In Saoedi-Arabië zijn de vrouwenrechten beperkt in vergelijking met de rechten van vrouwen in veel van haar buurlanden. Het rapport Global Gender Gap van het World Economic Forum uit 2016 rangschikte Saoedi-Arabië op plaats 141 van 144 landen betreffende gendergelijkheid, en op plaats 134 van de 145 in 2015. De Economische en Sociale Raad van de Verenigde Naties koos Saudi-Arabië in de VN-Commissie voor vrouwenrechten voor de periode 2018-2022, een keuze die op brede schaal werd bekritiseerd door de internationale gemeenschap.
Een van de oorzaken is de strikte toepassing van de sharia-wetgeving die in Saoedi-Arabië van kracht is. Volgens de Encyclopedia of Human Rights zijn er twee 'sleutelbegrippen' in de islamitische juridische theorie die worden gebruikt om de vrouwenrechten in Saoedi-Arabië te beperken:
scheiding van seksen, gerechtvaardigd onder het sharia-rechtsbegrip 'afscherming van corruptie' (dar al-fasaad), en vermeend 'gebrek aan capaciteit' van vrouwen (adam al-kifaa'ah) dat de basis vormt voor de noodzaak van een mannelijke voogd wiens toestemming moet worden gevraagd voor reizen, medische procedures, het verkrijgen van vergunningen, enz.
Vervolgens speelt de traditie van het Arabische schiereiland ook een rol in de positie van vrouwen in de Saoedische samenleving. Het schiereiland werd voornamelijk bevolkt door patriarchale, nomadische stammen, waarin scheiding van vrouwen en mannen en namus (eer) centraal staan.
Mannelijke voogden miniatuur| Laatst bekende foto van Dina Ali Lasloom (links), 10 april 2017, een 24-jarige Saoedische vrouw die probeerde te ontsnappen aan Saoedische voogdijwetten. Onder de Saoedische wet moeten alle vrouwen een mannelijke voogd hebben, meestal een vader, een broer, een echtgenoot of een oom. Het is vrouwen verboden om te reizen, officiële zaken te doen of bepaalde medische procedures te ondergaan zonder toestemming van deze voogd.
Vrouwen hebben de toestemming van hun voogd nodig voor:
Huwelijk en echtscheiding Reizen Opleiding Het openen van een bankrekening Chirurgie, vooral wanneer deze seksueel van aard is
De wet die de toestemming van een voogd eiste wanneer een vrouw naar werk wou gaan zoeken werd in 2008 ingetrokken.
Progressieve activisten wijzen de voogdij af als vernederend voor vrouwen. Ze hebben er bezwaar tegen behandeld te worden als 'ondergeschikten' en 'kinderen'. Als extreem voorbeeld, in 2009 verbood een vader de pogingen van zijn dochter om buiten de stam te trouwen en stuurde haar als straf naar een psychiatrische inrichting. Ze kon hier niets tegen doen. De rechtbanken zien gehoorzaamheid aan de vader (haar voogd) als wet, zelfs bij zaken waarbij volwassen dochters betrokken zijn. De Saudische activiste Wajeha al-Huwaider is het ermee eens dat de meeste Saoedische mannen zorgzaam zijn, maar "het is hetzelfde gevoel dat ze hebben voor gehandicapte mensen of voor dieren. De vriendelijkheid komt voort uit medelijden, uit gebrek aan respect." Ze vergelijkt mannelijke voogdij met slavernij: Het eigendom van een vrouw wordt doorgegeven van de ene man naar de andere. Het eigendom van de vrouw wordt doorgegeven van de vader of de broer naar een andere man, de echtgenoot. De vrouw is slechts een stuk koopwaar, dat wordt overgedragen aan iemand anders - haar voogd De absurditeit van het voogdijstelsel wordt volgens Huwaider aangetoond door wat er zou gebeuren als ze zou proberen te hertrouwen: "Ik zou de toestemming van mijn zoon moeten krijgen."
De Saoedische regering heeft internationale verklaringen met betrekking tot vrouwenrechten goedgekeurd en benadrukt dat er geen wet over de mannelijke voogdij bestaat. Officieel houdt Saudi Arabië staande dat deze internationale overeenkomsten worden toegepast. Internationale organisaties en NGO's zijn echter sceptisch. "De Saoedische regering zegt één ding tegen de VN-mensenrechtenraad in Genève, maar doet iets anders binnen het koninkrijk", zegt Sarah Leah Whitson, directeur van het Human Rights Watch in het Midden-Oosten. Saoedische gesprekspartners vertelden een VN-onderzoeker dat internationale overeenkomsten weinig tot geen gewicht hebben bij Saoedische rechtbanken.
