Bij een tramaanslag in Utrecht op 18 maart 2019 vielen in deze Nederlandse stad in en rondom een tram vier doden en zes gewonden. Met een handvuurwapen werd door Gökmen Tanis (37) op het 24 Oktoberplein doelgericht geschoten op trampassagiers en voorbijgangers. Hij werd later die dag aangehouden. Op een eerder die dag door hem achtergelaten papiertje schreef hij de aanslag te hebben gepleegd omdat er volgens hem pogingen werden ondernomen om moslims te doden en omdat naar zijn mening geprobeerd zou worden om ze van hun geloof af te brengen.
Op 20 maart 2020 werd Tanis conform de eis van het Openbaar Ministerie (OM) veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf. Hij ging niet in hoger beroep, waardoor zijn vonnis onherroepelijk werd. De rechtbank vond geen bewijs dat er medeplichtigen in het spel waren geweest.
Aanslag Op 18 maart 2019 om 10.41 uur stapte Gökmen Tanis op het 24 Oktoberplein in de Nederlandse provinciehoofdstad Utrecht in het achterste gedeelte van een sneltram die uit twee aan elkaar gekoppelde tramstellen bestond. Na hem stapten nog meer passagiers bij hem het tramstel in. Onder de passagiers bevond zich een baby in een kinderwagen. Vrijwel direct nadat het voertuig richting Station Utrecht Centraal vertrok, trok hij een pistool voorzien van een geluiddemper. De 37-jarige aanslagpleger liep vervolgens naar het voorgedeelte en richtte zijn handvuurwapen op het achterhoofd van een passagier en haalde de trekker over. Het vuurwapen haperde echter. Vervolgens liep hij richting achterzijde. Ongeveer halverwege richtte hij zijn pistool op een andere passagier, haalde de trekker over, maar er kwam opnieuw geen kogel uit de loop. Hij liep een klein stukje naar voren en schoot op een derde passagier, die verschrikt opkeek en naar haar borst greep. De schutter schoot vervolgens opnieuw op de vorige passagier, die ter bescherming haar tas voor zich hield, maar toch door een kogel getroffen werd. Dit alles speelde zich binnen ruim twintig seconden af.
Er ontstond paniek in de tram. Vier passagiers renden naar de voorzijde. Zij keken angstig om zich heen en duwden, klopten en ramden op de toegangsdeuren. Kort daarna kwam ook een vijfde passagier naar voren. Nadat de schutter de vrouw met de tas beschoten had, richtte hij zijn vuurwapen op een volgende passagier, die hierop wegdook. Tanis liep vervolgens naar voren waar passagiers nog steeds probeerden om de tramdeuren open te krijgen. Daar aangekomen, schoot de man tweemaal op een 49-jarige mannelijke passagier, Rinke Terpstra, die de kogels met een tas opving waarin zich een laptop bevond en die hij ter bescherming tussen hem en de schutter hield. Hij maakte zich vervolgens klein en ging gehurkt tegen de toegangsdeur zitten. Op dat moment stopte de tram (Terpstra had eerder aan de noodrem getrokken). De schutter draaide zich vervolgens om en schoot twee keer op weer een andere passagier. In het voorbijgaan schoot hij nogmaals op de passagier die eerder naar haar borst had gegrepen en deze vrouw viel na het laatste schot van haar stoel op de vloer. Uiteindelijk lukte het een passagier om de achterste deur geopend te krijgen. Diverse passagiers konden door deze deur de tram verlaten. Een vrouw kwam bij haar sprong uit de tram ten val. Toen ze opkrabbelde, werd ze vanuit de tram – over de kinderwagen heen die nog half in de deuropening stond – in haar rug geschoten en bleef op het wegdek liggen. Terpstra en een andere passagier wisten samen een ruit uit de voorste toegangsdeur te schoppen. Terpstra liet vijf anderen voor gaan en verliet als laatste de tram. Hij werd vanuit het opengetrapte raam beschoten en dodelijk geraakt.ECLI:NL:RBMNE:2020:1046, rechtspraak.nl, 20 maart 2020, p. 5-6Wil Thijssen, Rinke moet een raam intrappen, want de tramdeur blijft dicht, de Volkskrant, 18 maart 2023 Terpstra bleek van achteren dwars door zijn romp te zijn geschoten. Direct na de beschietingen in en vanuit de tram verliet de schutter het voertuig via de ingetrapte ruit. Al het voorgaande speelde zich af in een tijdsbestek van twee minuten en negen seconden. De schutter riep daarbij meerdere malen "Allah Akbar".
