De vlucht naar Egypte is een religieus landschap op klein formaat van Pieter Bruegel de Oudere uit 1563. Het werk, gesigneerd BRVEGEL MDLXIII, bevindt zich in het Londense Courtauld Institute of Art, dat ook Bruegels Christus en de overspelige vrouw bezit.
Voorstelling We zien de Heilige Familie op de vlucht naar Egypte omdat koning Herodes de Grote de pasgeboren Jezus wil doden. De episode is beschreven in het Evangelie volgens Matteüs (2:13-15), verder ingevuld door het apocriefe Pseudo-Matteüs-evangelie. Dat laatste was in Bruegels tijd bekend via de Legenda aurea en Armenbijbels. Het is voorjaar en tere wolkensluiers hangen in de lucht. Maria zit schrijlings op een ezel en houdt het ingeduffelde Jezuskind aan de borst. Haar ongebruikelijk rode mantel licht op tegen het blauw van het water. De voorop gaande Jozef, wiens blauwgrijze kleren eveneens afsteken tegen de donkere heuvels, zien we op de rug. Ze zijn een knotwilg gepasseerd waaraan een kapelletje hangt met een omvallend beeld van een god met een lans. Dit verbeeldt summier het neerstorten van de heidense afgodenbeelden, vermeld door Pseudo-Matteüs. Een omgevallen boomstam heeft een kruis gevormd dat vooruitwijst naar de Calvarie. Linksonder bij een rotsdoorgang bewegen zich figuurtjes over een loopplank. Hun nietigheid contrasteert met de overweldigende omgeving: machtig geboomte, burchten, steden en dorpen, ravijnen, grillige rotspartijen en scherpe bergkammen, een stroom of zeearm die zich een weg zoekt naar de einder.
Analyse Het schilderij is een wereldlandschap in de traditie van Joachim Patinir en Herri met de Bles, met een hoog gezichtspunt en een gedempt coloriet, opgebouwd in drie banden voor de dieptewerking. Patinirs Landschap met de vlucht naar Egypte, bijna veertig jaar eerder geschilderd, maakt duidelijk in welke richting Bruegel zich ontwikkelde. Compositorisch sloot hij aan bij de grote landschapsprenten waarmee hij in 1553-1556 zijn naam had gevestigd. De steil wegzakkende voorgrond en de repoussoirboom rechts zijn typisch bruegeliaans. Het thema van de Egyptevlucht had hij al eerder behandeld in tekening en in prent, maar het schilderij vertoont geen bijzondere verwantschap daarmee. Zijn voornaamste inspiratie was zijn Alpenreis van 1552, zij het dat Bruegel zelf het geheel componeerde en geen topografisch getrouw zicht maakte. Variatie was een leidend ideaal bij het schilderen.
Provenance Het vroegste spoor van Bruegels Vlucht naar Egypte is in 1607 in een postume inventaris van de bezittingen van kardinaal Antoine Perrenot de Granvelle. Het is niet uitgesloten dat deze landsbestuurder ook de opdrachtgever was, want men weet vrij zeker dat hij Bruegel patroneerde. Later diezelfde eeuw treffen we een Vlucht naar Egypte aan bij Rubens en bij de kunstverzamelaar Pieter Stevens. Men gaat er meestal vanuit dat het telkens om het Londense paneel gaat, maar Sellink maakt daar voorbehoud bij omdat hij het waarschijnlijk acht dat Bruegel meerdere keren het thema schilderde.
Het paneel werd in 1939 door Gustav Glück teruggevonden in een Londense privé-verzameling. Het werd op een veiling aangekocht door de kunstverzamelaar Antoine Seilern, die het in 1978 met het gros van zijn collectie naliet aan het Courtauld.
Nieuwe interpretatie Het boek De Bruegel Code (2025) van Leo Spaepen brengt een verrassende nieuwe interpretatie van dit kleine schilderij uit 1563, waarvan de inspiratie grotendeels autobiografisch zou zijn. Het werkje zou kunnen gezien worden als een vervolg op de Twee aapjes uit 1562. Laatstgenoemde allegorische voorstelling toont volgens Spaepen het moment waarop Bruegel zijn relatie beëindigde met de 'meid of jongedochter' met wie hij in Antwerpen samenwoonde en die volgens de biografische notities van Karel van Mander (1604) te veel loog. Zijn daaropvolgende verhuizing naar Brussel en zijn huwelijk (augustus 1563) met Maaiken Coecke, dochter van zijn vroegere leermeester, zou dan het verborgen thema zijn van De vlucht naar Egypte. Helemaal in de geest van het boek Terra Pacis (Land van de Vrede) van zijn nieuwe spirituele leidsman Hendrik Niclaes, zou Bruegel zichzelf hier symbolisch hebben afgebeeld als een pelgrim die op weg is naar een nieuw leven.
Wat dat nieuwe leven precies inhield, maakt de kunstenaar onder meer duidelijk met symbolen die hij ontleende uit de Terra Pacis. Zo kan de gevaarlijke rivier die hij moet oversteken verwijzen naar de zondige wellust die hij moet overwinnen. Een opvallende rots als een fallussymbool wijst in dezelfde richting. Uit het Pseudo-Matteüsevangelie komt dan weer het verhaal van het afgodsbeeld dat omviel toen het kind Jezus voorbijkwam. Dat die valse god een speer in de hand houdt, is geen toeval, want het is de Romeinse god Mars. Het motief van de omgevallen oorlogsgod symboliseert de pacifistische strekking van het schilderij. Bruegel is hier immers op weg naar het Land van de Vrede, op het schilderij voorgesteld door de wazige stad die we zien op een landtong in de verte.
De vlucht naar Egypte is volgens Spaepen dus een allegorische voorstelling van de ommekeer in het leven en het werk van Bruegel, onder invloed van Hendrik Niclaes en zijn Huis der Liefde. In zijn privéleven gaat het om zijn huwelijk, in zijn kunstenaarsleven gaat het om het pacifisme dat zijn werk voortaan zal inspireren. Bruegel vermengt hier verschillende verhalen in één schilderij, op basis van een gepercipieerde gelijkenis: zijn eigen verhuizing naar Brussel doet hem denken aan het bekende Bijbelverhaal. Zelf vlucht hij immers weg van zijn oude geliefde die hij niet meer mag zien, en weg ook uit het woelige en door religieuze spanningen verscheurde Antwerpen, naar het vredige provinciestadje dat Brussel in die tijd was. Nog een andere mogelijke reden voor zijn vlucht is dat hij misschien vreesde voor narigheid of zelfs vervolging na zijn gewaagde aanval op het gezag in De Dulle Griet.
Literatuur Gustav Glück, "Le paysage avec la Fuite en Egypte de Pierre Brueghel le Vieux", in: Les Arts Plastiques, 1948, p. 447-454 Manfred Sellink, Bruegel. Het volledige werk, 2011, p. 186 Leo Spaepen, De Bruegel Code. Pieter Bruegel de Oude, politiek commentator en pacifist, 2025, p. 187-204
Externe links Landscape with the Flight into Egypt (A&A) De vlucht naar Egypte (RKD)
Categorie:Werk van Pieter Bruegel de Oude Categorie:1560-1569 Categorie:Schilderij in Londen