hier lagen onder andere de oude Sint-Maartenskerk, de Wycker Kruittoren, een tweede kruithuis en een militair wachthuis. De Sint-Maartenspoort lag iets ten noorden van de Sint Maartenslaan. Het stukje straat tussen de Rechtstraat en de Lage Barakken bestond al; de huizen die hier stonden behoorden bij de Rechtstraat.Zie interactieve kaart Maastricht op hisgis.nl. Selecteer bij kaartlagen: 'Kadaster 1842 percelen (rood, open)', 'Kadaster 1842 gebouwen (naar soort)' en 'Luchtfoto'.
thumb|left|260px|Deel van de Wycker stadswal in de atlas Civitates orbis terrarum, ca. 1575, met de Sint-Maartenskerk en de Sint-Maartensbinnen- en buitenpoort. De huizen rechtsonder lagen nabij het tracé van de Sint Maartenslaan
De middeleeuwse stadsmuur van Wyck en de aan de veldzijde daarvan gelegen stadsgracht liepen min of meer parallel aan de Wilhelminasingel (iets ten westen ervan). De gracht bestond in feite uit een omgeleide Maasarm. Vanaf 1477 werd de verdediging van Wyck verbeterd door de aanleg van een tweede enceinte, een aarden wal die op geringe afstand van de bestaande muur liep. De smalle strook tussen de oude muur en de nieuwe wal bleef onbebouwd. De aarden wal werd geleidelijk bemuurd, een proces dat pas in het begin van de achttiende eeuw was voltooid.
Vanaf de zestiende eeuw, toen de vuurkracht van kanonnen sterk toenam, was het zaak om de belegeraars zover mogelijk van de stadsmuur vandaan te houden. Dat gebeurde aanvankelijk door de bouw van bolwerken, uitgebouwde muur- of poorttorens. In 1543 werd begonnen met de uitbouw van de Sint-Maartensbuitenpoort, later bolwerk Oranje, na verdere versterkingen bastion Sint-Maarten genoemd (a op de maquette hiernaast). De Sint-Maartensbuitenpoort is duidelijk te zien op het panorama van de stad in de atlas Civitates orbis terrarum van Braun & Hogenberg. Het bolwerk/bastion lag net ten noorden van de huidige Sint Maartenslaan, ter plekke van de Wilhelminalaan.Morreau (1979), pp. 109-139.
Begin zeventiende eeuw werd begonnen met de bouw van buitenwerken, waardoor Wyck in de eeuwen daarna steeds meer ingekapseld raakte. Toch kregen de vestingwerken op de oostelijke Maasoever niet dezelfde omvang als de Hoge Fronten op de westelijke Maasoever, omdat het drassige gebied in het winterbed van de Maas in Wyck voor belegeraars sowieso minder aantrekkelijk was. Na de inname van de stad door Frederik Hendrik in 1632 werd het Sint-Maartensbastion uitgebreid met een halve maan en werden in de omgeving daarvan de lunet Sint-Anthony (E) en het ravelijn Limmel (F) aangelegd. Bij een volgende uitbreiding omstreeks 1675 kwam daar nog de lunet Turenne (J) bij.Morreau (1979), pp. 275-281. Deze laatste lag iets ten oosten van de huidige Turennestraat, een zijstraat van de Sint Maartenslaan. Op de door de Fransen omstreeks 1750 gebouwde maquette van Maastricht – en de tussen 1974 en 1977 vervaardigde kopie in het Centre Céramique te Maastricht – zijn al deze vestingwerken duidelijk te herkennen.
Sloop kerk en vestingwerken thumb|De oude Sint-Maartenskerk gezien vanuit het noordoosten. Rechts de Wycker Kruittoren, links een ander kruithuis (litho Alexander Schaepkens, vóór 1853) In de loop van de negentiende eeuw verloor de vesting Maastricht haar belang voor de landsverdediging en werd er nauwelijks nog onderhoud gepleegd. De bouw in 1853 van het eerste spoorwegstation van Wyck, gelegen ten noorden van het huidige station, vroeg om een kortere verbinding met het stadscentrum. De bestaande route voerde via kronkelwegen tussen de vestingwerken door naar de Sint-Maartenspoort en daarna via de smalle Rechtstraat naar de Maasbrug.'De kaart van Maastricht 1867' op maastricht-1867.nl. De bouw van de Stationspoort in 1866 bracht daar nauwelijks verbetering in.
