Clara Schumann, geboren als Clara Josephine Wieck (Leipzig, 13 september 1819 – Frankfurt am Main, 20 mei 1896) was een Duitse pianiste, componiste, pianodocente en uitgever. In 1840 trouwde ze met Robert Schumann.
Biografie Gezinssamenstelling Clara Wieck werd op 13 september 1819 in Leipzig geboren. Op 6 oktober werd zij in de Nicolaikerk aldaar gedoopt en kreeg de namen Clara Josephine. Haar ouders waren Friedrich Wieck en Mariane Wieck geb. Tromlitz. Moeder Mariana kwam uit een familie van musici en was zelf een begaafd pianiste en zangeres. Friedrich Wieck studeerde theologie, maar zijn hart lag van jongs af aan bij de muziek. Hij liet zich scholen op de piano, richtte een pianofabriekje op en opende een uitleencentrum voor bladmuziek. Uit het huwelijk werden vijf kinderen geboren. De oudste dochter Adelheid stierf al jong; daarna volgden Clara en de broers Alwin, Gustav en Viktor. In 1824, toen Clara vijf jaar oud was en Viktor net geboren, scheidden haar ouders. Conform het toenmalige Saksische recht werd Clara aan haar vader toegewezen.
Vader Wieck trouwde met de twintig jaar jongere Clementine Fechner. Uit dit huwelijk kwamen nog drie kinderen voort. Zijn dochter Marie leidde hij ook op als pianiste. Clara's moeder hertrouwde met Adoph Bargiel. Uit dit huwelijk werden vier kinderen geboren. Hun oudste zoon Woldemar werd later componist.Kees van der Vloed: Stambomen van de families Wieck en Schumann pag. 183 en 184, bijlage in: Clara Schumann-Wieck. De pijn van het gemis. Uitgeverij Aspekt, 2012,
De strenge vader – leraar thumb|Friedrich Wieck rond 1830. Schilderij in het Schumannhaus Zwickau Friedrich Wieck wijdde zich geheel aan de opvoeding van zijn kinderen. Hij ging door voor autoritair en streng maar rechtvaardig. Doordat Clara groot muzikaal talent aan de dag legde was hij in hoge mate op haar ontwikkeling gericht, met het doel haar zo snel als mogelijk als wonderkind en pianovirtuoos voor het voetlicht te brengen. Hij haalde haar na enkele jaren van de openbare basisschool. Voortaan kreeg ze thuis privéles zodat ze zich geheel op haar pianospel en muzikale ontwikkeling kon richten. Hierdoor was Clara's algemene ontwikkeling buiten de muziek beperkt.
Vanaf 1827 hield vader Wieck een dagboek voor Clara bij. Hij schreef in de ik-vorm alsof zij zelf aan het woord was.Gerd Nauhaus en Ingrid Bodsch (red.): Robert und Clara Schumann. Ehetagebücher. Stroemfeld, Bonn/Frankfurt a. M. 2007, . (Jugendtagebücher 1827–1840, Exposé van het Olms-Weidmann-Verlag). Gearchiveerd op 23 maart 2023. Toen Clara zelf ging schrijven moest ze hem haar notities ter inzage voorleggen. Hier een citaat uit het dagboek van de toen negenjarige Clara:
Wieck gaf zijn dochter persoonlijk les en had daarmee succes: Clara oogstte veel applaus met haar optredens. Clara was het uithangbord voor zijn pianopedagogische methode. Ook musici als Robert Schumann en Hans von Bülow waren zijn leerlingen. De strenge pianistische training was vanuit huidig perspectief misschien niet kindvriendelijk, naar maatstaven van die tijd was de methode zeer modern en veelzijdig. Nieuw waren de theorie-, improvisatie- en compositielessen en wandelingen in de buitenlucht. Wieck was beïnvloed door de methode van Johann Bernhard Logier, in die tijd een spraakmakende pianopedagoog. Een onderdeel van zijn systeem was het gebruik van de chiroplast, een apparaatje dat de handen in de juiste houding positioneerde.Eva Weissweiler. pag. 14 e.v. Eva Weissweiler ziet de invloed van de vader terug in de ontwikkeling van de concertprogramma's van Clara: aanvankelijk speelde zij vooral bevallige stukken van componisten als Friedrich Kalkbrenner, Camille Pleyel, Ignaz Moscheles en Henri Herz. Toen haar vaders invloed afnam verschenen er werken van Ludwig van Beethoven, Johann Sebastian Bach en Robert Schumann in haar concertprogramma's.
