Het Bureau van de Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor de Vluchtelingen (Engels: United Nations High Commissioner for Refugees, afgekort UNHCR) is de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties waar de Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor de Vluchtelingen de hoogste functionaris is. Het is een gespecialiseerd VN-agentschap dat vluchtelingen, gedwongen ontheemde gemeenschappen en staatlozen helpt en beschermt, ondersteunt bij hun vrijwillige repatriëring, lokale integratie of hervestiging naar een derde land. Het hoofdkwartier van deze organisatie bevindt zich in Genève, Zwitserland. In het Engels worden zowel de organisatie als de persoon met dezelfde titel omschreven.
Achtergrond UNHCR werd in 1950 opgericht om de vluchtelingencrisis als gevolg van de Tweede Wereldoorlog aan te pakken. Het Vluchtelingenverdrag van 1951 legde de reikwijdte en het juridische kader vast van het werk van het agentschap, dat zich aanvankelijk richtte op Europeanen die door de oorlog waren ontworteld. Vanaf de late jaren 1950 verbreedde ontheemding veroorzaakt door andere conflicten, van de Hongaarse opstand in 1956 tot de dekolonisatie van Afrika en Azië, de reikwijdte van de operaties van UNHCR. In overeenstemming met het Protocol van New York in 1967 van het Vluchtelingenverdrag, dat de geografische en tijdelijke reikwijdte van vluchtelingenhulp uitbreidde, opereert UNHCR over de hele wereld. Het grootste deel van de activiteiten vindt plaats in ontwikkelingslanden.
In december 2020 had UNHCR meer dan 26,4 miljoen vluchtelingen, bijna de helft jonger dan 18 jaar, onder zijn mandaat. Bijgevolg is het jaarlijkse budget gegroeid van US$ 300.000 in 1951 tot US$ 9,15 miljard in 2021, waardoor het een van de grootste VN-agentschappen is qua uitgaven. Het overgrote deel van de begroting van UNHCR is afkomstig van vrijwillige bijdragen, meestal van de lidstaten, maar ook van particuliere donateurs. De belangrijkste donoren zijn de Verenigde Staten, de Europese Unie en Duitsland. Het werk van het agentschap omvat bieden van bescherming, onderdak, gezondheidszorg en noodhulp, helpen bij hervestiging en repatriëring en pleiten voor nationaal en multilateraal beleid ten behoeve van vluchtelingen. In 2003 heeft de Algemene Vergadering het mandaat van de organisatie verlengd "totdat het vluchtelingenprobleem is opgelost".
Geschiedenis
De Volkenbond In de jaren twintig en dertig werd de Volkenbond het eerste mondiale orgaan voor samenwerking tussen staten. Deze voorloper van de Verenigde Naties lanceerde een aantal ongekende initiatieven, gericht op vluchtelingen in Europa helpen.
1921: Bureau van de Hoge Commissaris voor Russische vluchtelingen.
Dit Bureau werd opgericht in de nasleep van de Eerste Wereld Oorlog. Aanvankelijk was de taak van de Hoge Commissaris, Dr. Fridtjof Nansen, was om mensen te ondersteunen die vluchtelingen waren geworden in de nasleep van de Russische revolutie. Hij concentreerde zijn inspanningen op het verduidelijken van hun juridische status in gastlanden door hen te verstrekken met identiteits- en reisdocumenten. Daarnaast probeerde hij zich te verzekeren van arbeidskansen en repatriëringsregelingen te bedenken voor hen. Later kreeg Nansen de verantwoordelijkheid voor de levering van hulp aan ontheemden na de ineenstorting van het Ottomaanse rijk en voor het regelen van hun permanente vestiging in landen anders dan degenen die aanvankelijk asiel verleenden. Na de dood van Nansen in 1930 zette het Office international Nansen pour les réfugiés zijn werk voort. Dit bureau werd in 1938 vervangen door de benoeming van een Hoge Commissaris voor Vluchtelingen.
1933: Hoge Commissaris voor Vluchtelingen uit Duitsland.
