Australië (Engels: Australia), officieel het Gemenebest van Australië (Commonwealth of Australia), is een land op het zuidelijk halfrond bestaande uit het Australische vasteland en een groot aantal eilanden in de Indische en Grote Oceaan, waarvan Tasmanië (ten zuidoosten) het grootste is. Het land ligt ten noordwesten van Nieuw-Zeeland en ten zuiden van Indonesië, Oost-Timor en Papoea-Nieuw-Guinea. Het heeft een oppervlakte van 7.692.000 km² en is daarmee het op vijf na grootste land ter wereld qua oppervlakte. Van de circa 27 miljoen inwoners woont het grootste deel in en nabij de grote steden, zoals Sydney, Melbourne, Brisbane, Perth en Adelaide. De hoofdstad is Canberra.
De oorspronkelijke bewoners van Australië zijn de Aboriginals. Het land werd door hen al enkele tienduizenden jaren bewoond voor de immigratie uit Europa begon. Nadat Willem Jansz Australië in 1606 ontdekte, duurde het nog tot 1770 voor de oostkust gekoloniseerd werd door de Britten, die het eiland in eerste instantie als strafkolonie gebruikten. Van 1650 tot 1817 heette het hele continent Nieuw-Holland; de namen Arnhemland, Nieuw-Zeeland en Tasmanië herinneren nu nog aan de Nederlandse ontdekkingsreizen in dit gebied. New South Wales was in 1788 de eerste kolonie en in de 19e eeuw volgden nog vijf andere koloniën, de voorlopers van de huidige Australische staten. Op 1 januari 1901 voegden de zes koloniën zich samen tot één federatie en werd het (hoewel nog niet volledig) onafhankelijk van het Verenigd Koninkrijk. Australië ontleent zijn soevereiniteit aan het zogenoemde settled colony principle dat bepaalt dat het land vreedzaam werd gekoloniseerd.
Het tegenwoordige Australië is een federale parlementaire democratie en constitutionele monarchie (een Commonwealth realm) met als staatshoofd koning Charles III, vertegenwoordigd in Australië door de gouverneur-generaal. Internationaal is Australië lid van de Verenigde Naties, de G20, het Gemenebest van Naties, de OESO en de WTO.
Geschiedenis
miniatuur|rechtop=0.85|links|James Cook bereikte als eerste Europeaan de Australische oostkust. De meest recente archeologische vondsten wijzen erop dat de eerste mensen ongeveer 65.000 jaar geleden naar Australië kwamen. Dit waren de Aboriginals. Evidence of first peoples, National Museum of Australia Doordat destijds het zeeniveau veel lager lag, bestonden er natuurlijke bruggen tussen Azië en Australië waardoor mensen waarschijnlijk maar een klein stukje hoefden te varen om Australië te bereiken. Toen de aarde later opwarmde, het ijs begon te smelten en het zeeniveau steeg, werd Australië een eiland. Rond het einde van de ijstijd, zo'n 15.000 jaar geleden, ontstond de Aboriginal-cultuur zoals wij die vandaag de dag kennen. Daarmee heeft Australië de langst doorlopende culturele geschiedenis ter wereld.Eerste bewoners van Australië, www.australie.nl
De Nederlandse ontdekkingsreiziger Willem Janszoon zag met zijn Duyfken Australië als eerste Europeaan in 1606, toen hij langs het Kaap York-schiereiland in het noorden van Australië voer. De westkant van Australië werd later ook verschillende malen door Nederlanders en andere Europeanen bezocht, maar dit Nieuw-Holland groeide niet uit tot een kolonie. In 1770 ging de Engelse ontdekkingsreiziger James Cook bij de oostkust van Australië aan land. Het gebied werd New South Wales genoemd en later gebruikt als strafkolonie voor Engelse gevangenen. Daarna werd het land ook populair onder vrije burgers. In 1849 werd er voor het eerst goud gevonden in Australië en daarna nam de bevolking snel toe.
In 1901 keurde Australië een federale grondwet goed en werd een zelfregerend deel (dominion) van het Britse Rijk. Australische troepen namen aan beide wereldoorlogen deel. In de Tweede Wereldoorlog vochten Australische eenheden onder meer op Ambon, in Egypte, op Kreta en in de Pacific.
