Emotie of gevoel is een innerlijke beleving of gemoedsbeweging, zoals vreugde, angst, boosheid, verdriet, en kan door een situatie of gebeurtenis worden opgeroepen. Gevoelens kunnen ook spontaan opkomen. Emoties zijn subjectieve belevingen en gaan samen met lichamelijke reacties, gelaatsuitdrukkingen en gedrag.
In biologische zin is een emotie een reactie van de hersenen op een affectieve prikkel. Dit komt zowel bij mensen als dieren vrijwel automatisch tot uiting in een bepaald patroon van gedrag, zoals vluchten of juist toenadering, en fysiologische reacties. Gevoel kan dan gezien worden als een speciale uiting of vorm van emoties, die typisch is voor mensen, namelijk de bewuste beleving of mentale reflectie van een emotie. (2005): De emoties, Bert Bakker; (2000): Cognitive neuroscience of Emotion, Oxford University Press (1993): 'Neurochemical control of moods and emotion: aminoacids to neuropeptides' in ; (eds.) Handbook of Emotions, Guilford, p. 87-107 (2016): Het hiërarchisch Brein. Inleiding tot de cognitieve neurowetenschap, Pumbo (2004): 'Emotions and Feelings' in ; ; (eds) Feelings and Emotions. The Amsterdam Symposium, Cambridge University Press, p. 49-57
Inleiding 300px|thumb|Expressie van opgetogenheid. Ansichtkaart als promotie van de fonograaf, National Phonograph Company, VS 1905) Een emotie kan worden opgeroepen door: het waarnemen van externe gebeurtenissen de eigen gedachten of fantasie een stemming
Een negatieve emotie als angst, kan worden opgeroepen door een gebeurtenis die met gevaar is geassocieerd. Een positieve gebeurtenis roept juist een gevoel van veiligheid of blijheid op. Gevoelsreacties zijn voor een deel aangeboren en voor een deel aangeleerd. Een voorbeeld van een aangeboren emotionele reactie is schrikken. Sommige mensen zijn angstiger dan anderen. Er is bij angstigheid tevens een verband met aanleg voor neuroticisme, een van de big five onder de karaktertrekken.; ; ; (2014): 'Mutual Reinforcement Between Neuroticism and Life Experiences: A Five-Wave, 16-Year Study to Test Reciprocal Causation' in Journal of Personality and Social Psychology, Volume 107, Issue 4, p. 751–764 Angst of vrees voor bepaalde situaties of voorwerpen, kan ook het gevolg zijn van een leerproces. Zo kan een neutrale gebeurtenis, door associatie met een schadelijke gebeurtenis, op den duur angst gaan oproepen, het proces van conditionering. Dergelijke geconditioneerde reacties kunnen ook weer worden afgeleerd.
Emoties zijn niet altijd rechtstreeks in iemands gedrag of gelaatsexpressies te herkennen. Ook zijn mensen in staat emoties als blijdschap of verdriet te veinzen, of de uiterlijke manifestaties van emoties te onderdrukken. Deze onderdrukte emoties zijn soms indirect te herkennen aan de lichaamstaal. Vooral gezichtsuitdrukking (zie verder) en stemklank spelen daarbij een grote rol. Fysiologische reacties die door meer intense emoties worden opgeroepen zijn echter moeilijk te onderdrukken. Van dit principe wordt bij de leugendetector gebruikgemaakt. Men kan emoties rangschikken naar valentie (aard of type) en intensiteit. In elk paar hieronder is eerstgenoemde minder intens dan laatstgenoemde emotie.
27 categorieën Een onderzoek van de University of California uit 2017 vond 27 categorieën menselijke emoties in video's:https://www.forbes.com/sites/brucelee/2017/09/09/here-are-the-27-different-human-emotions-according-to-a-study. Gearchiveerd op 6 april 2023.
