Het Kasteel van Dokter Heylen of Kasteel Groenhoek, is een Belgisch herenhuis in de Schoolstraat 20 in Itegem, een deelgemeente van Heist-op-den-Berg. Het huis is gebouwd in de stijl van het neoclassicisme en dateert van 1853. In 2005 werd het domein en de woning beschermd als monument en in de periode van 2019 tot 2023 onderging het een grondige restauratie.
Geschiedenis miniatuur|Franciscus-Joannes Bouwens (1800-1865), stadsbouwmeester van Mechelen en ontwerper van het Kasteel van Josephus Heylen. miniatuur|Het Kasteel van Dokter Heylen, alias Kasteel Groenhoek, in december 2022. In 1848 huwden Josephus Heylen (1822-1896) en Lucia Rombauts (1829-1892), beiden afkomstig uit welgestelde families van aanzien.Huwelijksakte Josephus Heylen en Lucia Rombauts, Itegem 13/07/1848. Hierdoor bezaten Josephus en Lucia veel gronden in de regio van Heist-op-den-Berg waarmee ze konden rentenieren.Popp P.C., "Atlas Cadastral Parcellaire de la Belgique. Province de d'Anvers, Arrondissement de Malines, Canton de Heyst-op-den-Berg, Commune de Itegem", 1858. Omstreeks 1850 werden een aantal percelen van zijn ouders in de huidige Schoolstraat samengevoegd om er een statig neoclassicistisch herenhuis op te bouwen. Een aantal aangrenzende gronden werden eveneens opgekocht om het kasteeldomein uit te breiden en het langs de achterkant te voorzien van stallen en een koetsierswoning.Youtube, Een kijkje in het Kasteel van Dokter Heylen te Itegem: Het leven van meesters en hun dienstpersoneel, geraadpleegd op 5 januari 2023 via https://www.youtube.com/watch?v=gs3xL39dOg8. Gearchiveerd op 5 januari 2023. Zo ontstond een domein van vijf hectaren groot. Een voetweg vanuit de Heksestraat naar de kerk die over het perceel liep werd afgebogen omwille van het nieuwe gevormde domein.Atlas der Buurtwegen 1840.Poppkaart Itegem, ca. 1855.Buts Leo, Een bijdrage tot de geschiedenis van Itegem: De Plaetse (26), 2011.
Het huis werd ontworpen en gebouwd door Franciscus-Joannes Bouwens (1800-1865) die stadsbouwmeester van Mechelen was in de periode van 1831 tot 1865. Naast zijn voornamelijk neoclassicistische verwezenlijkingen in de stad ontwierp hij ettelijke buitengoederen, zoals het kasteel van de familie Heylen.De Vlaamsche School Jaargang 18, 1872. via https://www.dbnl.org/tekst/_vla010187201_01/_vla010187201_01_0028.php, geraadpleegd op 08/07/2020. De werken werden voltooid omstreeks Kerstmis van 1853 waarna het jonge gezin er samen met hun dienstmeiden introk op 21 december.Bevolkingsregister van Itegem, 1847-1856. Rondom het kasteel liep een diepe gracht die langs de achterzijde van het huis uitmondde in een grote serpentinevijver, voorzien van idyllische bruggetjes. Diverse monumentale bomen en struikgewassen vormden de omheining van het domein waardoor een Engelse hortus conclusus tuin ontstond.Mondelinge bron inwoners. Er werd een private weg aangelegd vanuit de Kerkstraat richting de achterkant van het kasteeldomein zodat de koetsier ook langs daar een intrede kon maken.Akte van erfenisdeling van Josephus Heylen (1822-1896), opgesteld te Itegem door notaris Désiré Coen en notaris Henri Van Bellinghen op 21/01/1900, akte nr. 3561. Bewaard in het Rijksarchief Antwerpen - Beveren, archiefstuk 19858. Aan de straatzijde werd omstreeks 1900 een gloriëtte gebouwd naast de toegangspoort van het domein.
