thumb|Doosvruchten met zaden
Krokus (Crocus) is een geslacht uit de lissenfamilie (Iridaceae), dat circa negentig soorten omvat. Hiervan is circa een derde deel herfstbloeier.
Krokussen zijn vooral afkomstig uit de bergen rond de Middellandse Zee. Het grootste aantal soorten is afkomstig uit de Balkan en Klein-Azië, met uitzondering van Crocus vernus (L.) Hill, die men tot in Centraal-Europa aantreft (in de Alpen en de Karpaten), en een paar soorten zoals Crocus alatavicus Semenova & Reg. en Crocus korolkowii Regel ex Maw, die afkomstig zijn uit de bergen van Centraal-Azië.
Wilde soorten en ondersoorten De in 1982 door de botanicus Brian Mathew voorgestelde classificatie berust op gemakkelijk herkenbare kenmerken: de aan- of afwezigheid van een basale bloeischede (profyl) en het uiterlijk van de stijl en van de knolrokken. De ondertussen gedetermineerde 7 soorten zijn aan deze classificatie toegevoegd.Gitte Petersen, Ole Seberg, Sarah Thorsøe, Tina Jørgensen & Brian Mathew: A phylogeny of the genus Crocus (Iridaceae) based on sequence data from five plastid regions. Taxon, 57 (2), 2008, pp. 487–499
Recente moleculaire analyses aan de universiteit van Kopenhagen suggereren dat deze classificatie zou moeten worden herzien.
Niettegenstaande zijn unieke uiterlijk suggereert DNA-analyse dat Crocus banaticus niet afgescheiden zou moeten worden in het aparte ondergeslacht Crociris. Daar deze soort een profiel heeft onderaan de bloembuis zou ze in sectie Crocus moeten geplaatst worden, hoewel haar exacte verhouding met het ondergeslacht Crocus nog moet bepaald worden.
Een andere afwijkende soort, Crocus baytopiorum, zou voortaan in een eigen serie moeten worden geplaatst, namelijk in de serie Baytopi. De precieze rang van Crocus malyi zou ook moeten worden herzien. Ondersoort Crocus gargaricus subsp. herbertii is ondertussen een volwaardige soort, Crocus herbertii B. Mathew, geworden.
Misschien minder verrassend zou de herfstbloeiende Crocus longiflorus, de typesoort van serie Longiflori (lang beschouwd door B. Mathew als “een uiteenlopende verzameling”) deel moeten uitmaken van serie Verni.
De studie suggereert verder dat de series Reticulati, Biflori en Speciosi hergroepeerd zouden moeten worden. Crocus adanensis en Crocus caspius zouden serie Biflori moeten verlaten. Zo zou Crocus adanensis naast Crocus paschei in de serie Flavi geplaatst moeten worden, en Crocus caspius zou deel moeten maken van de serie Orientales.
De studie toont ook aan dat, ondanks de verschillen tussen Mathews classificatie en de voortgebrachte hypothese, de toewijzing van de soorten tot secties en series ondersteund blijft. De toekomstige herclassificatie zal vermoedelijk alle subgenerische rangen (ondersoort, sectie en serie) behouden. Verdere studies moeten wel uitgevoerd worden voordat een definitieve beslissing zou genomen worden betreffende de nieuwe gehiërarchiseerde classificatie. (2009) A reassessment of Crocus based on molecular analysis, The Plantsman (N.S.) Vol 8, Part 1, pp 50–57, Mars 2009
Brian Mathews classificatie met aanpassingen in verband met de uitkomst van deze studie:
Sectie Crocus: basale bloeischede aanwezig Serie Verni: lentebloei, knolrokken met netvormige vezels, bloemen meestal onduidelijk gestreept, geen schutblad C. etruscus Parl. C. ilvensis Peruzzi & CartaLorenzo Peruzzi, Angelino Carta, C. ilvensis sp. nov. (sect. Crocus, Iridaceae), endemic to Elba Island (Tuscan Archipelago, Italy), Nordic Journal of Botany, 29: pp. 6-13, 2011. C. kosaninii Pulevic C. longiflorus Raf. (Vroeger in Serie Longiflori) C. tommasinianus Herb. C. vernus (L.) Hill C. vernus subsp. vernus C. vernus subsp. albiflorus (Kit. ex Schult.) Asch. & Graebn. Serie Baytopi (nieuwe serie) : lentebloei, knolrokken met uitgesproken netvormige vezels, veelvuldige smalle bladeren, geen schutblad, helmknoppen naar het bloemdek