Het Angevijnse Rijk was het gebied dat de eerste Plantagenetkoningen van Engeland bestuurden. Het rijk strekte zich uit van de Schotse grens tot aan de Pyreneeën, inclusief enkele delen van Wales en Ierland. (2014): A Short History of the Middle Ages, University of Toronto Press, blz. 203. Het Angevijnse Rijk was puur in hegemonie een rijk, en niet zozeer in territoriaal opzicht. (1995): "The Problem of Survival for the Angevin "Empire": Henry II's and His Sons' Vision versus Late Twelfth-Century Realities". In: The American Historical Review, 100(1), 78-96, blz. 78. Het werd achtereenvolgens bestuurd door de koningen Hendrik II, Richard I (ook bekend als Richard Leeuwenhart) en Jan zonder Land en zij zagen de voorouderlijke gebieden in de Loirevallei als het centrum van hun rijk.
Hendrik II had een grote hoeveelheid aan grondgebieden bij elkaar verkregen. Zo had hij Anjou, Maine en Touraine geërfd en had hij via het huwelijk met zijn vrouw, Eleonora van Aquitanië, het hertogdom Aquitanië verkregen. Hij breidde ook zijn macht op de Britse eilanden verder uit en verlegde daar zijn grenzen in Wales en op Ierland. Door de vazalliteit van de Franse lenen aan de koningen van het Huis Capet kwamen Hendrik II en zijn zonen herhaaldelijk in conflict met de Franse koningen. Hendrik II en Richard I slaagden erin hun grenzen te verdedigen, maar onder het koningschap van Jan gingen grote delen van het rijk verloren. Er kwam een definitief einde aan het rijk toen koning Hendrik III in 1259 zijn aanspraak op Franse lenen opgaf in het Verdrag van Parijs.
Naamgeving De term "Angevijnse Rijk" is een neologisme om de gebieden te definiëren die in handen waren van de Engelse koningen Hendrik II, Richard I en Jan zonder Land. In hun eigen tijd hadden ze geen naam voor hun eigen rijk en verwezen ze ernaar op hun zegels met Rex Anglorum, Dux Normannorum et comes Andegavorum. Ook spraken ze zelf ook nooit over een rijk. (1995), blz. 82. De term "Angevijnse Rijk" werd voor het eerst geïntroduceerd in het boek England under the Angevin Kings in 1887 van de Britse historica Kate Norgate. (1887): England Under the Angevin Kings, Londen, Macmillan, blz. 393. In het Frans duidt men het rijk aan met de term Espace Plantagenet (Plantagenetgebied) voor de Franse gebieden van de Plantagenets. (2003): L'Empire des Plantagenêt, 1154–1224, Perrin, blz. 11.
Ook de aanduiding "rijk" is controversieel onder historici. Het is namelijk onbekend of de gebieden die verkregen waren door Hendrik II, een gemeenschappelijke identiteit hadden en daarom als een rijk aangeduid zouden moeten worden. (2003): The Angevin Empire, Hodder Arnold, blz. 3. (2003): The Struggle for Mastery, Penguin, blz. 191. Martin Aurell betoogt dat het rijk die titel niet verdient, omdat het geen sterke, gecentraliseerde staat was om serieus als rijk aangeduid te worden. (2003), blz. 10. Ook ontbreekt het rijk aan een keizerlijke titel die de naam als rijk zijnde wel impliceert. (1983): Capetian France 987-1328, Longman, blz. 10. De hoogste titel was immers ook die van "koning van Engeland". De overige titels waren van hertogelijke of grafelijke rang en waren compleet onafhankelijk van de koninklijke titel en waren ook niet gebonden aan de Engelse wet. (2003), blz. 5. Hierom spreken sommige historici dan ook liever over een gemenebest dan over een rijk en was het Angevijnse Rijk slechts een verzameling van enkele lenen die met elkaar verbonden zijn door een enkel persoon, namelijk de koning van Engeland.
Geschiedenis Achtergrond Anjou Al sinds de 10e eeuw vergaarden de graven van Anjou verscheidene titels en landerijen in het huidige Frankrijk. Door middel van huwelijkspolitiek wisten de graven de kastelen van Amboise, Loches en Loudun te verkrijgen. Graaf Fulco III verwierf door een huwelijk het graafschap Vendôme en zijn kleinzoon Fulco IV op zijn beurt ook door een huwelijk het graafschap Maine. (1978): "The Idea of the Angevin Empire." in: Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies, 10(4), 293-299. blz. 294.
thumb|Een 14e-eeuwse afbeelding van de scheepsramp van het White Ship. Deze ramp maakte een einde aan het huwelijk tussen kroonprins Willem Adelin en Mathilda en was een belangrijke oorzaak voor het uitbreken van de Anarchie in Engeland.