Oorspronkelijk kwam het kasteeldomein tot aan de huidige parochiezaal en strekte het in de diepte uit tot aan de Heksestraat, waardoor de huidige Rozenstraat volledig toebehoorde aan de achtertuin. Na het overlijden van dokter Charles Heylen in 1962 werden veel gronden verkaveld en verkocht, wat aanleiding gaf tot het bouwen van de Itegemse tuinwijk in de jaren '70. Door de krimp in oppervlakte werden de stallen en de koetsierswoning afgebroken.Buts Leo, ""Een bijdrage tot de geschiedenis van Itegem: Medicalia (29)"", 2014.Itegem, Luchtfoto Vlaanderen, zomer 1971 - zwart-wit via https://www.geopunt.be/. Gearchiveerd op 1 augustus 2023. In 1971 werd het overwoekerd en verlaten domein opgekocht door dokter Jacques Degeyter (1929-2001) en diens echtgenote, waarna het huis weerom de functie van dokterswoonst vervulde. Thans bewoont Degeyters' familie het kasteel nog steeds.Mondelinge bronnen van de inwoners.Gazet van Antwerpen, Historicus in wording Ben Nijs (21) maakt minidocumentaire over Itegems kasteeltje waarin hij zelf woont - "Heemkunde hoeft niet oud en stoffig te zijn", Kristof Van Rompaey, editie donderdag 29 december 2022. In 2005 werd het huis en de volledige tuin als monument beschermd door het Vlaams Instituut Onroerend Erfgoed (VIOE) omwille van de grote erfgoedwaarde van zowel het gebouw als de site.Het Nieuwsblad, Zes gebouwen krijgen bescherming in Heist-op-den-Berg, woensdag 12 mei 2004. p15Het Nieuwsblad, Heist krijgt er zes monumenten bij, donderdag 18 augustus 2005. Van 2019 tot 2023 onderging het kasteel een restauratie met oog op het historische karakter en duurzaamheid, waarbij onder andere de bepleisterde gevels en het dak hersteld werden.Basalt, Herenhuis Degeyter Itegem, geraadpleegd via https://basaltbouw.be/herenhuis-de-geyter-itegem/. Gearchiveerd op 1 juni 2023. Naast het opwaarderen van de aanwezige erfgoedelementen werd de oude aanbouw uit de jaren '30 vernieuwd en werd een kleurenonderzoek uitgevoerd door Patrimoon.Patrimoon, Herenhuis Degeyter Itegem, geraadpleegd via https://www.patrimoon.be/project/herenhuis-degeyter-itegem/
Etymologie Het kasteel staat zowel gekend als het Kasteel van Dokter Heylen en als Kasteel Groenhoek. De eerste benaming is vanzelfsprekend aangezien het huis de functie van dokterswoning vervulde in de periode van 1896 tot 1911 onder dokter Raphaël Heylen en later van 1930 tot 1962 onder dokter Charles Heylen. Itegemnaren noemen het huis nog steeds het Kasteel van Dokter Heyleke, naar de bijnaam van Charles.Nauwelaerts Francis, Itegemse anekdoten, Koninklijke Heemkring die Swane, november 2021. De tweede benaming slaat op de plaatsnaam Groenhoek die toegekend was aan de percelen in de huidige Rozenstraat en Heksestraat waarop het kasteel gebouwd werd. Groenhoek is eveneens een Itegems gehucht dat vlak bij het oude kasteeldomein ligt waar de familie Heylen ook gronden en hoeves hadden.
Archeologisch verleden van de site In 1956 werd bij de bouw van het huis op het perceel van Schoolstraat 9 aan de overkant van het kasteeldomein een zeldzame tiende-eeuwse waterput aangetroffen door heemkundige Emiel Buts. Daarom is het zeer aannemelijk dat in de buurt van de vondst andere nederzettingen waren die tot op heden nog niet ontdekt zijn. De waterput wordt bewaard in het Heistse Heemmuseum Die Swane.Gerits Jan, 1000 jaar Itegem - kennismaking met Itegem door de jaren heen, Feestcomité 1000 jaar Itegem, 1976. p8Herteleer Luc en anderen, Heerlijk Heist - Tien eeuwen geschiedenis, uitgave gemeentebestuur Heist-op-den-Berg, 2008. p18-19Heemkring Die Swane, Heemmuseum met radioverzameling, geraadpleegd via https://web.archive.org/web/20220909155353/http://www.heemkringdieswane.be/index.php/Heemmuseum Daarnaast zou volgens Itegems heemkundige Leo Buts er mogelijks ook in de regio rondom het kasteeldomein een peirtskerkhof geweest zijn, dat gebruikt werd als een ad hoc begraafplaats in periodes van oversterfte tijdens (pest)epidemieën. Die kwamen geregeld voor in Itegem tijdens het ancien régime. In die tijd lag het centrum van het dorp meer naar het Oosten richting de Nete, waardoor het mogelijke kerkhof buiten de dorpskern zou gelegen hebben.Buts Leo, “De Swanekoerier.Driemaandelijks tijdschrift van de Koninklijke heemkundige kring Die Swane Heist-op-den-Berg. Hoofdstuk: Het Peirtskerkhof in Itegem – een begraafplaats?”, 50e jaargang, nr. 2 (apr.-mei.-jun 2021). p49-p51.
