Velp (Gelderland) in de Tweede Wereldoorlog

thumb|Luchtopname van Velp van voor de Tweede Wereldoorlog

Het dorp Velp werd in de Tweede Wereldoorlog als laatste langs de oostelijke Veluwezoom in de regio door de Wehrmacht op in de nacht van 10 op 11 mei 1940 ingenomen. Diverse gebouwen en woningen werden door de bezetter geconfisqueerd. Velp en haar inwoners is een van de Nederlandse dorpen die het meest geleden heeft onder de Duitse bezetting gedurende de Tweede Wereldoorlog, onder meer doordat het dorp strategisch was gelegen vanwege de centrale ligging in Nederland, en dat de doorgaande routes Arnhem-Zutphen en de route van en naar Duitsland door het dorp liep, de grote hoeveelheid dichte, dekking biedende bebossing en het grote aantal ruime villa's.

1940-1943 De eerste jaren van de oorlog verliepen redelijk rustig, al kreeg de bevolking met de steeds stringentere maatregelen van de bezetter te maken.

Parkhotel In 1940 nam generaal Paulus zijn intrek in het Parkhotel, om van daar uit de operaties bij de Grebbeberg te leiden.

SD In villa De Kleiberg aan de Dennenweg 29 had zich het SD-hoofdkwartier gevestigd met in de kelders de gevangenis en de verhoorkamers.

Todeskandidat Reeds op 28 mei 1940 werd de eerste inwoner van Velp gearresteerd en eind 1940 volgde de gevangenneming van burgemeester Willem Theodoor Cornelis Zimmerman, die na in april 1941 te zijn vrijgelaten, later als Todeskandidat naar Kamp Sint-Michielsgestel werd overgebracht. Ook rechter Otto Ernst Gelder graaf van Limburg Stirum werd op 4 mei 1942 door de SD aangehouden en moest dit lot ondergaan. Hij behoorde tot de eerste groep van 5 man die op 15 augustus 1942 werd gefusilleerd als represaille voor een door het verzet gepleegde bomaanslag op Duitse doelen langs de spoorbaan in Rotterdam.

Communicatie Op zolder in villa Beukenhof, de woning van Aarnoud baron van Heemstra ,Grootvader van Audrey Hepburn, bij wie zij en haar moeder tot het einde van de oorlog onderdak vonden. werd een radioluisterstation door de Wehrmacht gevestigd, terwijl in de nabijheid van het dorp Schaarsbergen de Diogenesbunker en het Divisionsdorf werden gebouwd, de Fliegerhorst Deelen werd uitgebreid tot het grootste militaire vliegveld van Nederland. Nabij de huidige brandtoren bij Rozendaal en bij Terlet werden de radio- en radarpeilstations Teerose I, II en III aangelegd. Dit gebied was gedurende de oorlog sperrgebiet.

Rol van het ziekenhuis (Tramstraat) De leidende figuren in het Velpse ziekenhuis in deze periode waren: zuster A.A. Hartevelt, directrice; huisarts A. van der Willigen jr., voorzitter van het bestuur; B.W. van Zwol, hoofdverpleegster.

Onder de Velpenaren was het over het algemeen bekend dat er veel onderduikers in het ziekenhuis waren gehuisvest en de Duitsers hadden daarvan alleen het vermoeden. De organisatie van het ziekenhuis zat zo in elkaar dat er nooit iemand is gearresteerd. Er was een vluchtlijn voor Joden georganiseerd vanuit Amsterdam, via Utrecht naar het Velpse ziekenhuis en vandaaruit naar het Verscholen Dorp bij Vierhouten. Andere joodse vluchtelingen werden via het ziekenhuis op onderduikadressen in Velp ondergebracht. Ook uit gevangenschap gevluchte Franse militairen vonden er via het ziekenhuis een onderduikadres.

Omdat de Duitsers een sterk vermoeden hadden dat er illegale activiteiten in het ziekenhuis plaatsvonden, viel de Feldgendarmerie het ziekenhuis binnen, maar na grondig onderzoek werd niets onoorbaars gevonden.

Onder de 'zieken' waren ook onderduikers opgenomen in de ziekenzalen, zoals de Roemeense gezant en zijn echtgenote, die door de Duitsers werden gezocht. Doordat hen zeer geloofwaardige kwalen waren aangemeten en de koortslijsten werden bijgehouden, kon hun niets gebeuren. Ook chauffeurs die de wapens vervoerden van parachutisten die na de Slag bij Arnhem niet de Rijn konden oversteken, konden terecht in het ziekenhuis, en bij vertrouwde onderduikadressen werden ondergebracht.