Scheiding op basis van geslacht
Vrouwen en mannen die geen familieband hebben, hebben in Saudi Arabië nauwelijks contact met elkaar. Alle diensten, de hele openbare ruimte is verdeeld in gedeeltes voor mannen en gedeeltes voor vrouwen. Het mengen van niet-verwante mannen en vrouwen in het openbare en sociale leven is uiterst zeldzaam en beperkt tot enkele moderne westerse hogeropgeleide gezinnen. Vrouwen die sociale contacten hebben met een man die geen familielid is, kunnen worden lastiggevallen door de mutaween, de islamitische religieuze politie, en zelfs beschuldigd van het plegen van onkuisheid, overspel of prostitutie.
De meeste Saoedische huizen hebben een ingang voor mannen en een andere ingang voor vrouwen. Indien een niet gerelateerde man de vrouwenvertrekken van een Saoedisch huis binnen gaat, is dit een schending van de familie-eer. Het Arabische woord voor het afgezonderde gedeelte van het huis is harim wat tegelijkertijd 'verboden' en 'heilig' betekent. Privéruimte wordt geassocieerd met vrouwen, terwijl de openbare ruimte, zoals de woonkamer, gereserveerd is voor mannen. Traditionele huisontwerpen gebruiken ook hoge muren, binnenkamers en gordijnen om het gezin en met name vrouwen van het publiek af te schermen.
In de openbare ruimte is eenzelfde tweedeling. In restaurants, banken en andere openbare plaatsen in Saoedi-Arabië moeten vrouwen door aparte deuren naar binnen en naar buiten. Omdat de publieke ruimte van het leven het domein van mannen is, wordt van vrouwen verwacht dat ze zich buitenshuis versluieren. Vrouwen en mannen zonder familieband moeten sociale interactie minimaliseren. Van bedrijven wordt verwacht dat ze volledig aparte gebieden voor vrouwen creëren zodra ze vrouwen inhuren. Het openbaar vervoer is gescheiden. Openbare plaatsen zoals stranden en pretparken zijn ook afgescheiden, soms is de scheiding in tijd, zodat mannen en vrouwen op verschillende uren aanwezig zijn.
De segregatie is bijzonder streng in restaurants, omdat om te eten de sluier verwijderd moet worden. Westerse bedrijven hanteren vaak de Saoedische voorschriften in restaurants, wat sommige activisten ertoe heeft aangezet om die bedrijven te bekritiseren. McDonald's, Pizza Hut, Starbucks en andere Amerikaanse bedrijven hebben bijvoorbeeld gescheiden eetruimtes in hun restaurants. In bepaalde delen van het dagelijks leven is de tweedeling minder streng. Vrouwen nemen gewoonlijk taxi's die door mannen worden bestuurd. Veel huishoudens hebben dienstmeisjes, die zich mengen met de niet-verwante mannen van de huishoudens. Dienstmeisjes en taxichauffeurs zijn meestal buitenlanders, wat soms als reden wordt gezien om minder strikt te zijn over de segregatie.
Onderwijs
Analfabetisme in Saudi Arabië is laag. Echter onder vrouwen is analfabetisme wel hoger, 9%, bij mannen is dat 3%. Analfabetisme is de laatste decennia sterk verminderd. Ter vergelijking in 1970 konden slechts 2% van de vrouwen lezen en schrijven, en slechts 15% van de mannen. De kwaliteit van het onderwijs voor vrouwen is lager dan dat voor mannen. Curricula en schoolboeken worden minder vaak bijgewerkt en docenten zijn doorgaans minder goed opgeleid. Op hogere niveaus hebben mannen betere onderzoeksfaciliteiten. De islam drukt een grote stempel op het onderwijs. Een van de officiële beleidsregels is het bevorderen van "geloof in de ene God, de islam als de manier van leven, en Mohammed als de boodschapper van God". Het officiële beleid legt vooral de nadruk op religie in de opvoeding van meisjes: "Het doel van het opleiden van een meisje is om haar op de juiste islamitische manier op te voeden om haar plicht in het leven te vervullen, een ideale en succesvolle huisvrouw en een goede moeder te zijn, klaar om dingen doen die bij haar karakter passen." Het onderwijs in Saoedi-Arabië is gescheiden op alle niveaus, en in het algemeen gaan vrouwen en mannen niet naar dezelfde school. Bovendien is het mannen verboden om les te geven of te werken op meisjesscholen en vrouwen mogen niet lesgeven op jongensscholen. Het trouwen op zeer jonge leeftijd is ook een oorzaak van het niet volgen van voortgezet onderwijs door vrouwen. De uitval van meisjes stijgt rond de puberteit, omdat ze van school af gaan om te trouwen.