Toen vluchtelingen Hitlers Duitsland begonnen te ontvluchten, benoemde de Volkenbond James McDonald tot Hoge Commissaris voor Vluchtelingen afkomstig uit Duitsland. Met immigratiebeperkingen van kracht over de hele wereld werkte McDonald om permanente woningen te vinden voor deze vluchtelingen. In twee jaar hervestigde hij meer dan 80.000 vluchtelingen, voornamelijk naar Palestina. Maar in 1935 trad McDonald af uit protest tegen de weigering van de Volkenbond om krachtiger op te treden namens de joden in Duitsland, waar de nieuw aangenomen wetten van Neurenberg hen het staatsburgerschap en andere grondrechten ontnomen. De functie van Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen afkomstig uit Duitsland werd in 1938 vervangen door dat van de nieuw opgerichte High Commissaris voor Vluchtelingen.
1938: Hoge Commissaris voor Vluchtelingen en Intergouvernementele Comité voor vluchtelingen.
Zoals hierboven beschreven, was het kantoor van de Hoge Commissaris een samensmelting van het International Nansen Office en de High Commissaris voor vluchtelingen uit Duitsland. Zijn rol was: zeer beperkt en eindigde in 1946. In hetzelfde jaar werd een Intergouvernementeel Comité werd bijeengeroepen. aanvankelijk bezorgd met gedwongen emigratie uit Duitsland en Oostenrijk was het werk uitgebreid tot alle vluchtelingengroepen in Europa tijdens de Tweede Wereldoorlog. De commissie werd uiteindelijk in 1947 vervangen door de Internationale vluchtelingenorganisatie (IRO).
Verenigde Naties thumb|UNHCR-pakketten met tenten, zeilen en muskietennetten liggen op 11 december 2006 in een veld in Dadaab, Kenia, na rampzalige overstromingen Na de ondergang van de Volkenbond en de oprichting van de Verenigde Naties was de internationale gemeenschap zich scherp bewust van de vluchtelingencrisis na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Allereerst werd de United Nations Relief and Rehabilitation Administration in 1944 opgericht om de miljoenen mensen in heel Europa te helpen die als gevolg van de Tweede Wereldoorlog ontheemd waren geraakt te helpen. In 1947 werd deze opgevolgd door de Internationale Vluchtelingenorganisatie (IRO) van de Verenigde Naties. De IRO was het eerste internationale agentschap dat zich volledig bezighield met alle aspecten van het leven van vluchtelingen.
In de late jaren 1940 raakte de IRO uit de gratie, maar de VN waren het erover eens dat er een orgaan nodig was om toezicht te houden op wereldwijde vluchtelingenkwesties. Ondanks vele verhitte debatten in de Algemene Vergadering werd het Hoog Commissariaat voor vluchtelingen van de Verenigde Naties opgericht als een hulporgaan van de Algemene Vergadering bij Resolutie 319 (IV) van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van december 1949. Het was echter de bedoeling dat de organisatie slechts 3 jaar zou functioneren, vanaf januari 1951, vanwege de onenigheid van veel VN-lidstaten over de implicaties van een permanent orgaan.
Het mandaat van UNHCR was oorspronkelijk vastgelegd in zijn statuut, gehecht aan resolutie 428 (V) van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties van 1950. Dit mandaat is vervolgens uitgebreid door talrijke resoluties van de Algemene Vergadering en haar Economische en Sociale Raad (ECOSOC). Volgens UNHCR is het zijn mandaat om op niet-politieke en humanitaire basis internationale bescherming te bieden aan vluchtelingen en permanente oplossingen voor hen te zoeken. Al snel na de ondertekening van het Verdrag betreffende de status van vluchtelingen in 1951 werd duidelijk dat vluchtelingen niet alleen beperkt waren tot Europa. In 1956 was UNHCR betrokken bij de coördinatie van de reactie op de opstand in Hongarije. Slechts een jaar later kreeg UNHCR de taak om Chinese vluchtelingen in Hongkong aan te pakken, terwijl het ook reageerde op Algerijnse vluchtelingen die naar Marokko en Tunesië waren gevlucht in de nasleep van de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog. De reacties markeerden het begin van een breder, wereldwijd mandaat op het gebied van vluchtelingenbescherming en humanitaire hulp.
