thumb|600px|Castra Herculis aan de bovenzijde van de Peutingerkaart, tussen Carvone en Noviomagi Castra Herculis was een Romeinse plaats, vermoedelijk een fort of legerkamp.
Hoewel de exacte locatie onbekend is, gaat men er algemeen van uit dat deze plaats ergens in Romeins Nederland lag. De plaats staat aangegeven op de Peutingerkaart (Tabula Peutingeriana) aan de weg tussen de stad die voluit Ulpia Noviomagus Batavorum zou hebben geheten (Nijmegen) en Carvo.Peutingerkaart op Bibliotheca Augustana
Castra Herculis wordt verder door Ammianus Marcellinus genoemd als een van de zeven steden (civitates) die door Caesar (onderkeizer) Julianus Apostata in 359 zijn heroverd, hersteld en van voedsel zijn voorzien.Ammianus Marcellinus, Res gestae, Boek XVIII 2.3 en 2.4 Onder keizer Valentinianus I zou volgens dezelfde Marcellinus de gehele Rijngrens zijn versterkt met forten en kastelen.Ammianus Marcellinus, Res gestae, Boek XXVIII 2.1
Naamsverklaring De naam betekent letterlijk vertaald "forten of legerkampen (castrum) van Hercules", een Romeinse halfgod.
Identificatie In het verleden zijn verschillende mogelijke locaties geopperd voor Castra Herculis, waaronder NijmegenKroon, F. (1935) Het Nederlandsche gedeelte van de Tabula Peutingeriana, Tijdschrift van het Aardrijkskundig Genootschap (2e serie), nr. 52, p. 319-334.Kroon, F. (1937) Waar lag Castra Herculis? Bijdragen voor Vaderlandsche Geschiedenis en Oudheidkunde 7, nr. 8, p. 213-228. en Elst.Gorissen, F. (1956) Stede-atlas van Nijmegen. Brugge: Wiek-op. Na opgravingen van het castellum bij Arnhem Meinerswijk kwam archeoloog W.J.H. Willems tot de conclusie dat dit Romeinse fort het echte Castra Herculis moest zijn geweest, dat zou zijn gebouwd ter vervanging van een houten fort op dezelfde plek dat bij de Bataafse Opstand (69-70 n.Chr.) was verwoest. Argumenten voor deze identificatie waren onder andere dat de afstand tussen Nijmegen Centrum en Arnhem Meinerswijk redelijk overeenkomt met de afstand in leugae tussen Noviomagi en Castra Herculis op de Peutingerkaart. Bovendien meende Willems bewijs te hebben gevonden voor herstelwerkzaamheden aan deze vesting in de vierde eeuw.Willem J. H. Willems (1980) Castra Herculis: Een Romeins castellum bij Arnhem. Overdrukken / Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, nr. 145. Amersfoort: ROB (overdruk uit Spiegel Historiael, 1980/15 Bij nader archeologisch onderzoek van het fort bij Meinerswijk in 1991 en 1992 werd echter maar beperkt 4e-eeuwse aardewerkfragmenten gevonden, waarbij het materiaal dat Willems had geïnterpreteerd als bewijs voor 4e-eeuws herstel door HulstRudi S. Hulst (2001) The Castellum at Arnhem-Meinerswijk: The Remains of Period 5. Berichten van de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek 44, p. 397–438. werd geïnterpreteerd als puin in een gracht. Bovendien is het gevonden castellum relatief klein en past het, ook naar laat-Romeinse maatstaven, de benaming castrum hier niet goed bij.
Een alternatieve identificatie, in verschillende publicaties onderbouwd door Jan Verhagen en Stijn Heeren, is dat de naam Castra Herculis betrekking heeft op (de vesting van) Romeins Nijmegen.Verhagen, Jan G. M. (2014) Using distances to identify roman places in itineraria - a case study on the lower rhine limes. Archäologisches Korrespondenzblatt 44, Heft 4. Römisch-Germanisches Zentralmuseum, Mainz.Verhagen, J.G.M. en S. Heeren (2016) Castra Herculis: de naam van de Romeinse militaire versterking in Nijmegen herontdekt. Westerheem 65, 239-249. In het huidige Nijmegen had zich namelijk op de Hunerberg in de eerste eeuw een groot castrum bevonden in de vorm van een permanent legioenskamp. In de vierde eeuw (toen het iets westelijker gelegen Ulpia Noviomagus Batavorum lijkt te zijn verlaten) werd er een kleiner castrum gebouwd op het Valkhof. Waarschijnlijk was deze vesting gebouwd onder keizer Constantijn de Grote, waarna ze werd heroverd door de generaal en latere keizer Julianus en herbouwd onder Valentinianus I. De afstand van 8 leugae tussen Noviomagi en Castra Herculis op de Peutingerkaart zou in deze interpretatie berusten op een fout bij het samenstellen of kopiëren van deze kaart.
Zie ook Lijst van Latijnse plaatsnamen
Categorie:Romeinen in Nederland Categorie:Germania Inferior