Het Congres van Wenen of Weens Congres is een reeks formele en informele bijeenkomsten van ruim 200 Europese regeringsleiders, hun diplomaten en andere belanghebbenden, die werd georganiseerd na de val van Napoleon in 1814 en 1815 met als doel een plan voor de Europese vrede op effectieve wijze gezamenlijk te regelen en vast te leggen. De meest invloedrijke deelnemers waren de overwinnende mogendheden: het koninkrijk Pruisen, het keizerrijk Oostenrijk, het keizerrijk Rusland en het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland. Het congres besloot onder meer over de kwestie van de naoorlogse grenzen, de invoering van grondwetten en de oprichting of opheffing van middelgrote staten. (2018): Tegen de terreur, hoe Europa veilig werd na Napoleon, p. 462
Achtergronden Algemeen Na de Franse Revolutie en de periode van de napoleontische oorlogen, bestond Europa uit vele koninkrijken, vorstendommen en vrije steden en ontstond de behoefte aan een nieuwe staatkundige en politieke ordening in Europa. Binnen een periode van enkele decennia waren de staatkundige verhoudingen grondig veranderd. Zo was het eeuwenoude Heilige Roomse Rijk opgedeeld en had Frankrijk de confederale gebieden van de Oostenrijkse Nederlanden en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden geannexeerd, net als de Franstalige delen van Zwitserland en het gebied van Duitsland ten westen van de Rijn. Hoewel sommige conservatieve heersers, politici en diplomaten ernaar streefden de oude situatie inclusief grenzen zoveel mogelijk te herstellen, hun macht te behouden en liberale en democratische bewegingen zoveel mogelijk de kop in te drukken, zagen andere staatslieden de noodzaak in van een staatkundige vereenvoudiging van de machtsverdeling in Europa en een "sanering" van de wirwar aan feodale rechten die vaak terug te voeren waren op juridische overeenkomsten uit de middeleeuwen.
Napoleon had veel staatjes en staten samengevoegd en het veelal plaatselijke recht naar eigen inzichten vereenvoudigd en op nationaal niveau geharmoniseerd. Ook zijn invoering van een centrale administratie en van organisatorische eenheden als bijvoorbeeld de burgerlijke stand en het kadaster, wilde men over het algemeen handhaven. Dit waren vooral 'praktische' verbeteringen waar iedereen de waarde van kon inzien. De oorspronkelijke idealen van de Franse burgers en de Franse Revolutie, Liberté, egalité et fraternité (vrijheid, gelijkheid en broederschap), wilden veel leiders niet overnemen, omdat ze er van uitgingen dat dit hun aloude rechten en privileges zou kunnen aantasten.
Congres als organisatorisch raamwerk thumb|255x255px|Prins Klemens von Metternich, organisator en voorzitter van het congres Het congres was een idee van de Oostenrijkse kanselier Klemens von Metternich, die organisator en voorzitter was en daarom grote invloed kon uitoefenen op het verloop ervan. Het begon in september of oktober 1814 (de bronnen verschillen hierover) en eindigde in juni 1815 met het voorlezen van de besluiten. Dit congres bestond niet uit een of enkele grote plenaire vergaderingen, maar was een begrip dat Metternich gebruikte voor een organisatorisch kader waarbinnen mensen met verschillende belangen konden samenkomen, meningen en standpunten konden peilen, onderhandelingsruimte zoeken en discussiëren, met als gemeenschappelijk doel het ontwerpen van een plan voor de toekomst waarbij de grote staten elkaar in evenwicht zouden kunnen houden en deze de kleinere staten konden behoeden voor oorlog en armoede. Metternich werd bijgestaan door zijn rechterhand, de briljante schrijver en diplomaat Friedrich von Gentz, die verantwoordelijk was voor een goed verloop van de dagelijkse gang van zaken, voor verslaglegging van de openbare bijeenkomsten en voor ontwerp van de verdragsteksten.