Banden tussen Anjou en Engeland (1110-1135) Het graafschap Maine was al jarenlang het strijdtoneel tussen de graven van Anjou en de hertogen van Normandië, die tevens koning van Engeland waren. Toen in 1110 het graafschap definitief in handen kwam van de Angevijnen, trok Hendrik I van Engeland, de hertog van Normandië, ten oorlog tegen Anjou. Na drie jaar van oorlogvoering verlangde de Engelse koning naar vrede en in februari 1113 bracht Fulco V van Anjou in Alençon leenhulde aan de hertog van Normandië. Tevens werd zijn dochter Mathilda uitgehuwelijkt aan de Engelse kroonprins Willem Adelin. en (1973): "The Making of the Angevin Empire." in: Journal of British Studies 12, no. 2: 1-25, blz. 9. Het huwelijk werd pas in 1119 gesloten, maar al snel trof een rampspoed het huwelijk en kwam prins Willem Adelin om bij de scheepsramp van het White Ship. Daarop besloot Fulco V een nieuw huwelijk tussen beide partijen te sluiten; zijn dochter Sybille werd uitgehuwelijkt aan de neef van de koning, Willem Clito. Het huwelijk werd echter, door toedoen van Hendrik I, al binnen een jaar geannuleerd door de paus vanwege de verwantschap van de twee huwelijkskandidaten. & (1973), blz. 10-11.
Door de voortdurende conflicten tussen Hendrik I en koning Lodewijk VI van Frankrijk wendde de Engelse koning zich opnieuw tot de graaf van Anjou om een alliantie tussen hen beiden te bewerkstelligen. Dit resulteerde wederom in een huwelijk tussen beide huizen, ditmaal tussen Godfried Plantagenet en Mathilde van Engeland. Het huwelijk vond op 17 juni 1128 plaats in Le Mans in de aanwezigheid van de vaders van het huwelijkspaar. & (1973), blz. 14-15. Al twee jaar eerder had Hendrik Mathilde benoemd tot zijn erfgename waardoor het kind van het pasgetrouwde echtpaar op termijn de Engelse troon zou erven. In 1133 werd dat kind geboren en ze noemden hem Hendrik, naar de koning die hij moest opvolgen. (2012): The Plantagenets, the kings who made England, William Collins, Londen, blz. 11-12.
Anarchie van Engeland (1135-1150)
Koning Hendrik I overleed echter al op 1 december 1135. Voor zijn dood had hij de Engelse edelen meermaals een eed laten afleggen om Mathilde als zijn erfgenaam te erkennen, maar na zijn dood kwamen ze daar al spoedig op terug. Toen Stefanus van Boulogne, een neef van Hendrik I, het nieuws over de dood van de koning vernam, haastte hij zich naar Engeland, nam in Winchester de koninklijke schatkist in beslag en liet zich door de aartsbisschop van Canterbury uitroepen tot de nieuwe koning van Engeland. Tevens wist hij zich in één dag tijd van de steun te verzekeren van de Anglo-Normandische edelen aan beide zijden van Het Kanaal en werd de familie van Mathilde in een klap onterfd. (2012), blz. 14.
In 1136 viel Godfried Plantagenet Normandië binnen waar het gezag van Stefanus nog niet al te stevig was. Twee jaar later zegde de halfbroer van Mathilde, Robert van Gloucester, zijn steun aan Stefanus op en sprak zich uit voor de claim op de troon van zijn halfzus. Een jaar later viel Mathilde met een leger Engeland binnen en de burgeroorlog begon hiermee in alle ernst. (2012), blz. 17. Godfried wist zijn macht in Normandië in de loop van de jaren te consolideren, terwijl zijn vrouw Mathilde in Engeland verschillende militaire nederlagen leed. (1984), blz. 16.
Opbouw van het rijk (1150-1173) thumb|Hendrik II en Eleonora van Aquitanië, miniatuur uit een 14e-eeuwse kroniek. In 1150 werd Hendrik Plantagenet door zijn vader benoemd tot hertog van Normandië. Het jaar daarop overleed Godfried Plantagenet en Hendrik erfde van zijn vader ook Anjou. Had Hendrik zijn gezag gevestigd over Engeland, dan had de jongere broer van Hendrik Anjou geërfd. Het was dus niet de intentie van Godfried VI dat zowel Engeland als Anjou beide onder het gezag van een persoon kwamen te staan. en (1973), blz. 20.
