Wilhelm Meisters leerjaren, oorspronkelijk Wilhelm Meisters Lehrjahre in het Duits, is een klassieke bildungsroman van Johann Wolfgang von Goethe die verscheen in 1795-1796. In zijn tweede roman toonde de auteur zich rijk aan wendingen en ideeën, maar ook aan absurditeit en ironie.Christophe Van Gerrewey, Verkeerde bewegingen, De Groene Amsterdammer, 26 februari 2014 Het werk bestaat uit acht boeken, waarvan de eerste vijf delen qua inhoud leunen op het postuum gepubliceerde fragment Wilhelm Meisters theatrale Sendung. Het vervolg Wilhelm Meisters Wanderjahre verscheen in 1821-1829.
thumb |Titelblad van de eerste druk en de rug van boekbanden uit dezelfde tijd thumb|Goethe door Johann Heinrich Lips (1791)
Coming-of-age roman “… mich selbst, ganz wie ich da bin, auszubilden, das war dunkel von Jugend auf mein Wunsch und meine Absicht” (…mijzelf, helemaal hoe ik zelf ben, te ontwikkelen, dat was van jongs af aan mijn heimelijke wens en mijn bedoeling) bekent Wilhelm in een brief aan zijn zwager Werner. Het doel van Wilhelm is, om door allerlei pogingen en “creatieve kracht” orde uit wanorde te creëren, op zowel intellectueel als sociaal gebied.
In navolging van de verlichte schrijvers Diderot en Voltaire, pleit Goethe voor het recht van de vrije burgers op algemene ontwikkeling. Met de ironie van een alwetende verteller stelt hij een bont levensmozaïek samen, met literaire pareltjes die onder andere bestaan uit lyrische fragmenten en een uitvoerige levensbiecht (Bekenntnisse einer schöne Seele, boek 6).
Personages Hoofdrolspelers Felix is de zoon van Mariane en Wilhelm. Na de voortijdige dood van zijn moeder brengt de geslepen oude Barbara Felix bij Aurelie onder. De harpist leeft in de waan, dat Felix zijn toekomstige moordenaar is. Een “slechte tafelmanier” redt zijn leven. De harpist (harpspeler, Augustin) is de vader van Mignon en de broer van markies Cipriani en de heilige Sperata. Baron Lothario (Lothar) is lid van het torengezelschap. Diens zussen en broer zijn de gravin, Natalie en Friedrich. Hij trouwt met Therese. De jonge toneelspeelster Mariane is de moeder van Felix. Wilhelm verlaat de zwangere Mariane, omdat hij niet weet dat ze zijn rivaal Norberg de bons heeft gegeven. Mignon is de dochter van de heilige Sperata en de harpist Augustin. Wilhelm koopt Mignon vrij van ruwe oplichters en neemt haar als zijn eigen dochter op. Mignon bedankt hem met haar aanhankelijkheid. Het meisje, dat lijdt aan een hartziekte, sterft van hartzeer wanneer ze Wilhelm en Therese ziet kussen. Barones Natalie, de mooie amazone van Wilhelm, is de zus van Lothario, van de gravin en van Friedrich. Natalie verzorgt Mignon en trouwt uiteindelijk met Wilhelm. Wilhelm, zie Plot (8,4) Therese vergelijkt Wilhelm met Natalie en schrijft het volgende over hem aan haar: “…van jou heeft hij het edele zoeken en streven naar het betere, waardoor we zelf het goede, dat we geloven te vinden, voortbrengen.” Therese voegt eraan toe: “….zijn leven bestaat uit een eeuwig zoeken en niet vinden.”