Hoger onderwijs De geslachtsrollen en scheiding in het professionele leven heeft tot gevolg dat vrouwen van bepaalde studierichtingen worden uitgesloten, of de toegang ertoe beperkt is. Vrouwen hebben dus minder of geen mogelijkheden om typische 'mannen-studies' te doen zoals techniek, farmacie, architectuur en rechten. Dit is de afgelopen jaren enigszins veranderd. Sommige studies, zoals wetgeving en farmacie, beginnen zich open te stellen voor vrouwen. Saoedische vrouwen kunnen in het buitenland wel alles studeren, maar er studeren aanzienlijk minder vrouwen in het buitenland in dan mannen. In 1992 studeerden drie keer zoveel mannen in het buitenland op overheidsbeurzen dan vrouwen. Vrouwen worden aangemoedigd om te studeren voor dienstensectoren of sociale wetenschappen. Onderwijs, geneeskunde, openbaar bestuur, sociale wetenschappen en islamitische studies worden geschikt geacht voor vrouwen. Van alle vrouwelijke universitair afgestudeerden in 2007 had 93% een diploma in het onderwijs of sociale wetenschappen.
De King Abdullah University of Science and Technology, die in september 2009 werd geopend, is de eerste campus van Saoedi-Arabië waar mannen en vrouwen naast elkaar studeren. Vrouwen volgen lessen met mannen, rijden auto op de campus en hoeven zich niet te bedekken. In het eerste jaar van deze Universiteit was 15% van de studenten vrouwelijk, deze hadden allemaal aan een buitenlandse universiteit gestudeerd. De lessen worden in het Engels gegeven.
De opening van de universiteit was aanleiding tot veel discussie. Sheikh Ahmad Qassim Al-Ghamdi, hoofd van Mekka-regio's mutaween, stelde echter dat de segregatie op basis van sekse geen basis heeft in de sharia of de islamitische wet en onjuist is toegepast in het gerechtelijke systeem van Saoedi-Arabië. Al-Ghamdi zei dat de hadith, de leringen van de profeet Mohammed, geen melding maakt van scheiding op basis van geslacht, en vermenging is daarom toegestaan onder de sharia. Er waren vervolgens veel oproepen voor (en geruchten over) zijn ontslag.
Technologie is een centraal onderdeel in het hoger onderwijs voor vrouwen. Veel vrouwencolleges gebruiken afstandsonderwijs om de beperkte mogelijkheden van het vervoer van vrouwen te compenseren. Mannelijke docenten mogen geen colleges geven aan vrouwen. Omdat er te weinig vrouwelijke docenten zijn, gebruiken sommige universiteiten videoconferenties om mannelijke professoren vrouwelijke studenten te laten onderwijzen zonder persoonlijk contact.
Rechtspositie Identiteitskaarten Saoedische mannen hebben een identiteitskaart die ze te allen tijde bij zich moeten dragen. Vóór 2001 kregen vrouwen geen ID kaart, maar werden ze als afhankelijk van hun mannelijke voogd op deze identiteitskaart genoemd, zodat ze "strikt genomen" niet in de openbare ruimte konden verschijnen zonder hun voogd.
Het aantonen van hun identiteit bij bijvoorbeeld de rechtbank was ook een probleem voor Saoedische vrouwen. Vrouwen hadden twee mannelijke relaties nodig om hun identiteit te bevestigen. Als een man ontkende dat de vrouw in de rechtszaal zijn moeder of zus was, zou de man op zijn woord geloofd worden. Hierdoor kon een vrouw snel in problemen komen bij zaken als eigendom en erfrecht als ze uit de gratie raakte bij haar familie. Het recht op bewegingsvrijheid van vrouwen en het recht op een eigen identiteitsbewijs zijn geleidelijk verbeterd.