Familie Heylen
Eerste generatie Josephus Heylen (1822-1896) was een rentenier die een vijftigtal gronden bezat in Itegem en de omliggende buurgemeenten. Het waren stukken bos, weides, ettelijke grote huizen en hoeves die hij verpachtte, waardoor hij tot de Itegemse elite van grootgrondbezitters behoorde. Lucia Rombauts was evenzeer van goede komaf: haar oom was koster en gemeentesecretaris. Haar broer Karel (1834-1901) was de vader van Jan-Baptist Rombauts (1867-1949), die gedurende lange tijd volksvertegenwoordiger en burgemeester van Herentals was.Gerard E., Geschiedenis van de Belgische kamer van volksvertegenwoordigers 1830-2002, Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers Brussel, 2003.Ernest Claesgenootschap, Zo was het leven - onuitgegeven brieven en verhalen, "Jan Rombauts", Davidsfonds Uitgeverij, 2011. p142-145 Neef Leander Peeters-Rombauts (1872-1947) was een belangrijk aannemer te Antwerpen, en was een intimus van de musicus Lodewijk Ontrop. Josephus en Lucia werden op het kerkhof van Itegem begraven in een grafmonument dat een eeuwige concessie geniet. Het is het grootste graf op de begraafplaats en is tevens funerair erfgoed.Grafmonument van Josephus Heylen (1822-1896) en Lucia Rombauts (1829-1892), ontworpen door F. Geuens uit Lier, begraafplaats Kerkstraat Itegem.Geneanet, Begraafplaats Itegem - Josephus Heylen X Lucia Rombauts, geraadpleegd via https://nl.geneanet.org/kerkhof/view/6460716/persons/?individu_filter=HEYLEN%2BJosephus. Gearchiveerd op 9 september 2022. Het paar kreeg drie zonen.Itegemse Bevolkingsregisters, 1847-1880.Geboorteaktes familie Heylen.
Tweede generatie De eerste zoon, dokter Charles Heylen (1851-1921) werd geneesheer en verhuisde in 1876 vlak na zijn studies naar Niel waar hij het beroep van arts uitoefende. Uit een consultatieboek van de Heistse dokter Medardus Brems blijkt dat Charles expertise gegeerd werd voor het uitvoeren van operaties: hij kwam speciaal uit Niel naar Heist-op-den-Berg om dokter Brems te assisteren. Ook met zijn jongere broer Raphaël, die tevens dokter was, voerde hij operaties uit.Vanparijs T., “Gedenboek 1908-1983 Dokterskring kanton Heist-op-den-Berg”, Lannoo pvba Tielt, 1984. Charles' dochter Marie huwde met de broer van de priester musicus Jules Van Nuffel.
De tweede zoon, Ovide Heylen (1854-1930), studeerde af als ingenieur. Hij woonde enige tijd in Saint-Antonin-Noble-Val, Brussel en Herentals. Hij was directeur van de Poudreries Réunies de Belgique, een grote munitiefabrikant. Na het overlijden van zijn jongere broer dokter Raphaël Heylen in 1911 woonde hij in het kasteel tot aan zijn dood, waarna zijn zoon Charles er zich vestigde.
De derde en laatste zoon, dokter Raphaël Heylen (1856-1911), studeerde aan de universiteiten van Leuven en Brussel. In augustus 1880 behaalde hij zijn diploma geneeskunde en vestigde zich in Antwerpen als dokter. Later dat jaar werd hij tot geneesheer benoemd voor de Comissie van Openbare Onderstand. Hij was tevens verbonden aan de Stuivenberggasthuis waar hij in 1888 promoveerde tot geneesheer-diensthoofd.Biographie coloniale belge, Librairie Falk fils, 1958. Hij huwde in 1892 te Antwerpen met Julienne Bartholomé maar het huwelijk eindigde kinderloos na een echtscheiding in 1897.Huwelijksakte Raphaël Lucianus Josephus Maria Heylen en Marie Julienne Bartholomi, Antwerpen 25/05/1892. Echter werd hij wel peetvader van zijn gelijknamige neefje Raphaël die ook dokter werd en een van de vier zonen van zijn broer Ovide was.