De politieke gevangenen in de SD-gevangenis in het gebouw van de Rotterdamse Bank kregen via het ziekenhuis illegale bijvoeding, doordat ook de plaatselijke politie in het verzet was betrokken en zo deze voedsellijn in stand hield.

Andere onderduikers in het ziekenhuis vielen door hun witte ziekenhuiskleding niet op en verrichtten assisterende werkzaamheden.

Het Velpse ziekenhuis was het enige ziekenhuis in de regio dat nog functioneerde, omdat de drie andere ziekenhuizen, waarop een deel van de Veluwe, de Betuwe en de Achterhoek waren aangewezen, niet meer functioneerden en leegstonden. De inventaris werd door de Duitsers gebruikt voor de inrichting van hun Lebensborn-kliniek, "Lebensborn Gelderland", in Nijmegen, die echter nooit in gebruik is genomen.

Verzet Een van de eersten die in verzet kwam was Dirk van der Voort. Hij riep in 1940 via een pamflet op om gezamenlijk, ongeacht politieke of godsdienstige voorkeuren, tegen het fascisme op te tredenHengeveld-de Jong, Gety; Verborgen in Velp, Uitgeverij Stichting Velp voor Oranje, 2013,

Samen met pastoor SchaarsPastoor Anton Schaars werd in mei 1942 gearresteerd, wegens hulp aan Joden en 'piloten', en naar Dachau getransporteerd. Hij overleefde het kamp en kwam in 1945 terug in Velp maakte hij in 1942 een manifest met de kop: Laat liever het graan verdorren in de grond, dan dat het dienst doet voor het oorlogsmonster, om boeren ertoe te bewegen zoveel mogelijk graan achter te houden voor de bevolking. Hij stelde een verzetsgroep samen uit ex-militairen die hadden gestreden bij de Grebbeberg en werkte onder de schuilnaam 'Ome Jan'. Zijn groep was betrokken bij het laten onderduiken van Joden in het Verscholen Dorp bij Vierhouten. Ook pleegde de groep overvallen op wapendepots, sabotagedaden, en aanslagen op treinen van de Wehrmacht. Daarbij buitgemaakte bon- en distributiekaarten, persoonsbewijzen en andere waardepapieren werden naar Arnhem, Velp, Rheden en Epe gebracht.

In 1943 werd Van der Voort gearresteerd door de SD, dagenlang verhoord en gemarteld. Doordat hij zich bewusteloos liet slaan, werd hij naar een klooster in Haaren getransporteerd, waar hij zich weer kon bewegen. Enige tijd later werd hij vrijgelaten en aan de SS overgeleverd, waar hij werd ingedeeld in een werkkamp bij vliegveld Eindhoven. Hoewel een vluchtpoging die gewoonlijk de dood ten gevolge zou hebben, wist Van der Voort met hulp van een medegevangene te ontsnappen en via onderduikadressen in Veenendaal te komen. Daar wist hij aan een typemachine te bemachtigen en illegale kranten te maken.

In het dorp was nog een verzetsgroep aanwezig, die bestond uit (huis)artsen en medewerkers van het plaatselijke ziekenhuis. Doordat de Duitsers, evenals de bevolking van het dorp, afhankelijk waren van hun medische zorg, genoten zij immuniteit. Vanuit hier werd het verzet in Gelderland aangestuurd en werd de Oranjekrant verspreid. De artsen Vince Haag, Wim Op den Winkel, Antonie August Scherpenhuijsen, D.J. Hartman, Adriaan van der Willigen jr. (chef de clinique), J. Eykman, Ben van Griethuysen (radioloog) en Willem Portheine, waren actief in deze organisatie, met Hendrik Visser ’t Hooft (huisarts) als spil in de organisatie. Alle artsen hielden Joodse onderduikers in huis.

Vordering woningen Op 10 december 1943 werden 115 woningen gevorderd ten behoeve van het Luftgaukommando Holland, en Villa Honswijk, gelegen aan de Hoofdstraat, ten behoeve van de SS.

Parkhotel In de periode maart tot september 1943 werd het Parkhotel gevorderd ten behoeve van de Grüne Polizei.