Onderhandelingsposities De grote winnende staten hadden een goede onderhandelingspositie, verliezend Frankrijk een zwakkere en de vele kleine staatjes en vorstendommen stonden vaak letterlijk buitenspel bij de aftastende en verkennende gesprekken. Het ging uiteindelijk om macht en inkomen, over behoud of verlies van grondgebied en invloed. Het bijzondere aan dit congres was het bijeenkomen van heel veel politici en diplomaten met vertegenwoordigingsbevoegdheid in één stad, tijdens één bepaalde periode, wat de bijzondere mogelijkheid bood meningen, onderhandelingsposities en mogelijke oplossingen te inventariseren en mogelijke afspraken te bediscussiëren. In Nederland zou men dit in huidige bewoordingen misschien polderen noemen, maar dan op grote schaal en zonder vertegenwoordiging uit kerk en maatschappij of van maatschappelijke bewegingen als bijvoorbeeld vakbond of coöperatie. Veel diplomatiek voorbereidend werk werd op informele bijeenkomsten en tijdens een van de vele feestelijke programma's verricht. Tijdens dit congres kwamen twee grote tegenstellingen naar boven: het wederzijdse wantrouwen tussen het Verenigd Koninkrijk en Rusland, alsmede de rivaliteit tussen Pruisen en Oostenrijk. Daarbij trachtte het overwonnen Frankrijk opnieuw een rol op het eerste plan te spelen.
Dagelijkse gang van zaken Volgens de mening van Emmerich Joseph von Dalberg, een Duits diplomaat in Franse dienst, getuigde het congres van een totale beginselloosheid en werden de zaken naar het einde toe steeds willekeuriger afgehandeld of afgedaan met instemmend geknik. Hij schreef: "Wij ronden nu de treurige zaken af; het resultaat van dit alles kon niet kleingeestiger zijn."
Het congres danst, maar komt niet vooruit miniatuur|Karikatuur van dansende staatshoofden op het congres. De gezanten met hun entourage van raadgevers en beambten vormden een groot en divers gezelschap van enkele duizenden personen, waarbij de Oostenrijkers erop toezagen dat hun hoge gasten niets tekortkwamen tijdens hun verblijf in Wenen. De vele bals en partijen ontlokten Charles-Joseph van Ligne de opmerking: "Hoe loopt het Congres? Het Congres loopt niet, het danst!" In een brief aan de Franse staatsman Talleyrand van 1 november 1814 schreef Ligne:Charles Joseph de Ligne, Europäische Dokumente aus fünf Jahrhunderten ".""Gerhard Geißler. Europäische Dokumente aus fünf Jahrhunderten. Leipzig, 1939. S.441, vergl. Georg Büchmann: Geflügelte Worte. Der Citatenschatz des deutschen Volkes. Berlin, Haude & Spener'sche Buchhandlung (F. Weidling), 1898
Een aantal waarnemers van het congres beklaagde zich over de heersende lamlendige mentaliteit. Velen waren ook onder de indruk van de tentoongespreide pracht en grandeur. De algemeen secretaris Friedrich von Gentz beschreef dit gebeuren beeldend in een brief van 27 september 1814 waarin hij de grote verscheidenheid van aanwezigen prijst, maar ook observeert dat er feitelijk nog weinig vooruitgang geboekt is:
"."Manfred Görtemaker. Deutschland im 19. Jahrhundert. Opladen, 1989. S.69
De Pruisische veldmaarschalk Gebhard Leberecht von Blücher omschreef de onderhandelingen aldus: "Der Kongress gleicht einem Jahrmarkt in einer kleinen Stadt, wo jeder sein Vieh hintreibt, es zu verkaufen und zu vertauschen."Mehring, S.72
Sommige historici zijn evenwel de mening toegedaan dat het congres met al het feestgedruis ook zijn hoofddoel, namelijk een kader te scheppen voor een Europese vredesregeling, toch uiteindelijk gerealiseerd heeft. Tot aan de tijd van de Italiaanse en Duitse eenwording, ongeveer 40 jaar later rond 1860, waren er geen grote oorlogen meer in Europa en bleven de toen vastgestelde staatkundige grenzen vrijwel ongewijzigd. Met één markante uitzondering. De Belgische Revolutie in 1830, met het daarop volgende Verdrag van Londen in 1839, had de oprichting van twee nieuwe staten tot gevolg: België en Luxemburg.