Bijrollen De abt bepaalt op de achtergrond het lot van Wilhelm. De arts is in dienst van de familie van Lothario. De actrice Aurelie (Aurelia) is de zus van Serlo. De oude Barbara is de huishoudster van Mariane. De baron houdt zich, in opdracht van de graaf, bezig met de theatergroep Melina. Markies Cipriani uit Italië is de broer van de harpist en de oom van Mignon. Friedrich is lid van het torengezelschap en ook de broer van Natalie, Lothario en de gravin. De graaf neemt de theatergroep Melina in zijn kasteel op. De gravin is de zus van Natalie, Lothario en Friedrich. Jarno is lid van het torengezelschap en de bruidegom van Lydie. Laertes is een lid van de theatergroep en een vriend van Wilhelm. Hij helpt Wilhelm om een reisverslag van Wilhelm naar het thuis van zijn vader te sturen. (4, 17) Lydia (Lydie) – als Lothario het met haar uitmaakt, trouwt Jarno met haar. De acteur Melina leidt de theatergroep. Wilhelm helpt hem daarbij. Madame Melina is de vrouw van de heer Melina. De bemiddelde koopman Norberg is een minnaar van Mariane. De verleidelijke actrice Philine probeert bij de heren in het gevlij te komen, wil graag de geliefde van Wilhelm zijn en wordt uiteindelijk zwanger van Friedrich. Een mooie ziel is de tante van Natalie, Lothario, Friedrich en de gravin. (8, 3) Natalie vertelt Wilhelm over haar tante, de mooie ziel: "Ik ben haar zoveel verschuldigd. Een zeer zwakke gezondheid, misschien te veel zorg voor zichzelf, en tegelijkertijd een morele en religieuze angst, liet ze de wereld niet zijn wat ze onder andere omstandigheden had kunnen zijn.” Wilhelm, die de bekentenissen van Natalie’s tante (boek 6) had gelezen, vertelt dat deze bekentenissen zijn hele leven hebben beïnvloed en voegt eraan toe: “Wat mij in deze tekst het meest aansprak was, zou ik zeggen, de zuiverheid van het leven, niet alleen van zichzelf, maar ook van alles wat haar omringde, deze onafhankelijkheid van haar aard en de onmogelijkheid om iets te absorberen dat niet in harmonie was met haar nobele, liefhebbende karakter.” De directeur van het theater Serlo is Wilhelm’s vriend en mecenas. Uiteindelijk wil hij Wilhelm niet meer op het podium hebben. De heiliger Sperata is de zus van de harpist en moeder van Mignon. Juffrouw Therese trouwt ten slotte met Lothario. De koopman Werner is de zwager van Wilhelm.
Plot Overzicht Boek 1 t/m 5: de jonge Wilhelm Meister wil het theater in, maar faalt alsnog na een paar aanzienlijke successen. Boek 6: De bekentenissen van een mooie ziel: een jong meisje ontdekt de liefde, bevrijdt zich, maakt kennis met natuurwetenschappelijke, muzikale en spirituele kennis, wijdt zich volledig aan God en verwordt tot een mooie ziel. Zij doet dit, doordat zij een persoonlijke, natuurlijke godsdienstigheid ontwikkelt en uiteindelijk uitgroeit tot een weldadige en gelovige vrouw, die onder de naam “mooie ziel” ook als handelende persoon in het verhaal optreedt. Boek 7 en 8: Wilhelm verlaat de planken, die zijn wereld zijn, en sluit zich aan bij een vrijmetselaarsloge, die sociale veranderingen nastreeft en waarvoor de Verenigde Staten van Amerika model staan: “Hier of nergens is Amerika!”
Podium Opgelet: hieronder staat telkens het nummer van het hoofdstuk voor de tekst. Niet alle hoofdstukken worden beschreven. Eerste boek Wanneer de jonge actrice Mariane na de voorstelling thuiskomt, vindt ze een wit negligé, een cadeau van haar afwezige geliefde, de rijke koopman Norberg. In haar hart houdt Mariane evenwel van Wilhelm. Hij komt binnen en begroet haar onstuimig. De oude Barbara keurt dat af en wenst dat haar knappe meesteres bij de rijke Norberg blijft. Voor Wilhelm’s vader zijn de vele bezoeken van zijn zoon aan het theater tijdverspilling. Wilhelm geniet met volle teugen van zijn eerste geliefde. Mariane is “het lieftalligste wezen in zijn armen.” Wilhelm vertelt dat hij als kind een poppenspel had gezien. Toen de opvoering was afgelopen, zag hij de poppen tijdens het inpakken. De jonge Wilhelm vond het steeds interessanter om naar de poppen, zonder stem of leven, te kijken. Wilhelm ontdekt het poppenspel en ontwikkelt hiermee zijn bekwaamheid in het theater. Wilhelm vertelt Mariane en Barbara uitgebreid over zijn jeugd, over de poppen en over het theater. Wilhelm, de “zuivere ziel”, van kinds af aan met het theater vertrouwd, vindt zichzelf een “voortreffelijk acteur” en wil het ouderlijk huis verlaten. Vriend Werner, op en top zakenman, denkt dat Wilhelm, als toekomstig