Onbewuste emoties Soms kan er sprake zijn van emoties zonder (bewuste) gevoelsmatige reflectie. Een voorbeeld hiervan is de schrikreactie. Een hard geluid lokt binnen een fractie van een seconde automatisch en onbewust een fysiologische reactie uit, zoals het samentrekken van de spieren en hartslagversnelling. Pas enige tijd later treedt een gewaarwording van deze gebeurtenis en de daaraan gekoppelde lichamelijke reactie op, die door de hersenen vertaald wordt in een schrikgevoel. Onbewuste emoties kunnen vanuit evolutionair perspectief opgevat worden als automatische en snelle reacties op biologisch relevante prikkels. Dit zijn prikkels uit de omgeving die voor het overleven van de soort van belang zijn. Bij mensen gaan dergelijke reacties meestal gepaard met een oriëntatie van de aandacht op zowel de prikkel als de hierdoor opgeroepen fysiologische reactie. Echter, onderzoek van onder andere Joseph LeDoux en Öhman laat zien dat bedreigende stimuli fysiologische reacties kunnen oproepen, zonder dat men zich bewust is van deze stimuli.; (1994): 'Unconscious anxiety: phobic response to masked phobic stimuli' in Journal of Abnormal Psychology, Volume 103, p. 231-240 Door Joseph Ledoux is op grond van onderzoek met ratten het Dual Routes to Action-model ontwikkeld dat verklaart hoe onbewuste of impliciete emoties bij de mens kunnen ontstaan.
Onderzoek naar emoties Laboratoriumonderzoek naar emoties hanteert de volgende methodes:
Oproepen van emoties oproepen van een stemming: denk aan iets dat u verdrietig maakt; beloning en straf, meestal in de context van conditioneringsstudies; aanbieding van emotionele prikkels, een bekend standaardsysteem is het International Affective Picture System (IAPS) van Peter Lang. Dit maakt gebruik van dia's die geschaald zijn naar valentie (positief, negatief) en intensiteit van emoties.
Meting van emoties directe meting, zelfrapportage: beschrijf wat u voelt; indirecte meting: laten kiezen uit verschillende voorwerpen (bijvoorbeeld poppen), of de emotionele stroop-taak. psychofysiologische variabelen, zoals GSR of hartslagfrequentie.
Basisdimensies Er bestaan verschillende indelingen en opsommingen van emoties. Veel daarvan kunnen teruggebracht worden tot, of zijn varianten op, een kleiner aantal basisemoties. Iedere basisemotie is een combinatie van twee basisdimensies, te weten valentie (prettig-onprettig) en intensiteit. Bij valentie spelen volgens Edmund Rolls twee processen een rol: (2000): 'Précis of the brain and emotion' in Behavioral and Brain Sciences, Volume 2, p. 177-191 toekenning van beloning of straf, en niet-toekenning van beloning en straf. Straf gaat gepaard met angst, niet straffen met opluchting. Beloning met blijheid, niet belonen met woede of verdriet. Deze processen kunnen in intensiteit variëren. Volgens deze theorie zijn menselijke emoties ontwikkeld - of geëvolueerd - uit basalere emoties, die ook bij dieren voorkomen.
Emotie en motivatie Het is lastig een scheidslijn aan te brengen tussen emoties en drijfveren, ook motivatie genoemd, die het gedrag bepalen. Emoties zijn namelijk niet alleen passieve belevingen, maar kunnen ook worden opgevat als actie-tendenties: een drijfveer om een bepaald doel te bereiken. (1986): The Emotions, Cambridge University Press Uit dieronderzoek is gebleken dat leergedrag van dieren gestuurd wordt door beloning en straf, ook reinforcers of bekrachtigers genoemd. Dieren zullen straf (negatieve bekrachtigers) vermijden en beloning (positieve bekrachtigers) nastreven. Voedsel en een mannetje (wijfje) waarmee gepaard kan worden, zijn voorbeelden van positieve bekrachtigers. Pijnlijke stimulatie is een voorbeeld van een negatieve bekrachtiger. Ook in het gedrag van mensen spelen drijfveren als het willen vermijden van pijn en zoeken naar genot of plezier een belangrijke rol. Zij fungeren kort gezegd als de motor van ons gedrag. Naast deze primaire drijfveren bestaan er ook secundaire drijfveren. De voetballer streeft bijvoorbeeld naar het maken van een doelpunt; de zakenman naar het afsluiten van een gunstig contract, en een scholiere naar de verovering van een aardige jongen. Het bereiken van het doel gaat gepaard met een gevoel van blijdschap, het niet bereiken daarvan met een gevoel van frustratie, teleurstelling of verdriet. Deze voorbeelden laten zien dat emoties c.q. gevoelens niet alleen passieve belevingen zijn, maar ook een belangrijke rol spelen in het sturen en activeren van menselijk gedrag. thumb|Verdriet. Lithografie van Vincent van Gogh uit 1883
Hersenen en emoties Mede op grond van dieronderzoek, is er veel bekend over hersenfuncties die emoties reguleren. De betrokken structuren maken deel uit van het limbische systeem. Onderzoekers als Edmund Rolls en Antonio Damasio menen dat emoties gestuurd worden door een affectief netwerk, waarvan structuren als de amygdala, de hypothalamus en de cortex orbitofrontalis deel uitmaken. In dit netwerk heeft iedere structuur een specifieke functie.