1944-1945 Verplaatsing opperbevel In de tweede helft van de oorlog werd de toestand door geallieerde dreiging vanuit zee voor het in Den Haag gevestigde Duitse opperbevel steeds groter. Daardoor werd besloten tot verplaatsing naar een veiliger deel van het land met veel bebossing en ruime villa’s. Dit werd het gebied van de Veluwe met onder andere Arnhem en Velp, waar zich respectievelijk SS-Obergrupenführer Hanns Rauter en Reichskommissar für die besetzten niederlandischen Gebiete, Dr. Arthur Seyss-Inquart vestigden. Rauter nam in de zomer van 1944 bezit van een villa aan de Ernst Casimirlaan 23 (sinds 1963 Velperweg 101B) in Arnhem (nu bekend als De Vijf Zuylen)Nadat het illegale blad Trouw bekend had gemaakt dat hij op de Ernst Casimirlaan 23 in Arnhem ging wonen, wekte dit artikel grote woede bij Rauter en leidde dit tot de executie van 23 medewerkers van Trouw en Seyss-Inquart vestigde zich aan de Parkstraat in Velp. Zijn kantoor met commandobunker lagen buiten het dorp, in Apeldoorn aan de Loolaan. Voor vestiging van andere diensten werden ruim 100 villa's opgeëist.

Sicherheits Dienst Rauters SD-gevangenis bevond zich in de periode november 1944 tot april 1945 in het in beslag genomen gebouw van de Rotterdamsche Bank aan de Hoofdstraat. Hier werden gevangenen gemarteld in de kluizen van het gebouw en blootgesteld aan gruwelijke verhoormethoden. Leidinggevende was hier Arno Huhn. Een groot aantal politieke gevangenen maakte een gedwongen verblijf door in deze gevangenis. Tot tweemaal toe is uit hun midden een groep mannen geselecteerd voor executie. Ongeveer tien mensen zijn in 1944 gefusilleerd bij de Emmapyramide.De Emmapiramide staat in Rozendaal, maar is eigendom van gemeente Rheden

Het SD-kantoor werd gevestigd aan de Vijverlaan. De SD had verschillende afdelingen in Velp, onder andere het Judenreferat, als Aussenkommando onder leiding van Ferdinand aus der Fünten en later, zijn opvolger Franz Fischer.

Het SD-hoofdkwartier bevond zich in villa Den Heuvel (nu wooncomplex Den Heuvel). Ook hier waren kelders om gevangenen vast te houden en te martelen.

SS- und Polizeigericht In Hotel Naeff werd in februari 1944 het SS- und Polizeigericht gevestigdhttps://web.archive.org/web/20170702222853/http://publications.niod.knaw.nl/publications/Veld_SSenNederland_01.pdf voor berechting van Duits politiepersoneel. Hier was ook het archief van Seyss-Inquart ondergebracht.

Vluchtelingen en onderduikers Een belangrijke rol bij het laten onderduiken vervulde mevrouw B.W. van Zwol, hoofdverpleegster van het Velpse Ziekenhuis aan de Tramstraat. Zij werkte nauw samen met de voorzitter van het ziekenhuis, de huisarts A. van Willigen jr. en met pastoor J.A. Schaars. In 1941 ving zij Franse krijgsgevangenen in haar woning op. Later krijgt ook Warner van Keulen, alias 'Johan', onderdak bij haar. Hij verzorgde de distributie van voedselbonnen voor de L.O. voor de honderden onderduikers in Velp en omgeving. Haar dochter Lidia groeide op met het verzetswerk en verrichtte koerierswerk voor Johan. Zij was belangrijk voor het verzetswerk en het ziekenhuis bood vele mogelijkheden, zoals vluchtelingen verzorgen en onderdak bieden door hen als 'patiënt' op te nemen. In haar woning bood zij onderdak aan gevlucht Joden, Engelse militairen en andere onderduikers. In het ziekenhuis had zij iedere week met de artsen een gesprek over voedselbonnen en de bijvoeding van de onderduikers, zieken en lijders aan hongeroedeem.

In 1944 werd Velp overspoeld door vluchtelingen uit het gebombardeerde Arnhem en bood het dorp door de ruime hoeveelheid villa’s onderduikmogelijkheid aan gevluchte Joden, waaronder de slechts drie maanden oude en later rabbijn geworden Awraham Soetendorp, die niet bij razzia’s waren opgepakt en aan geallieerde militairen die na Operatie Market Garden vast kwamen te zitten in de vijandelijke linies.

V1's