Uitgangspunten van het congres thumb|450px|Doelen van het congres Het steunde op vier pijlers: compensatiebeginsel Geen enkele mogendheid zou territoriaal nadeel mogen ondervinden door de congresbesluiten. Indien toch, moesten die worden gecompenseerd. Zo verkreeg Oostenrijk als compensatie voor de Zuidelijke Nederlanden gebieden aan de Adriatische Zee. Vooral in Italië kreeg Oostenrijk een sterke positie met Lombardije, Venetië en de Illyrische provincies. legitimiteitsbeginsel De voormalige verdreven vorsten, werden gerehabiliteerd als legitieme heersers: de Bourbons namen de tronen van Frankrijk en Spanje weer in, het huis Bragança in Portugal. De Oranje-Nassaus werden aangesteld over Nederland, hoewel dit huis voorheen geen vorstelijke positie had bekleed, maar die van regionaal bestuurder onder een vorst omringingspolitiekRond Frankrijks grenzen van voor 1792 werden redelijk sterke autonome staten gecreëerd die als buffer dienst moesten doen. Daartoe werd onder andere ook het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden gesticht door samenvoeging van de noordelijke zeven provinciën met delen van de vroegere Habsburgse Zuidelijke Nederlanden (Oostenrijkse Nederlanden en nog wat gebieden) en enkele vorstendommen. Ook Piëmont-Sardinië was een van de bufferstaten. machtsevenwichtDe status quo moest verdedigd worden, desnoods manu militari, in de hoop dat nieuwe revoluties de vrede niet zouden verstoren en de nieuw ontstane tronen niet deden wankelen.
Leidende gedachten Restauratie van oude, en invoering van nieuwe vorstenhuizen; honorering van dynastieke wensen van het ancien régime. Het Congres van Wenen had de sociale verworvenheden van de Franse Revolutie in alle landen ongedaan gemaakt. In het bestuur was geen plaats voor volksvertegenwoordiging en er was geen vertegenwoordiging van de naties. Bijeenkomsten zonder burgerlijke vertegenwoordiging. Strategische overwegingen in verband met machtsevenwicht tegen de "universele monarchie". Niet eeuwige vrede maar orde. Verschuiving van grenzen: verplaatsing van volkeren, alleen uit strategische overwegingen. Tegen liberalisme en nationalisme.
Resultaten thumb|500px|Nieuwe kaart van Europa na het congres De ontsnapping eind februari 1815 van Napoleon van Elba en zijn opmars naar Parijs veranderde de politieke en militaire situatie, waardoor de urgentie om tot een afronding te komen zeer dringend werd. Congressecretaris Friedrich von Gentz werd gemaand een verslag van de handelingen van het congres op te stellen. Dit werd een slotakte van 121 artikelen, met alle congresbesluiten en overeenkomsten genomen vanaf de aanvang tot begin juni 1815. De slotakte was klaar op 8 juni en werd de dag daarop in de ontvangstzaal van de Hofburg van Wenen plechtig voorgelezen in aanwezigheid van alle partijen.
Versterking van staten als tegenwicht voor Frankrijk Oprichting van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden met de Oranjes als vorstenhuis op basis van de Acht Artikelen van Londen. Het prinsbisdom Luik, het abdijvorstendom Stavelot-Malmedy, het hertogdom Bouillon, en nog wat kleine zelfstandige gebieden, die nooit tot de Oostenrijkse Nederlanden behoorden, werden samen met de Oostenrijkse Nederlanden verenigd met de Bataafse Republiek. Samen gingen deze gebieden het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden vormen (qua Europees grondgebied vergelijkbaar met de Benelux). Daardoor werd de voor Londen concurrerende haven van Antwerpen, definitief uit Franse handen gehouden, hetgeen de Engelsen goed uitkwam. Door de oprichting van deze nieuwe staat kwam de monding van de twee grote rivieren, de Schelde en de Maas, te liggen in een relatief kleine continentale staat. Oprichting van het groothertogdom Luxemburg (toen nog met de Belgische provincie Luxemburg) met als soevereine vorst de prins-regent van Nassau van het huis Oranje in ruil voor het verlies van de erfprovincie Nassau aan Pruisen. Luxemburg dat eeuwenlang tot de Nederlanden behoorde, wordt dus geen provincie van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, maar een groothertogdom van de Duitse Bond, waarvan de koning der Nederlanden in personele unie groothertog wordt. Sardinië werd uitgebreid met de republiek Genua