Rol van de amygdala Dierstudies hebben aangetoond dat de amygdalae (amandelkernen) betrokken zijn bij het aanleren van vreesreacties (zie ook versterkte schrikreactie). Onderzoek bij mensen laat zien dat de amygdala betrokken zijn bij de evaluatie van de valentie (positieve of negatieve betekenis) van affectieve prikkels uit de omgeving. Patiënten waarbij de amygdalae zijn beschadigd, blijken bijvoorbeeld moeite te hebben met herkenning van gelaatsexpressies van emoties. Dit blijkt vooral op te gaan voor expressies van angst.; ; (2000): 'Impaired emotional declarative memory following unilateral amygdala damage' in Learning and Memory, Volume 7, p. 180-186 De amygdalae hebben veel verbindingen met de hypothalamus, die allerlei autonoom fysiologische reacties reguleert en de frontale cortex.
Primaire en secundaire emoties Er kan een onderscheid worden gemaakt tussen primaire emoties en secundaire emoties. Primaire emoties worden automatisch en onbewust door prikkels uit de buitenwereld opgeroepen, zoals het eerdere voorbeeld van schrikken. Amygdala en door de hypothalamus geproduceerde endocriene en neurochemische reacties zijn hier de voornaamste aangeboren mechanismen. Bij de secundaire emoties (bijvoorbeeld ontroering) is een meer complex circuit betrokken, waarin vooral de orbitofrontale cortex een belangrijke rol speelt (zie Damasio verderop). Deze emoties gaan vaak wel gepaard met bewuste beleving of gevoelens. Secundaire emoties zijn ook sterker afhankelijk van omgevingsinvloeden en cultuur dan de primaire emoties.
Neurotransmitters Neurotransmitters zoals noradrenaline, serotonine en dopamine zijn eveneens betrokken bij de controle van emoties. Deze neurotransmitters zijn dus niet alleen een gevolg of correlaat van emoties, maar kunnen ook emoties moduleren via terugkoppeling naar gebieden in de hersenen. Een chronisch verlaagd niveau van noradrenaline en serotonine kan bijvoorbeeld een neerslachtige stemming tot gevolg hebben. Dopamine kan het proces van beloning (een prettig gevoel) versterken. Deze neurotransmitter heeft ook een invloed op de genoemde orbitofrontale schors.
Linker- en rechterhersenhelft Ten slotte is uit onderzoek naar patiënten met hersenbeschadiging bewijs gevonden, dat de rechterhersenhelft betrokken is bij beleving en expressie van negatieve emoties en de controle van onbewuste emoties (zie ook Hemisferische specialisatie).
Emotietheorieën Er bestaan vele emotietheorieën. De meeste hiervan hebben betrekking op de relatie tussen gevoelens (de innerlijke beleving) en de lichamelijk reacties die bij emoties optreden. Een punt van debat in sommige theorieën is de relatie tussen cognitie (kennen) en emotie (voelen). Een derde thema is de functie van emoties bij aanpassing aan de omgeving. Recent onderzoek naar hersenstructuren die bij emoties een rol spelen, heeft het inzicht in de aard en deelprocessen van emoties verscherpt. Hier volgt een kort overzicht van de voornaamste theorieën:
Descartes