In versnelde pas en al schietend begaf Tanis zich buiten de tram in de richting van een groepje mensen dat de in de rug geschoten vrouw te hulp kwam. Daarbij riep hij opnieuw "Allah Akbar". Het groepje mensen rende weg, de vrouw achterlatend. Een van de helpers verborg zich achter een geparkeerde auto. De schutter richtte zijn pistool in zijn richting, maar schoot niet. Vervolgens liep hij door, richtte en loste één schot dat een auto raakte. Hij liep verder door richting de auto's van twee personen die zich nog in hun voertuig bevonden en voor een verkeerslicht aan het wachten waren. Afwisselend richtte hij zijn wapen op deze personen, om vervolgens één ervan twee keer te beschieten, die daarbij zwaargewond raakte.ECLI:NL:RBMNE:2020:1046, rechtspraak.nl, 20 maart 2020, p. 6
De schutter kaapte vervolgens een rode Renault Clio en reed weg in de richting van de Pijperlaan. De bestuurder van deze gestolen auto stond eveneens voor een verkeerslicht te wachten en was kort tevoren op dringend advies van een voorbijganger uit de auto gestapt en weggerend, de autosleutels in de verder lege auto achterlatend. Voorbij de bushalte op de Pijperlaan minderde de schutter vaart, om vanuit de auto in de richting van de aldaar bevindende personen te schieten. Hij miste doel en reed vervolgens door. Daarmee kwam de aanslag tot een einde. De beschietingen vonden plaats op de kruising van het 24 Oktoberplein aan de noordzijde van de Utrechtse wijk Kanaleneiland.
Geen beelden op monitor bestuurderscabine De trambestuurster had tijdens de aanslag niet door wat er aan de hand was. Er was dan wel aan de noodrem getrokken, maar omdat de monitor in haar bestuurderscabine niet werkte kon ze geen tv-beelden zien. Nadat er aan de noodrem was getrokken, volgde ze het "noodremprotocol" en blokkeerde ze de tramdeuren. Ze verklaarde dat haar collega haar er bij de dienstoverdracht niet op had geattendeerd dat de monitor geen beeld gaf. Ook zelf had ze dat niet aan de verkeersleiding van haar bedrijf Qbuzz doorgegeven en bleef ze met de tram rijden. De veiligheidscamera's in het bewuste treinstel deden het wel en registreerden het verloop van de aanslag.Nabestaanden stellen Qbuzz en provincie Utrecht mede-aansprakelijk voor tramaanslag in 2019, de Volkskrant, 18 maart 2023
Veiligheidsmaatregelen Om 10.42 uur kwam de eerste melding bij de politie binnen over een beschieting op het 24 Oktoberplein.Kamerbrief met nadere informatie naar aanleiding van de aanslag Utrecht 18 maart 2019, rijksoverheid.nl, 24 april 2019. Gearchiveerd op 10 december 2019. Direct kwamen de hulpdiensten in actie. Er werden veertien ambulances ingezet en drie traumahelikopters. Binnen vijf minuten was een eerste politie-eenheid ter plaatse. Ook het Rapid Response Team (RRT) en het Quick Reaction Force (QRF) van de Dienst Speciale Interventies (DSI) gingen na de 112-alarmering ter plaatse. Om 10.59 uur was de eerste DSI-eenheid op het 24 Oktoberplein. Om 11.00 uur kwam de eerste officiële melding van de schietpartij binnen bij het Nationaal Crisiscentrum.Evaluatie opschaling Nationale Crisisstructuur naar aanleiding van de aanslag in Utrecht op 18 maart 2019, NCTV, 10 december 2019 (PDF). Gearchiveerd op 14 november 2021. Om 11.03 uur kwalificeerde de politie, intern, dat het om een CTER-incident (Contra Terrorisme, Extremisme en Radicalisering) ging.Evaluatie 'Een stad in stilte' - COT, Gemeente Utrecht/COT, 10 december 2019 (PDF) Om 11.11 uur werd in Utrecht opgeschaald naar GRIP 1 en om 11.27 uur naar GRIP 2. In het Universitair Medisch Centrum Utrecht werd om 11.32 uur de calamiteitenafdeling opengesteld voor de behandeling van eventuele extra gewonden. Om 11.45 uur werd in Den Haag besloten de nationale crisisorganisatie te activeren. Om 12.14 uur gaf de eenheidsleiding van de politie in Utrecht intern de staat van politiealarm af, om de schutter of schutters zo snel mogelijk op te sporen en de mogelijke vervolgdreiging te doen stoppen.