toe opengaand C. baytopiorum Mathew (vroeger in serie Verni) Serie Scardici: lentebloei, bladeren met geen of weinig uitgesproken witte lijn C. scardicus Kos. C. pelistericus Pulevic Serie Versicolores: lentebloei, knolrokken met evenwijdige vezels, bloemen duidelijk gestreept C. cambessedesii J. Gay C. corsicus Vanucchi ex Maw C. imperati Ten. C. imperati subsp. imperati C. imperati subsp. suaveolens (Bertol.) B.Mathew C. minimus DC. C. versicolor Ker Gawl. Serie Longiflori: herfstbloei, gele helmknoppen en fijnverdeelde stijl C. goulimyi Turrill C. ligusticus M.G. Mariotti C. niveus Bowles C. nudiflorus Sm. C. serotinus Salisb. C. serotinus subsp. serotinus C. serotinus subsp. clusii (J.Gay) B.Mathew C. serotinus subsp. salzmannii (J.Gay) B.Mathew Serie Kotschyani: herfstbloei, witte helmknoppen en meestal driedelige stijl C. autranii Albov. C. gilanicus B. Matthew C. karduchorum Kotschy ex Maw C. kotschyanus subsp. kotschyanus C. kotschyanus subsp. cappadocicus B.Mathew C. kotschyanus subsp. hakkariensis B.Mathew C. kotschyanus K. Koch C. ochroleucus Boiss. & Gaill. C. scharojanii Ruprecht C. scharojanii subsp. scharojanii C. scharojanii subsp. lazicus (Boiss.) B. Mathew C. suwarowianus K. Koch C. vallicola Herb. Serie C.: herfstbloei, gele helmknoppen en driedelige stijl C. asumaniae B. Mathew & T. Baytop C. cartwrightianus Herb. C. hadriaticus Herb. C. hadriaticus subsp. hadriaticus C. hadriaticus subsp. parnassicus (B. Mathew) B. Mathew C. hadriaticus subsp. parnonicus B. Mathew C. moabiticus Bornm. & Dinsmore ex Bornm. C. oreocreticus B.L. Burtt C. mathewii H. Kemdorff & E. Pasche C. naqabensis Al-Eisawi C. pallasii Goldb. C. pallasii subsp. pallasii C. pallasii subsp. dispathaceus (Bowles) B.Mathew C. pallasii subsp. haussknechtii (Boiss. & Reut. ex Maw) B.Mathew C. pallasii subsp. turcicus B.Mathew C. sativus L., saffraankrokus, een steriel triploïd taxon, vermoedelijk uit C. cartwrightianus geselecteerd C. thomasii Ten. Verband nog te definiëren C. malyi Vis. (vroeger in serie Versicolores) C. banaticus Heuff. (vroeger in Ondergeslacht Crociris) Sectie Nudiscapus: geen basale bloeischede Serie Reticulati: herfst- of lentebloei, knolrokken met netvormige vezels, driedelige of fijnverdeelde stijl C. abantensis C. ancyrensis (Herb.) Maw C. angustifolius Weston C. cancellatus Herb. C. cancellatus subsp. cancellatus C. cancellatus subsp. damascenus (Herb.) B.Mathew C. cancellatus subsp. lycius B.Mathew C. cancellatus subsp. mazziaricus (Herb.) B.Mathew C. cancellatus subsp. pamphylicus B.Mathew C. cvijicii Kos. C. dalmaticus Vis. C. gargaricus Herb. C. herbertii B. Mathew (thans een volwaardige soort) C. hermoneus Kotschy ex Maw C. jablanicensis N. Randj. & V. Randj. C. reticulatus Steven ex Adams C. reticulatus subsp. reticulatus C. reticulatus subsp. hittiticus (T.Baytop & B.Mathew) B.Mathew C. robertianus C.D. Brickell C. rujanensis Randjel. & D.A. Hill C. sieberi J. Gay C. sieberi subsp. sieberi C. sieberi subsp. atticus (Boiss. & Orph.) B.Mathew C. sieberi subsp. nivalis (Bory & Chaub.) B.Mathew C. sieberi subsp. sublimis (Herb.) B.Mathew C. sieheanus Barr ex B.L. Burtt C. veluchensis Herb. Serie Biflori: herfst- of winterbloei, leerachtige ringvormig loskomende knolrokken, driedelige stijl C. aerius Herb. C. almehensis C.D. Brickell & B. Mathew C. biflorus Mill. C. biflorus subsp. biflorus C. biflorus subsp. adamii (J.Gay) K.Richt. C. biflorus subsp. alexandri (Nicic ex Velen.) B. Mathew C. biflorus subsp. artvinensis (J.Philippow) B. Mathew C. biflorus subsp. atrospermus Kernd. & Pasche C. biflorus subsp. caelestis Kernd. & Pasche C. biflorus subsp. caricus Kernd. & Pasche C. biflorus subsp. crewei (Hook.f.) B. Mathew C. biflorus subsp. fibroannulatus Kernd. & Pasche C. biflorus subsp. ionopharynx Kernd. & Pasche C. biflorus subsp. isauricus (Siehe ex Bowles) B.Mathew C. biflorus