Guyana, officieel de Coöperatieve Republiek Guyana (Engels: Co-operative Republic of Guyana), is een land in het noorden van Zuid-Amerika, dat grenst aan Brazilië, Suriname en Venezuela. Guyana heeft grensgeschillen zowel met Suriname als met Venezuela.
Geschiedenis
Het huidige land Guyana is in feite onderdeel van een groter gebied dat ook Guyana (of Guiana) wordt genoemd – naar het inheemse woord voor "land van vele wateren", en zich uitstrekt tot in Venezuela en Brazilië. Het huidige Guyana bestond in de 17e en 18e eeuw uit de vier Nederlandse koloniën Pomeroon, Essequebo, Demerara en Berbice.
De voormalige Nederlandse koloniën werden in 1831 samengevoegd tot Brits-Guiana, en bestuurd door de Raad van Politie in Georgetown.
Op 26 mei 1966 werd Guyana een onafhankelijke staat binnen het Britse gemenebest, met de Britse koningin Elizabeth II als staatshoofd.
Geografie miniatuur|Kaart van Guyana (CIA)(Betwist gebied weergegeven als behorend tot Guyana.) Lengte landgrenzen: Brazilië 1.308 km, Suriname 836 km, Venezuela 789 km CIA World Factbook Guyana: geography, geraadpleegd op 1 augustus 2022 Kustlijn: 459 km Laagste punt: kustzone Atlantische Oceaan, < −2,75 meter Guyanese Online, Beautiful Buxton – by Francis Quamina Farrier, 31 juli 2021. Gearchiveerd op 28 november 2022. Hoogste punt: Roraima, 2775 meter
Landschap thumb|Kaieteurwaterval Het grootste deel van Guyana is bedekt met tropisch regenwoud. In Guyana komen meer dan 900 vogelsoorten, 225 zoogdiersoorten, 880 reptielsoorten en meer dan 6500 planten- en boomsoorten voor. Dieren die in het land voorkomen zijn onder andere de jaguar, de capibara, de reuzenmiereneter, de harpij, de rotshaan, en de nationale vogel: de canjefazant. My Adventures across the World, Wildlife in Guyana. Gearchiveerd op 4 februari 2023. iNews Guyana, Canje River to be promoted as a tourist destination, 11 november 2019. Gearchiveerd op 30 september 2022. In 1955 begon David Attenborough zijn carrière als natuurdocumentairemaker in Guyana. BBC, Episode 1 Zoo Quest to Guiana. Gearchiveerd op 21 juli 2022. Independent, On David Attenborough’s 95 birthday, look at these soothing images of him with animals, 8 mei 2021. Gearchiveerd op 5 december 2022.
Guyana biedt een grote biodiversiteit. Het heeft hoogland oerwoud, savannes, moerassen, mangrovebossen, drasland, tepuis, en veel tropisch regenwoud. Meer dan 70% van de natuur is in ongerepte conditie. In 2014 had Guyana een Forest Landscape Integrity Index van 9.58/10. An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm, 2017, Bio Science #67(6), pp.534–545. Gearchiveerd op 26 januari 2023.
In 2021 waren er in Guyana zes beschermde gebieden: het Iwokramabos, het nationaal park Kaieteur, het Kanukugebergte, Shell Beach, waar schildpadden hun eieren leggen, en Kanashen, een inheems en beschermd natuurgebied dat wordt beheerd door de inheemse Waiwai. Protected Areas Trust, National Protected Areas System
Bevolking miniatuur|Spreiding bevolking (2012) In 1960 telde Guyana zo'n 560.000 inwoners. Tot 1975 nam dit aantal nog toe naar 750.000, maar nadien is dit stabiel en schommelt al lange tijd rond dit niveau. Het geboorteoverschot is beperkt en door emigratie neemt het aantal inwoners licht af. Van de bevolking woont iets minder dan 30% in de steden. Volkstellingsjaar 1911 1931 1946 1960 1970 1980 1991 2002 2012 Inwoners 296.041 310.933 375.071 560.330 701.718 759.567 723.673 751.223 746.955 De Guyanezen bestaan uit meerdere volksgroepen. De grootste etnische groep zijn de Indiase Guyanezen, afstammelingen van contractarbeiders uit Brits-Indië (39,8%), gevolgd door de Afro-Guyanezen, afstammelingen van slaven uit Afrika (29,2%). De inheemse bevolking maakt 10,5% uit van Guyana en bestaat uit: Akawaio, Arecuna, Karaïben, Lokono, Macushi, Patamona, Waiwai, Wapishana en Warau volken. Guyana Chronicle, Amerindian Tribes of Guyana, 17 september 2010. Gearchiveerd op 30 september 2022. Ministry of Amerindian Affairs, Indigenous Nations. Gearchiveerd op 30 mei 2023. De rest van de bevolking bestaat uit mensen van gemengde afkomst.
De grootste religie in Guyana is het christendom (met name het protestantisme), gevolgd door het hindoeïsme. De islam heeft een kleinere groep aanhangers.
Het Engels is de officiële taal. Het Guyanees Creools, een Engelse creoolse taal, wordt echter het meest gesproken. Andere creoolse talen in Guyana waren het Skepi in Essequebo (aan de Essequibo) en Berbice-Nederlands in Berbice (aan de Berbice).
De levensverwachting bij geboorte was in 1960 60,3 jaar en dit is gestegen naar 66,5 jaar in 2015.
Bestuurlijke indeling
Guyana is ingedeeld in tien regio's, en zijn vernoemd naar de rivieren waartussen de regio zich bevindt. De regio's zijn verdeeld in gemeenten en bestuurd door Neighbourhood Democratic Councils of Municipal Councils in geval van towns of steden. Guyana kent één stad, Georgetown, en tien towns (2018). Stabroek News, Mahdia declared Guyana’s 10th town, 26 oktober 2018. Gearchiveerd op 18 juli 2023.
+ Grootste plaatsen van Guyana Nr Naam Regio Bevolking (2012)1 Georgetown Demerara-Mahaica 118.363Bureau of Statistics, Guyana, Guyana Population and Housing Census 2012: Preliminary Report, p.23. Gearchiveerd op 31 maart 2023.2 Linden Upper Demerara-Berbice 27.2773 New Amsterdam East Berbice-Corentyne 17.3294 Anna Regina Pomeroon-Supenaam 11.7935 Corriverton East Berbice-Corentyne 11.3866 Tuschen Essequibo Islands-West Demerara 8.286Statistics Guyana, 2012 Census. Gearchiveerd op 31 maart 2023.7 Bartica Cuyuni-Mazaruni 8.0048 Rose Hall East Berbice-Corentyne 5.6229 Timehri Demerara-Mahaica 4.43310 Parika Essequibo Islands-West Demerara 4.385
Politiek De politiek in Guyana vindt plaats in een kader van een semipresidentiële representatieve democratische republiek, waarbij de president van Guyana regeringsleider is, en van een meerpartijenstelsel. De president wordt voor vijf jaar gekozen en er is geen limiet aan het aantal termijnen. De uitvoerende macht valt onder de verantwoordelijkheid van de overheid. De wetgevende macht berust bij zowel de President als de Nationale Vergadering.
Historisch is de politiek een bron van spanning in het land, en er zijn vaak gewelddadige rellen uitgebroken tijdens de verkiezingen. Tijdens de jaren 1970 en 1980 werd het politieke landschap gedomineerd door de People's National Congress. In 1992 werden de eerste 'vrije en eerlijke' verkiezingen gehouden onder toezicht van de Verenigde Staten, Jimmy Carter, Carter Center, Remembering Guyana's 1992 Elections, 2007. Gearchiveerd op 11 juni 2023. en de People's Progressive Party leidde vervolgens het land tot aan de verkiezingen van 2015. De twee partijen zijn voornamelijk georganiseerd langs etnische lijnen. De partijen botsen vaak op kwesties in verband met de toewijzing van middelen.
Mensenrechten Guyana is het enige land in Zuid-Amerika waar homoseksualiteit, anale en orale seks bij wet verboden is. Independent, LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds, 17 mei 2016. Gearchiveerd op 12 mei 2023. Op homoseksualiteit staat maximaal twee jaar gevangenisstraf, maar op sodomie (buggery) kan een levenslange gevangenisstraf worden opgelegd. Laws of Guyana, Artikel 351-354 In de praktijk wordt de wet niet meer uitgevoerd. iNews Guyana, The cry to scrap Anti – Buggery Laws is a ‘storm in a teacup’ – PPP’s Manzoor Nadir, 14 juni 2022. Gearchiveerd op 30 maart 2023. Sinds 2018 is crossdressing toegestaan. Stabroek News, CCJ rules in favour of Guyanese transgender women, 13 november 2018
De doodstraf in Guyana is gehandhaafd bij wet (2021), maar wordt sinds 1997 niet meer uitgevoerd. In 2021 werden vier personen waaronder een vrouw ter dood veroordeeld. Amnesty International, Death Sentences and Executions 2021, 2021, pp.12-13 The Death Penalty Project, Guyana’s Court of Appeal will today hear a landmark case that could see the death penalty abolished, 16 juni 2021. Gearchiveerd op 31 maart 2023.
Economie De economische ontwikkeling van Guyana maakte een duidelijke ommekeer ten goede aan het begin van de jaren negentig. Na een decennium met lage economische groei, hoge inflatie en grote tekorten op de lopende rekening begon een periode van hoge economische groei die tot 1998 duurde. De financiële situatie verbeterde aanzienlijk, de inflatie daalde en de handelsbalans verbeterde al blijft deze structureel een tekort tonen. In 2006 en 2007 viel de hoge economische groei samen met een forse reductie van de netto staatsschuld, die halveerde als percentage van het bruto binnenlands product (bbp).
Jaar IMF Data and Statistics, WEO oktober 2025: Guyana, geraadpleegd op 15 november 2025BBP(in miljarden US$)BBP per hoofd(in US$)BBP per hoofd(in US$, PPP)Reële groei(% mut JoJ)Inflatie(% mut JoJ)Saldo overheids-begroting(in % BBP)Netto staatsschuld(in % BBP)Saldo lopende rekening(in % BBP)19800,8411022469−2,1% 14,1% −18,2%19900,69951 2832−3,0% 64,3% −23,5%20001,5020175434−1,3% 6,1% −2,2%81,9%−4,7%20051,7123066233−1,9% 6,9% −6,5%79,4%−5,7%20102,89383783574,4% 4,3% −2,2%38,7%−6,5%20154,28558011.2050,7% -0,9%−0,8%38,2%−3,4%20205,47695319.67643,5%1,2% −7,8%48,2%−16,3%20218,0410.18823.62520,1%3,3%−6,9%41,2%−24,8%202214,7218.89241.20862,3%6,5%−5,1%21,3%25,9%202316,9121.30756.99333,8%4,5%−5,8%23,0%9,9%202424,6630.96283.60443,6%2,5%−7,3%23,6%16,4%
In 2020 was het bruto binnenlands product van Guyana US$ 5,5 miljard of US$ 6953 per hoofd van de bevolking. De belangrijkste economische activiteit in Guyana was de dienstensector gevolgd door de landbouw. In deze laatste sector werkt het grootste deel van de beroepsbevolking. In de polders van de kust liggen de rijstvelden, andere gewassen voedsel en fruit. Naast rijst is suiker een belangrijk landbouwproduct. Een groot deel van het land is bedekt met bos waardoor hout ook een belangrijk product is.
thumb|Bauxietfabriek in Linden Verder is de mijnbouw belangrijk, al lange tijd wordt bauxiet geproduceerd en ook goud. In 1884 werd goud ontdekt in Mahdia, Guyana Chronicle, People, places…Mahdia: A tourism ‘beauty parlour’ crying out for development, 10 november 2012. Gearchiveerd op 30 september 2022. en in 1892 aan de Potarorivier. The Diggings, Potaro District Gold Mine. Gearchiveerd op 23 juli 2022. De ontdekkingen leidden tot een goldrush in het binnenland. Het zoeken naar goud en diamanten blijft belangrijk. In 2020 werd goud gepasseerd door olie als belangrijkste exportproduct, maar goud was verantwoordelijk voor 22% van de exportproducten met een totale waarde van US$ 657 miljoen. Observatory of Economic Complexity Guyana, 2020. Gearchiveerd op 13 mei 2023. In 2022 waren er 310 officiële goudmijnen en 100 officiële diamantmijnen. The Diggings Guyana. Gearchiveerd op 23 juli 2022.
De bauxietindustrie was gedurende de 20e eeuw heel belangrijk. In de jaren 1960 was Guyana de vierde producent na de Sovjet-Unie, Jamaica en Suriname. Country studies, History of the Economy. Gearchiveerd op 2 juni 2023. Aan het begin van de 21e eeuw produceerden de mijnen bij Linden nog maar een geringe hoeveelheid vergeleken met de bloeiperiode. Enid Joaquin, Kaieteur news online Bauxite mining in Linden…Economic and environmental impact, 12 maart 2017. Gearchiveerd op 11 juli 2022. De bauxietmijnen in Kwakwani dreigden te sluiten in 2020, Department of Public Information, Kwakwani residents urged to pursue opportunities beyond bauxite, 6 april 2021. Gearchiveerd op 7 april 2021. maar zijn in juni 2021 weer heropend. Stabroek News Testy RUSAL management back on board at BCGI, 18 juni 2021. Gearchiveerd op 18 juli 2023. De mijnen van Ituni, de derde bauxietmijnplaats, werden in 1983 gesloten. Guyana Chronicle Bauxite industry collapsed while PNC was in office, 12 juli 2002
miniatuur|Exports in 2019 (voor de olievondsten)