Melbourne werd de eerste hoofdstad, maar in 1911 schreef de regering een prijsvraag uit voor het ontwerp van een nieuwe hoofdstad. Het winnende ontwerp van de Amerikaanse architect Walter Burley Griffin werd uitgevoerd vanaf 1913 en in 1927 werd het aldus ontstane Canberra de nieuwe hoofdstad.
Bestuurlijke indeling
Australië kent naast de centrale overheid ook andere bestuurslagen, territoriale onderdelen waar regels vastgesteld en beslissingen worden genomen over bepaalde gebieden en hun bewoners. Het betreft de volgende bestuurslagen: BestuurslagenBronnen over bestuurslagen: Commonwealth of Australia Constitution Act (staatsinrichting, hoofdstuk 5 over de staten, artikel 122 over territoria) Report of the World Observatory on Subnational Government Finance and Investment: Australia, OECD/UCLG, 2019 Territories of Australia, Government of Australia (territoria, inclusief overzeese territoria) Commonwealth Local Government Handbook: Australia, Commonwealth Local Government Forum, 2018 Christmas Island, Legal framework and administration, Government of Australia Cocos (Keeling) Islands, Legal framework and administration, Government of Australia Norfolk Island, Government of Australia Local Government in Australia. Gearchiveerd op 19 oktober 2021.De aanduidingen zijn in de ambtstaal Engels.federaal niveaustaatsniveaulokaal niveauGemenebest van AustraliëAustralië is een Commonwealth realm en deelt het staatshoofd met de andere commonwealth realms. Australië is een federale monarchie met staten als deelstaten en territoria als speciale entiteiten. De territoria met een aparte indeling zijn apart vermeld. Commonwealth of Australia staten statelokaal bestuursgebiedenDe lokale bestuursgebieden hebben verschillende aanduidingen. Een deel van het gebied van de staten en het Noordelijk territorium is niet ingedeeld. local government areaterritoriumCanberra heeft als Australian Capital Territory de status van territorium. territoryterritoriumDit is de bestuursindeling van het Noordelijk Territorium territorylokaal bestuursgebieden local government areaterritoriumHet Jervisbaaiterritorium wordt direct door de federale overheid bestuurd. territoryexterne territoriaDe externe territoria met als lokaal bestuursgebied een eigen bestuur zijn Kersteiland, Cocoseilanden en Norfolkeiland. external territorylokaal bestuursgebieden local government areaexterne territoriaDe externe territoria zonder eigen bestuur zijn Ashmore- en Cartiereilanden, Australisch Antarctisch Territorium, de Heard en McDonaldeilanden en de Koraalzee-eilanden. De Australische overheid bestuurt de Ashmore- en Cartiereilanden, de Heard en McDonaldeilanden en de Koraalzee-eilanden direct. Het Australisch Antarctisch Territorium is de niet-algemeen erkende claim van Australië op een deel van Antarctica. external territory
Staat Afkorting Inwoners Hoofdstad New South Wales NSW 7.272.800 Sydney Victoria Vic 5.603.100 Melbourne Queensland Qld 4.560.059 Brisbane West-Australië WA 2.451.400 Perth Zuid-Australië SA 1.650.600 Adelaide Tasmanië Tas 512.100 Hobart Territoria Australian Capital Territory ACT 373.100 Canberra Noordelijk Territorium NT 233.300 Darwin Jervisbaaiterritorium JBT 760 (Jervis Bay Village) Daarnaast beslaat het Australische Gemenebest nog 7 externe territoria. Norfolk had een zekere mate van zelfbestuur, maar sinds 2015 valt het, net als de andere territoria, onder het bestuur van de Australische overheid.