Op 18 mei 1152 huwde Hendrik in geheim met Eleonora van Aquitanië in de Kathedraal van Poitiers. Zij was tot kort daarvoor getrouwd geweest met koning Lodewijk VII van Frankrijk die ze twee dochters had geschonken. Hun huwelijk was geannuleerd wegens bloedverwantschap. Zij was tevens hertogin van Aquitanië waardoor ze een zeer begeerde vrijgezel was in West-Europa. Door haar huwelijk met Hendrik bracht ze haar erfenis in diens handen en hiermee controleerde hij het hele westerse deel van het Koninkrijk Frankrijk. (2012), blz. 31. In 1153 werd in Engeland het Verdrag van Wallingford getekend tussen de beide strijdende partijen van de Engelse burgeroorlog en in het verdrag erkende koning Stefanus Hendrik als zijn erfgenaam voor de Engelse troon. Ruim een jaar later overleed Stefanus al en werd Hendrik op 19 december 1154 tot koning van Engeland gekroond. (2012), blz. 45.
Consolidatie van de macht De relatie tussen de Angevijnen en de Franse koningen was nooit optimaal geweest. Kort na het huwelijk van Hendrik II met Eleonora was koning Lodewijk VII nog Normandië binnengevallen zonder veel succes. In 1158 stuurde Hendrik II zijn kanselier Thomas Becket naar Parijs om onderhandelingen met de Franse koning te voeren. Hierbij werd Margaretha van Frankrijk uitgehuwelijkt aan de Engelse prins Hendrik de Jongere en werd het graafschap Vexin als bruidsschat meegegeven. (2012), blz. 53-54.
Ook de relaties met het graafschap Vlaanderen werden door de nieuwe Engelse koning aangehaald. Het graafschap was erg belangrijk voor de Engelse wolhandel. Na de dood van Willem I van Boulogne in 1159 nam Hendrik het graafschap Mortain in en schonk hij het graafschap Boulogne aan Mattheüs I van de Elzas door hem uit te huwelijken aan Maria van Boulogne. In 1163 hernieuwden Hendrik II en Diederik van Vlaanderen een oude overeenkomst tussen beide gebieden waarmee de banden werden aangehaald. (2000): Henry II, Yale University Press, blz. 224.
Bretagne thumb|Kaart van het koninkrijk Frankrijk met de situatie in 1154. In het rood zijn de lenen van de Angevijnen aangegeven. Al enkele jaren was er in het hertogdom Bretagne een opvolgingsstrijd gaande tussen verschillende leden van de hertogelijke familie. In de stad Nantes werd uiteindelijk de hulp ingeschakeld van Hendrik II om op te treden in het conflict en deze installeerde zijn jongere broer Godfried als graaf, maar deze stierf al in 1158. (2000), blz. 76. Na zijn dood nam Hendrik diens titel over en kwam hij in conflict met de hertog van Bretagne, Conan IV van Bretagne. Het conflict tussen de twee resulteerde uiteindelijk in de huwelijksverbintenis tussen Constance van Bretagne, dochter van Conan, en Godfried, de zevenjarige zoon van Hendrik II en de abdicatie van Conan ten faveure van zijn dochter. Formeel werd Bretagne geen onderdeel van het Angevijnse Rijk, maar stond het wel onder de stevige controle van de Plantagenets. (2000): Brittany and the Angevins – Province and Empire 1158–1203, Cambridge University Press, blz. 31.
Schotland Tijdens de Anarchie was koning David I van Schotland erin geslaagd de macht van Schotland uit te breiden tot in de gebieden Westmorland, Cumberland en Northumberland. (2012), blz. 19. Na diens dood moest de nieuwe koning, Malcolm IV van Schotland, leenhulde brengen aan Hendrik II omdat de graafschappen Northumberland en Huntingdon officieel leengebieden waren van de Engelse koning. In 1157 erkende Malcolm Hendrik als zijn leenheer in Peveril Castle waarbij hij werd bevestigd als graaf van Huntingdon. (2002): The Kingship of the Scots 842–1292: Succession and Independence. Edinburgh University Press, Edinburgh, blz. 72.