Dekolonisatie in de jaren 1960 leidde tot grote vluchtelingenbewegingen in Afrika, waardoor een enorme uitdaging ontstond die UNHCR zou transformeren; in tegenstelling tot de vluchtelingencrises in Europa waren er in Afrika geen duurzame oplossingen en veel vluchtelingen die één land ontvluchtten, vonden alleen instabiliteit in hun nieuwe land van toevlucht. Tegen het einde van het decennium was twee derde van het budget van UNHCR gericht op operaties in Afrika en in slechts één decennium was de focus van de organisatie verschoven van een bijna exclusieve focus op Europa.
In 1967 werd het Protocol betreffende de status van vluchtelingen geratificeerd om de geografische en temporele beperkingen van UNHCR op grond van het Verdrag betreffende de status van vluchtelingen van 1951 op te heffen. Aangezien het verdrag beperkt was tot de vluchtelingencrisis in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog in Europa, werd het protocol opgesteld om de "nieuwe vluchtelingensituaties aan te pakken die zijn ontstaan sinds de goedkeuring van het verdrag en de betrokken vluchtelingen die daarom mogelijk niet binnen het toepassingsgebied van het verdrag vallen". In de jaren 1970 bleven UNHCR-vluchtelingenoperaties zich over de hele wereld verspreiden, met de massale uittocht van Oost-Pakistanen naar India kort voor de geboorte van Bangladesh. De ellende in Azië werd nog verergerd door de Vietnamoorlog, met miljoenen mensen die Laos, Cambodja en Vietnam ontvluchtten.
De jaren 1980 zagen nieuwe uitdagingen voor UNHCR, waarbij veel lidstaten niet bereid waren om vluchtelingen te hervestigen vanwege de sterke stijging van het aantal vluchtelingen in de jaren 1970. Vaak waren deze vluchtelingen niet op de vlucht voor oorlogen tussen staten, maar voor interetnische conflicten in nieuwe onafhankelijke staten. Het aanvallen van burgers als militaire strategie droeg bij aan de ontheemding in veel landen, dus zelfs 'kleine' conflicten konden leiden tot een groot aantal ontheemden. Of het nu in Azië, Midden-Amerika of Afrika is, deze conflicten, aangewakkerd door rivaliteit tussen supermachten en verergerd door sociaal-economische problemen in de betrokken landen, duurzame oplossingen bleven een enorme uitdaging voor de UNHCR. Als gevolg hiervan raakte de UNHCR meer betrokken bij hulpprogramma's in vluchtelingenkampen, vaak in vijandige omgevingen. Het einde van de Koude Oorlog markeerde een aanhoudend interetnisch conflict en droeg sterk bij aan de vlucht van vluchtelingen. Bovendien werd humanitaire interventie door multinationale troepen frequenter en begonnen de media een grote rol te spelen, vooral in de aanloop naar de NAVO-missie van 1999 in FR Joegoslavië, terwijl de Rwandese genocide van 1994 daarentegen weinig aandacht kreeg. De genocide in Rwanda veroorzaakte een enorme vluchtelingencrisis, wat opnieuw de moeilijkheden voor UNHCR benadrukte om zijn mandaat te handhaven, en de UNHCR bleef strijden tegen het restrictieve vluchtelingenbeleid in zogenaamde 'rijke' landen.
Functioneren thumb|260px|Staten die de Vluchtelingenverdrag (1951) en/of het Protocol (1967) hebben getekend. UNHCR werd opgericht op 14 december 1950 en volgde de eerdere United Nations Relief and Rehabilitation Administration (UNRA) op. Het agentschap heeft het mandaat om internationale actie te leiden en te coördineren om vluchtelingen (anders dan Palestijnse vluchtelingen, die worden bijgestaan door de UNRWA) te beschermen en vluchtelingenproblemen wereldwijd op te lossen. Het primaire doel is om de rechten en het welzijn van vluchtelingen te waarborgen. Het streeft ernaar dat iedereen het recht kan uitoefenen om asiel aan te vragen en een veilig heenkomen te zoeken in een andere staat, met de mogelijkheid om vrijwillig naar huis terug te keren, lokaal te integreren of zich in een derde land te hervestigen.