Pieter-Jaap Aalbersberg, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, verhoogde om 12.15 uur (bekendmaking om 12.28 uur) het terreurdreigingsniveau voor de veiligheidsregio Utrecht naar schaal 5, het hoogste niveau. Het was de eerste keer dat dit in Nederland gebeurde. Voor de rest van Nederland gold dreigingsniveau 4. De verhoging naar dreigingsniveau 5 werd ingesteld, gezien de ernst van de schietpartij en omdat het onduidelijk was om hoeveel daders het ging en een vervolgaanslag niet kon worden uitgesloten.
Vervolgens kregen alle inwoners van de stad Utrecht het advies om binnen te blijven. Het openbaar bus- en tramverkeer in de stad Utrecht werd stilgelegd; de bussen maakten hun route wel nog af. Ook werden alle moskeeën gesloten en werden sporttrainingen afgelast, evenals alle rijexamens. Scholen hielden de deuren dicht, leerlingen werden binnengehouden en de Universiteit Utrecht sloot de toegang tot al haar gebouwen. Veel winkels en bedrijven sloten op eigen initiatief en al snel was het centrum nagenoeg uitgestorven. Het Rode Kruis stelde ikbenveilig.nl open voor bezorgde burgers.Duizenden mensen melden zich op ikbenveilig.nl, telegraaf.nl, 18 maart 2019. Gearchiveerd op 12 december 2019. Toen de informatie werd bevestigd dat er alleen op het 24 Oktoberplein was geschoten en de politie zich richtte op één verdachte, werd het advies om binnen te blijven ingetrokken en kwam het normale leven in Utrecht weer op gang.Zwarte dag in Utrecht: dit gebeurde er op de dag van het schietincident, ad.nl, 18 maart 2019. Gearchiveerd op 10 december 2019. Om 18.43 uur, na de aanhouding van de verdachte, werd het dreigingsniveau voor de provincie Utrecht weer teruggebracht naar niveau 4.
De politie was zichtbaar aanwezig op treinstations in onder meer Amsterdam, Rotterdam en Utrecht zelf. In heel Nederland werden moskeeën en synagoges extra beveiligd.Ilse van Driel, Extra toezicht van politie bij stations en moskeeën, ad.nl, 18 maart 2019. Gearchiveerd op 10 december 2019.Maartje Huijben, Extra alertheid bij moskeeën en stations in Brabant na schietpartij Utrecht ed.nl, 18 maart 2019. Gearchiveerd op 11 december 2019.Politie Amsterdam extra alert na schietpartij Utrecht: beveiliging moskeeën en Joodse gebouwen aangescherpt, stopdebankiers.com, 18 maart 2019. Gearchiveerd op 13 december 2019. De Koninklijke Marechaussee was verhoogd aanwezig op het Binnenhof in Den Haag. Ook Schiphol en andere luchthavens werden extra beveiligd.
Op het moment van het voorval waren duizenden politieagenten en andere werknemers nog onderweg naar het Malieveld in Den Haag en naar Amsterdam om te staken en te demonstreren voor verbetering van het pensioenstelsel. Direct na het bekend worden van de mogelijke aanslag in Utrecht werden de acties opgeschort. De agenten gingen snel retour naar het eigen inzetgebied of ter ondersteuning naar Utrecht.18 maart 2019: een heftige dag, politiebond.nl, 19 maart 2019. Gearchiveerd op 27 januari 2021.Joost Dijkgraaf, Twentse agenten staken niet, maar helpen in Utrecht, tubantia.nl, 18 maart 2019 De Duitse politie verhoogde de veiligheidsmaatregelen aan de Duits-Nederlandse grens.
Arrestaties Uit bewakingsbeelden uit de tram werd een filmbeeldje (still) van de aanslagpleger genomen, dat rondgestuurd werd naar tal van politiemensen. Al snel werd hij herkend als de 37-jarige Gökmen Tanis van Turkse afkomst, die vaker met de politie in aanraking was geweest. De gestolen vluchtauto werd rond 13.40 uur met draaiende motor verlaten aangetroffen aan de Tichelaarslaan in Utrecht. In het voertuig werd een handgeschreven tekst aangetroffen. Daarop stond: