Socialisme in België is een overzichtsartikel over de geschiedenis van het socialisme in België.
Geschiedenis De opkomst van het socialisme thumb|Vlag van de Samenwerkende Maatschappij Vooruit van Gent uit 1924 als zinnebeeld van het pensioen. thumb|Friedrich Engels en Karl Marx met zijn drie dochters. In het begin van de 19e eeuw geeft de industrialisatie een enorme impuls aan het kapitalisme. De arbeiders werkten voor minimumlonen en leefden in ellendige omstandigheden. Ze klopten werkdagen van 14 uur in ongezonde werkplaatsen en tegen een hongerloon. Onder de arbeiders waren ook veel kinderen. De arbeiders en hun gezinnen hadden te kampen met huisvestingsproblemen. Bovendien was er geen enkele vorm van sociale bescherming. Wie ontslagen werd of getroffen werd door een arbeidsongeval of ziekte, viel van de ene op de andere dag zonder inkomen. Uitbetaling van loon gebeurde tot 1887 meestal volgens het trucksysteem, waarbij de werkgevers een gedeelte in natura betaalden.Geschiedenis van de Belgische sociale zekerheid; YouTube; 27 april 2009 (video)
Begin 1845 verhuisde Karl Marx naar Brussel, nadat hij afstand had gedaan van zijn Pruisisch staatsburgerschap. Hij verbleef er op vijf verschillende adressen, waaronder het pension Le Bois Sauvage op het Sint-Goedeleplein. Via een (Duitse) huisarts kwam Marx in contact met de jurist Gustav Mayntz, die zijn aanvraag tot verblijfsvergunning formuleerde. Hij moest hiervoor echter instemmen om in België niet te publiceren over actuele politiek. Tevens kwam hij er in contact met een kring van ca. drie- tot vierduizend Duitsers (in ballingschap) die toen in de stad verbleven, waaronder een groep dynamische (precisie)arbeiders met wie hij de 'ontwikkelingsclub' de Deutscher Bildungsverein für Arbeiter oprichtte. Deze groep kwam tweemaal per week samen, eenmaal om te discussiëren, studeren en de kranten door te nemen en eenmaal om zich te amuseren.Edward de Maesschalck over Karl Marx in Brussel; BRUZZ; 13 maart 2005 Ook was hij betrokken als ondervoorzitter bij de Association Démocratique, ayant pour but l'union et la fraternité de tous les peuples (opgericht 27 september 1847NICOLAIEVSKY Boris & MAENCHEN-HELFEN Otto; Karl Marx: Man and fighter (p.131); Routledge; 2015; ) van de advocaten Lucien Jottrand en Charles-Louis Spilthoorn. Bij de oprichting van deze beweging waren ook veel in België wonende buitenlanders betrokken, onder meer Polen, Zwitsers, Fransen en Duitsers. Deze groep trof elkaar onder meer in het café De Zwaan op de Grote Markt te Brussel.SEIFFERT Sebastian; Marx in Brussel; Goethe Institut Brussel; november 2010
Tijdens de drie jaar dat Marx in Brussel verbleef verschenen enkele van zijn belangrijkste werken. In februari 1845 verscheen De Heilige Familie, het eerste gezamenlijk werk met Friedrich Engels, en betrof een kritiek op Bruno Bauer en de zijnen. In hetzelfde jaar begonnen Marx en Engels met het schrijven van De Duitse Ideologie – een kritiek op Ludwig Feuerbach, Bruno Bauer en Max Stirner -, met daarin opgenomen de beroemde Stellingen over Feuerbach. Een uitgever werd echter niet gevonden, waardoor de eerste volledige publicatie dateerde van 1932. In 1847 verscheen De armoede van de filosofieMARX KARL; De Armoede van de filosofie (1847); Uitgeverij Progres; Moskou; 1974 (VERLEE Adrien; Marxistisch Internet-Archief; mei 2004), een kritiek op De filosofie van de armoede door Pierre-Joseph Proudhon. Anders dan de titel deed vermoeden, was dit vooral een economische uiteenzetting, waarin de waardetheorie uitgebreid aan de orde kwam: de arbeids(ver-)deling wordt besproken en het concurrentie-principe en het boek bevat ook een hoofdstuk over grondrente. Eind 1847 vond een bijeenkomst plaats van de Bond der Rechtvaardigen (later: Bond der Communisten) in Londen waarbij onder meer Engels aanwezig weg. Aldaar kregen Marx en Engels de opdracht een programma te schrijven, het op 21 februari 1848 verschenen Communistisch ManifestMARX Karl & ENGELS Friedrich; Het Communistisch Manifest (1847); SDAP (vertaling door Herman Gorter); 21 februari 1848 (Marxistisch Internet-Archief) met als motto: Proletariërs aller landen, verenigt U! De beroemde beginregel van dit Manifest luidde: "Een spook waart door Europa – het spook van het communisme." Toen Marx in zijn Deutsche Brüsseler Zeitung van 27 februari 1848 de Parijse februarirevolutie loofde, vaardigde de Belgische overheid een verbod uit op de krant, arresteerde Marx wegens ordeverstoring en zette hem het land uit.
De eerste bewegingen thumb|Achterzijde van een broodkaart van de Samenwerkende Maatschappij Vooruit gewest Dendermonde uit 1880. thumb|Portret van Edward Anseele omstreeks 1890. thumb|Gedenkplaat voor de stichting van de Belgische Werkliedenpartij in café De Zwaan (1885) op de Grote Markt te Brussel. thumb|De werkstaking van Henry Luyten (1889), een impressie van zijn verblijf in de Borinage omstreeks 1886-'87. (KMSKA, Antwerpen) thumb|Portret van Alfred Defuisseaux omstreeks 1901. thumb|Zicht op de Bond Moyson en Ons Huis vanop de Vrijdagmarkt te Gent. thumb|De algemene staking van 1902 uitgebeeld door Henri Meunier.
Stilaan groeide bij de arbeiders het besef dat ze zich moesten verenigen om hun leef- en arbeidsomstandigheden te kunnen verbeteren. Tussen 1840 en 1850 waren de Brusselse marmerbewerkers, houtbeeldhouwers, typografen, zeetouwers en passementwerkers de eerste arbeiders die syndicaten vormden.100 jaar Algemene Centrale, 200 jaar sociale strijd; Algemene Centrale; 15 december 2008 (YouTube, video) Op 4 maart 1857 werd vervolgens in Gent de Broederlijke Maatschappij der Wevers opgericht. Een maand later hielden de spinners hun Maatschappij der Noodlijdende Broeders boven de doopvont. Al snel viel de arbeidersbeweging echter uiteen in een socialistische en een christelijke vleugel. Hierbij kozen de socialisten voor de klassenstrijd als strategie om sociale vooruitgang te boeken in tegenstelling tot de christelijke vakbeweging die zich afzette tegen de 'goddeloze' socialisten, onder impuls van de Rooms-Katholieke Kerk. Deze ondersteunde de uitbouw van een christelijke arbeidersbeweging, enerzijds om de arbeiders uit het vaarwater van het vrijzinnige socialisme te houden en anderzijds omdat ook zij de nood inzag van sociale vooruitgang voor de werkende massa. Eveneens in 1857 werd de Brusselse organisatie Les Solidaires opgericht door de drukker Désiré Brismeé, een aanhanger van het rationeel socialisme van Jean Hyppolyte de Colins. Uit Les Solidaires ontstond in 1860 de organisatie Le Peuple van César De Paepe. In juli 1865 vormden een groep proudhonisten samen met Le Peuple de Belgische afdeling van de Eerste Internationale, de afdeling telde circa zestig leden. César de Paepe was een voorstander van een decentraal georganiseerde socialistische maatschappij. De meeste bedrijven zouden volgens zijn idee beheerd moeten worden door de gemeentelijke overheid, terwijl andere voorzieningen op provinciaal of nationaal niveau bestuurd zouden worden. In 1868 werden afdelingen van de Eerste Internationale opgezet in Gent en Verviers.COLE George; A History of socialist thought: Volume 3, part II: The second international 1889-1914 (hoofdstuk 16); Macmillan & Co Ltd.; 1963MICHIELSEN Leo; De BWP tot 1914 (hoofdstuk 10); Geschiedenis van de Europese arbeidersbeweging; Frans Masereelfonds; 1976 (Marxists Internet Archive, 20 maart 2015) Omstreeks deze periode ontstonden ook de eerste mutualiteiten onder de noemers Maatschappijen van Onderlinge Bijstand. Ze waren veelal lokaal, kleinschalig en georganiseerd binnen één beroepsgroep. De eerste socialistische mutualiteit was La Solidarité, opgericht te Fayt-lez-Manage in 1869.
De eerste socialistische politieke beweging werd gesticht op 20-21 mei 1877WILLEMS Bart & PEIREN Luc; Fiche Belgische Werklieden Partij; ODIS onder de naam Vlaamsche Socialistische Arbeiderspartij (VSP). De Gentse voorman Edmond Van Beveren, geïnspireerd door het "programma van Gotha", stelde het programma van deze partij op.AVANTI & ANSEELE Edward; Programma van de Vlaamse Socialistische Arbeiderspartij (p.298-301); Een terugblik: proeve van een geschiedenis van de Gentse arbeidersbeweging gedurende de 19e eeuw; Volksdrukkerij Gent; 1908 (Marxists Internet Archive, 19 maart 2015) Op het stichtingscongres in Mechelen hadden zestien Vlaamse afdelingen afgevaardigden gestuurd, met als voornaamste aanwezige de Gentse coöperatieve Vooruit. In Brussel werd een jaar later, in 1878, de Parti Socialiste Brabançon gesticht door onder meer de groep rond César de Paepe en Louis Bertrand. In 1880 fuseerde beide partijen, alsook andere Brusselse socialistische groepen, tot de Belgische Socialistische Arbeiderspartij (BSAP) onder leiding van onder meer Edward Anseele. De belangrijkste doelstelling van de nieuwe partij werd de realisatie van het algemeen stemrecht. Datzelfde jaar ging ook de De Samenwerkende Maatschappij Vooruit van start, naar het voorbeeld van het Britse Rochdale Equitable Pioneers Society (1844). Het startkapitaal kwam van 300 arbeiders die elke week 0,5 frank gespaard hadden en een samenwerking tussen de Verenigde Vrije Bakkers en de Broederlijke Maatschappij der Wevers. De eerste activiteiten bestonden uit een eigen bakkerij, niet veel later volgde de verkoop van koffie, dekens en steenkool. Op 31 augustus 1884 verscheen vervolgens in Gent de eerste editie van de Vooruit met Edward Anseele als hoofdredacteur. De eerste editie werd op 15.000 exemplaren verspreid.GYSELINCK Sophie; Fiche Vooruit; ODIS In april 1885 kwamen 112 ambachtslieden en arbeiders samen in Café De Zwaan op de Grote Markt in Brussel en verbond men zich met de Waalse socialistische partij onder de naam Belgische Werkliedenpartij-Parti Ouvrier Belge (BWP-POB). Er werd besloten de term socialisme niet in de naam op te nemen, daar men vreesde dat dit de arbeiders mogelijk zou afschrikken.De socialistische partij is 125 jaar oud; deredactie.be; 1 mei 2010 Omstreeks diezelfde periode werd de Socialistische Jonge Wacht (SJW) opgericht, die in haar begindagen sterk anti-militaristisch was. Zo verzette de SJW zich tegen het principe van de dienstplicht aan de hand van lotelingen, waarbij gegoede burgers die werden uitgeloot de dienstplicht konden ontlopen door minder gegoeden te betalen om in hun plaats de dienstplicht uit te voeren.