zakenman, bij zinnen zal komen als hij op een zakenreis de wereld leert kennen. Ook zijn vader wil Wilhelm graag voor “handelszaken” op reis sturen. Wilhelm benut deze kans om “aan de druk van zijn huidige leven te ontsnappen en een nieuwe, edelere baan te vinden”. Wilhelm wil bij het toneel aan de slag en Mariane “daarna ophalen”. Hij vraagt zijn geliefde of hij vader wordt. Mariane draagt het verraderlijke witte negligé en antwoordt “enkel met een zucht, een kus”. Norbert kondigt zijn komst aan. Barbara maakt Mariane duidelijk, dat het Norbert is die hen, zwakke vrouwen, in hun levensonderhoud voorziet. Op een zakenreis leert Wilhelm de acteur Melina en haar madame kennen Hij helpt hen uit een vervelende situatie door te bemiddelen tussen het (echt)paar en familieleden van de vrouw. Werner doet, koud en berekenend, navraag naar Wilhelms affaire en roept zijn vriend ter verantwoording. Wilhelm blijft bij Mariane, maar maakt plannen om zijn acteerambities waar te maken. Hij heeft om die reden het plan opgevat om tijdens zijn volgende zakenreis de hem bekende theaterdirecteur Serlo op te zoeken. Nog voordat Wilhelm afscheid van Mariane kan nemen, komt hij er ’s nachts tot zijn afgrijzen achter, dat Mariane nog een andere aanbidder heeft en hij verlaat haar. thumb|De harpspeler, kopergravure van Gustav Heinrich Naeke (1786-1835), verschenen in Wilhelm Meisters Lehrjahre Tweede boek “In één moment” is Wilhelm’s “hele wezen ontwricht”. Wilhelm “berust” en wijdt zich “vol overgave aan handelszaken’’. Jaren later, tijdens één van zijn volgende zakenreizen komt Wilhelm mensen tegen die “blijspelen opvoeren”. Niet veel later leert Wilhelm madame Philine en een paar andere “restanten van een toneelgezelschap” kennen. Onder Philine’s gezelschap bevindt zich ook Mignon, “het prachtkind”, lid van een groep circusartiesten. Wilhelm schat haar op “twaalf à dertien jaar oud” en koopt haar van de brutale leider van de circusgroep “voor dertig taler”. Het echtpaar Melina ontmoet de acteurs. Philine wil graag van de nieuwkomers af, omdat mevrouw Melina een wanna-be actrice is. Wilhelm vindt dat het postuur en wezen van Mignon “steeds aantrekkelijker” wordt. Ze spreekt “gebroken Duits, met een Frans en Italiaans accent”. Een aan lagerwal geraakte oude man, een kennis van Philine, duikt weer op. Wilhelm vraagt hem onder vier ogen voorzichtig naar Mariane. De oude man noemt Mariane lichtzinnig en slonzig. “Onbeschoftheid en ondankbaarheid” zouden “haar belangrijkste karaktereigenschappen” zijn. Dan draait de oude man 180 graden om. Ooit wilde hij haar van Barbara redden en haar als zijn eigen dochter adopteren, maar “het project mislukte”. Wilhelm verneemt ook dat Mariane bijna drie jaar geleden vanwege haar zwangerschap door “de directeur is verstoten”. Wilhelm wil Mignon "als zijn eigen kind" adopteren. Philine flirt met Wilhelm. Hij hoedt zich “voor de dichtslaande val van een vrouwelijke omhelzing”. Een oude harpspeler wordt geïntroduceerd. Als hij speelt en zingt, gaan zijn grote blauwe ogen glanzen. Wilhelm heeft heel veel moeite Philine af te wijzen. Wilhelm corrigeert Mignon’s schrijfoefeningen. Hij zoekt de harpspeler op en luistert naar diens weemoedige zang en spel. De door Wilhelm afgewezen Philine probeert nu de stalmeester van de graaf te versieren. Mignon is bang dat ze Wilhelm kwijt kan raken: “als je ongelukkig bent, wat komt er dan van Mignon terecht?” Mignon snikt, huilt en laat een “schreeuw, ondersteund door schokkerige bewegingen van haar lichaam”. Wilhelm troost haar: “Kind toch! Je bent toch van mij! Ik blijf bij je, laat je niet in de steek!” Mignon antwoordt: “Mijn vader. Je wilt mij. Ik ben jouw kind!” thumb|Goethe: Italiaans kustlandschap (pentekening) Derde boek Aan het begin van het hoofdstuk staat Mignon’s beroemde lied “Kennst du das Land, wo die Zitronen blühn?” (Ken je het land, waar de citroenen in bloei staan?). Mignon zegt tegen Wilhelm: “Als je naar Italië gaat, neem me dan mee. Ik vind het maar koud hier”. Als hij meer over haar liefde voor Italië te weten wil komen, zwijgt ze. De groep komt de graaf tegen, die, tegenover zijn vrouw, de gravin, de groep in ogenschouw neemt: “Als het Fransen zouden zijn, dan konden we de prins bij ons onverwacht laten genieten van zijn favoriete vermaak”. De acteur proberen bij de adellijke dame en heer in het gevlij te komen. Philine kust de handen van de gravin. De gravin merkt op dat “ze zich alleen beter moet kleden”.