Omstreeks 1850 werd, niettegenstaande felle protesten, besloten de Sint-Maartenskerk te slopen en te vervangen door een nieuw, groter kerkgebouw. Van de foto's en opmetingen die in 1852-54 zouden zijn gedaan, resteert niets meer, waardoor de kennis van het middeleeuwse bouwwerk gebrekkig is. Wel zijn enkele negentiende-eeuwse tekeningen bewaard gebleven. De nieuwe kerk, een vroeg ontwerp van Pierre Cuypers, kwam in 1857-58 tot stand. De afbraak van de niet meer in gebruik zijnde binnenpoort van de (tweede) Sint-Maartenspoort vond in 1857 plaats, op verzoek van hetzelfde kerkbestuur dat twee jaar eerder het eigen, historisch belangrijke kerkgebouw had laten afbreken en dat tien jaar later de sloop van de Wycker Kruittoren wist te bewerkstelligen.
In 1867 werd de vestingstatus van Maastricht opgeheven en begon de slechting van de vestingwerken. Tussen 1868 en 1870 vond een ongekende transformatie van het buitengebied rond Wyck plaats, toen de middeleeuwse stadsmuur en -poorten, en alle buitenwerken met de grond gelijk gemaakt werden. Dat gebeurde letterlijk want de vrijgekomen grond van de wallen en vestingwerken werd gebruikt om de grachten op te vullen. Een deel van de aarde die nodig was voor het egaliseren en ophogen was afkomstig van het Sint-Antoniuseiland, dat vanaf 1884 werd afgegraven, een proces dat pas in 1895 voltooid was.Martin (2000), pp. 140-141. Het ontmantelde Wyck bood vanaf de stations een chaotische aanblik, zoals te zien is op enkele foto's die de fotograaf Theodor Weijnen (1835-1904) omstreeks 1882 van het gebied maakte.
Aanleg straat en eerste bebouwing
Een doorgaande route van het station naar de oude Maasbrug (toen nog de enige brug, naast de spoorbrug) ontbrak nog steeds. De meeste reizigers reisden per rijtuig om Wyck heen om via de Rechtstraat of de Oeverwal de brug te bereiken.Van den Boogard (1982), pp. 9-17. De Sint Maartenslaan werd omstreeks 1885 aangelegd als min of meer directe route naar het toenmalige stationsgebied. Daar lagen de stations van Grand Central Belge (spoorlijnen naar Luik, Hasselt en Aken) en Staatsspoorwegen (naar Venlo). Dat laatste lag recht tegenover de Sint Maartenslaan. Toch bestonden toen al plannen om de stations samen te voegen en naar het zuiden te verplaatsen, in de as van de 'Percée', waardoor uiteindelijk de Wycker Brugstraat-Stationsstraat de geprefereerde route voor het verkeer werd.Bisscheroux/Minis/Van den Berg/Humblé (1997), p. 50.
Van meet af aan stond vast dat tussen het oude gedeelte van Wyck en de spoorweg een woonwijk voor de middenklasse moest komen. Op het eerste schetsplan uit 1867 staat de Stationsbuurt al ingetekend. Hier waren ruime herenhuizen gepland, bedoeld voor middenstanders, leraren, ambtenaren en het hogere kader van fabrieken en instellingen. In de plannen van stadsarchitect W.J. Brender à Brandis uit de jaren 1880 is te zien dat de hoofdstructuur van de wijk bestond uit twee assen: de 'Stationsweg' (de verlengde Wycker Brugstraat en de Stationsstraat) en de 'Singelweg' (de Wilhelminasingel). Noordelijk van de Percée is een 'Toegangsweg naar het Station' ingetekend, de huidige Sint Maartenslaan. Een optie voor een alternatieve route, een diagonaal lopende weg vanaf de Wycker Brugstraat naar Station Staatsspoor, werd jarenlang opengehouden maar bleef onuitgevoerd.Martin (2000), pp. 222-228.