Territoria Afkorting Inwoners Hoofdstad Norfolk NF 2.302 Kingston (Norfolk) Kersteiland CX 2.072 Flying Fish Cove Cocoseilanden CC 596 West Island Ashmore- en Cartiereilanden geen permanente bevolking Australisch Antarctisch Territorium AAT geen permanente bevolking Davis Station Heard en McDonaldeilanden HIMI geen permanente bevolking (Atlas Cove) Koraalzee-eilanden geen permanente bevolkingOp Willis Island is een weerstation gevestigd waar sinds 1921 te allen tijde vier mensen verblijven die ieder halfjaar afgelost worden. Zie: ABC News, 'How Willis Island weather observers survive life working at the remote outpost off Queensland', 29 maart 2018. Geraadpleegd op 10 november 2019. Gearchiveerd op 31 oktober 2019. (Willis Island)
Geografie Fysieke kenmerken 220px|miniatuur|Reliëfkaart van Australië 220px|miniatuur|Uluṟu 220px|miniatuur|Gondwanaregenwouden 220px|miniatuur|Whitsundayeiland Australië, het kleinste continent en door sommigen ook beschouwd als het grootste eiland, wordt in het noorden door de Timorzee, de Arafurazee, de Golf van Carpentaria en de Straat Torres begrensd, in het oosten door de Koraalzee en de Tasmanzee en ten zuiden door de Straat Bass en de Grote Australische Bocht. De Indische Oceaan ligt ten zuiden en westen van Australië. Het land heeft een totale kustlijn van 25 760 km en het is tevens het grootste land dat in zijn geheel op het zuidelijk halfrond ligt. Hierbij moet opgemerkt worden dat Brazilië groter is, maar ook nog een gedeelte op het noordelijk halfrond heeft liggen.
Een groot deel van Australië bestaat uit woestijn. Enkel in het noordoosten zijn er regenwouden, die verder naar het zuiden vaak meer subtropisch dan tropisch zijn. In de dorre, hete binnenlanden zijn er naast woestijnen ook steppe- en savanneachtige gebieden, de scrublands.
Australië is het laagste en vlakste continent. Een groot deel van het woestijngebied ligt net boven de zeespiegel, met in het westen het Centrale Laagland en het Westelijk Plateau. Aan de oostkust liggen bergketens en bevindt zich ook de hoogste berg, Mount Kosciuszko, met een hoogte van 2228 meter. Andere bekende bergen en rotsen zijn: Uluṟu (Ayers Rock), Kata Tjuṯa (de Olga's), Mount Augustus, de Devils Marbles en Wave Rock.
Door het droge klimaat kent Australië rivieren waarvan vele een deel van het jaar helemaal droogstaan. Het land heeft twee belangrijke rivieren die het hele jaar door water bevatten: de Murray en de Darling. Er bevinden zich in het land ook meren zoals het Eyremeer, het Torrensmeer en het Gairdnermeer die meestal droog liggen. Grote baaien zijn de Grote Australische Bocht, Golf van Carpentaria en de Spencergolf.
Steden
220px|miniatuur|Sydney, grootste stad van zowel Australië als Oceanië. De tien grootste verstedelijkte gebieden (urban centres) van Australië waren volgens de volkstelling van 2013: Australian Bureau of Statistics Plaats Staat Inwoners Sydney New South Wales 5.312.000 Melbourne Victoria 4.347.955 Brisbane Queensland 2.238.394 Perth Western Australia 1.972.358 Adelaide South Australia 1.291.666 Gold Coast Queensland 591.473 Newcastle New South Wales 540.796 Canberra Australian Capital Territory 411.609 Wollongong New South Wales 292.190 Sunshine Coast Queensland 251.081
Flora en fauna
220px|miniatuur|Een koala 220px|miniatuur|Een kangoeroe 220px|miniatuur|Een quokka In de regenwouden komen de meeste diersoorten voor. Ook in de dorre, hete binnenlanden komen vele soorten voor. In de binnenlandse scrublands leven onder meer de kangoeroes. Een groot deel van de Australische fauna, en dat geldt vooral voor de buideldieren, is uniek. Deze zijn een voorbeeld van adaptieve radiatie en nog vrij primitief. Vermoedelijk hadden de Australische buideldieren ooit maar een beperkt aantal voorouders. Ook bestaan er in Australië grootpoothoenders die hun eieren in hopen rottend plantenmateriaal uitbroeden en de temperatuur daarvan controleren (thermometervogels); zodra de kuikens geboren zijn, laten ze die aan hun lot over.
Australië wordt regelmatig geteisterd door bosbranden. Droogte en harde wind zorgen voor een snelle verspreiding van het vuur. Hoewel het gevaarlijk is voor de bewoonde wereld, zijn de bosbranden een noodzakelijk onderdeel voor de vernieuwing van de bossen. De zaaddozen van de eucalyptus hebben grote hitte nodig om open te springen. Ook de geblakerde moederboom loopt meestal weer uit.
Klimaat De seizoenen in Australië zijn tegengesteld aan die van het noordelijk halfrond. De lente duurt van september tot november, de zomer van december tot februari, de herfst van maart tot mei en de winter van juni tot augustus.