subsp. leucostylosus Kernd. & Pasche C. biflorus subsp. melantherus B. Mathew C. biflorus subsp. nubigena (Herb.) B. Mathew C. biflorus subsp. pseudonubigena B. Mathew C. biflorus subsp. pulchricolor (Herb.) B. Mathew C. biflorus subsp. punctatus B.Mathew C. biflorus subsp. stridii (Papan. & Zacharof) B.Mathew C. biflorus subsp. tauri (Maw) B. Mathew C. biflorus subsp. weldenii (Hoppe & Fuernr.) B. Mathew C. biflorus subsp. yataganensis Kernd. & Pasche C. chrysanthus Herb. C. chrysanthus subsp. chrysanthus C. chrysanthus subsp. multifolius Papan. & Zacharof C. cyprius Boiss. & Kotschy C. danfordiae Maw C. danfordiae subsp. danfordiae C. danfordiae subsp. kurdistanicus Maroofi & Assadi C. hartmannianus Holmboe C. kerndorffiorum Pasche C. leichtlinii (Dewar) Bowles C. nerimaniae Yüzbasioglu & Varol C. pestalozzae Boiss. C. wattiorum (B. Mathew) B. Mathew Serie Speciosi: herfstbloei, leerachtige of vliezige, ringvormig loskomende knolrokken, fijnverdeelde stijl C. pulchellus Herb. C. speciosus M. Bieb. C. speciosus subsp. speciosus C. speciosus subsp. ilgazensis B.Mathew C. speciosus subsp. xantholaimos B.Mathew Serie Orientales: lentebloei, knolrokken met evenwijdige of netvormige vezels, talrijke bladeren, driedelige stijl C. alatavicus Semenova & Reg. C. caspius Fischer & Meyer (vroeger in Serie Biflori) C. korolkowii Regel ex Maw C. michelsonii B. Fedtsch. Serie Flavi: lentebloei, vliezige knolrokken met evenwijdige vezels, fijnverdeelde stijl C. adanensis T. Baytop & B. Mathew (vroeger in Serie Biflori) C. antalayensis Mathew C. candidus E.D. Clarke C. flavus Weston C. flavus subsp. flavus C. flavus subsp. dissectus T. Baytop & B. Mathew C. flavus subsp. sarichinarensis Rukšans C. graveolens Boiss. & Reut. C. hyemalis Boiss. C. olivieri J. Gay C. olivieri subsp. olivieri C. olivieri subsp. balansae (J.Gay ex Baker) B. Mathew C. olivieri subsp. istanbulensis B. Mathew C. paschei H. Kerndorff C. vitellinus Wahl. Serie Aleppici: herfst- of winterbloei, vliezige knolrokken met evenwijdige vezels, bladeren na de bloei verschijnend C. aleppicus Baker C. boulosii Greuter C. veneris Tappein ex Poech Serie Carpetani: lentebloei, gootvormige bladeren, weinig verdeelde witachtige stijl C. carpetanus Boiss. & Reut. C. nevadensis Amo. Serie Intertexti: lentebloei, knolrokken met verstrengelde vezels C. fleischeri J. Gay. Serie Laevigati: herfstbloei, leerachtige of vliezige knolrokken met evenwijdige vezels, bladeren samen met de bloemen verschijnend, witte helmknoppen, fijnverdeelde stijl C. boryi J. Gay C. laevigatus Bory & Chaub. C. tournefortii J. Gay.
Referenties
thumb|Crocus etruscus 'Zwanenburg' thumb|Crocus tommasinianus
Enkele winterharde winter- en lentebloeiende soorten Crocus ancyrensis (Herb.) Maw 'Golden Bunch' en Crocus gargaricus Herb. – beide uit Turkije – hebben gele bloemen. Crocus ancyrensis bloeit vanaf einde januari samen met Crocus tommasinianus. Crocus angustifolius Weston (synoniem: Crocus susianus) uit de Krim heeft gele bloemen, die bruin zijn aan de buitenzijde. Crocus chrysanthus Herb. uit de Balkan en Klein-Azië heeft gele bloemen, die bruin gestreept zijn aan de buitenzijde. De wilde soort wordt zelden gekweekt. Selecties en kruisingen ervan met Crocus aerius Herb. en Crocus biflorus Mill. – de zogenaamde botanische krokussen – zijn populaire kleinbloemige krokussen. Crocus corsicus Vanucchi ex Maw uit Corsica bloeit in april met mauve bloemen, die paars gestreept zijn aan de buitenzijde. Crocus etruscus Parl. 'Zwanenburg' uit Italië lila bloemen. Crocus flavus Weston is afkomstig uit de Balkan en Klein-Azië. De Hollandse gele krokussen zijn afgeleid uit deze soort. Crocus fleischeri J. Gay uit Turkije heeft stervormige witte bloemen met een paarse keel. Crocus korolkowii Regel ex Maw uit Centraal-Azië heeft gele bloemen, die bruin gestreept zijn aan de buitenzijde.