Wieck was behalve haar leraar ook Clara's impresario en organiseerde haar concertreizen die vaak bijzonder inspannend waren. Hij haalde uitnodigingen voor optredens binnen en zorgde ervoor dat er op de concertlocatie een goed functionerende vleugel klaar stond. Dat viel nog niet mee aan het begin van de negentiende eeuw, het was moeilijk om aan een goed instrument te komen dat bovendien nog gestemd was. Voor ieder concert was er de vrees dat het mechaniek het halverwege zou begeven. Het kon gebeuren dat tijdens het spelen toetsen bleven hangen of dempers niet terug op de snaren vielen, zodat een ongewenst doorklinkende toon het hele stuk bedierf. Daarom had Wieck altijd een heel assortiment pianogereedschap bij zich zodat hij voor het begin van het concert de piano kon stemmen of repareren. Later zond hij instrumenten naar de optredens die hij zelf had geselecteerd zodat Clara op een haar vertrouwd instrument kon spelen.
Ontwikkeling als wonderkind thumb|Clara als vijftienjarige, lithografie van Julius Giere. Op de vleugel staat de bladmuziek van haar pianoconcert in a-mineur op. 7
Clara leerde pas heel laat spreken, vermoedelijk pas toen ze vier jaar oud was. In die periode woonde zij een jaar lang bij haar grootouders. Toen ze vijf werd ging ze terug naar haar vader en begonnen de intensieve pianolessen. Haar eerste openbare optreden was op 20 oktober 1828 in het Gewandhaus in Leipzig. Ze speelde tijdens een concert van de pianiste Caroline PerthalerAnja Herold en Marlies Nussbaumer: Perthaler, Caroline, Karoline, Karolina, Charlotte (Josefa Ottilia). In: Instrumentalistinnen-Lexikon, Sophie Drinker Institut samen met Emilie Reichold, ook een leerlinge van Wieck, een quatre-mains van Friedrich Kalkbrenner. Hierover schreef de Allgemeine musikalische Zeitung uit Leipzig:
Clara speelde voor Goethe en kende ook Niccolò Paganini en Franz Liszt persoonlijk. In haar jonge jaren trad ze op in talrijke steden in binnen- en buitenland. Amper negentien jaar oud viel haar in Wenen de eer ten deel om als kaiserlich königliche Kammer-Virtuosin benoemd te worden.Wiener Zeitung, Nr. 62/1838 (linksboven), 16 maart 1838
Ook met componeren begon Clara heel vroeg. Toen Clara tien of elf jaar was werden haar Quatre Polonaises op. 1 gepubliceerd. Daarop volgden Caprices en forme de valse, Valses romantiques, Soirées musicales, een pianoconcert en meer.
Toenadering tot Robert Schumann Clara leerde Robert Schumann in 1828 kennen; zij was toen acht, hij achttien.Ernst Burger: Robert Schumann. Schott Verlag, Mainz 1999, pag. 67 Vanaf 1830 woonde Schumann een jaar lang in bij de Wiecks en had pianoles van haar vader. Robert had plezier in het meisje en vertelde haar en haar broertjes zelfverzonnen sprookjes.
In die periode had hij een liaison met een meisje dat hij in zijn dagboeken Christel noemde. Bedoeld wordt hiermee waarschijnlijk Christiane Apitzsch die naar men denkt als dienstmeisje bij de Wiecks werkte. In 1834 verloofde hij zich met Ernestine von Fricken, eveneens een leerlinge van Wieck. Boze tongen beweren dat hij zich terugtrok uit die verbintenis toen hij hoorde dat ze een aangenomen kind was en daarom geen recht had op de erfenis.
thumb|Marmeren reliëf van Clara en Robert Schumann, Robert-Schumann-Haus, Zwickau Clara was van begin af aan onder de indruk van Robert. Toen ze zestien was kwamen ze nader tot elkaar. Nog in zijn latere brieven kon Robert van de eerste kus in vuur en vlam raken. Hij noemde haar teder zijn Zilia of zijn Chiara en gaf een deel van zijn pianocyclus Carnaval, op. 9 de titel Chiarina.
Clara's vader daarentegen was geenszins bereid haar hand aan een jonge man te geven die geen beroep had en niet eens meer pianist kon worden. Robert had namelijk een blessure aan de middelvinger van zijn rechterhand opgelopen die hijzelf als zwakte en verlamming omschreef en die zijn carrière als pianovirtuoos aan een voortijdig einde had geholpen.Eckart Altenmüller: Das Ende vom Lied? – Robert Schumanns Verstummen am Klavier, pag. 101. De arts voor musici Eckart Altenmüller diagnosticeert een focale dystonie. Gearchiveerd op 15 mei 2023. Ook het feit dat Robert wel succes had als muziekredacteur en samen met Wieck de Neue Zeitschrift für Musik had opgericht kon hem niet van gedachten doen veranderen.
Haar vaders neiging om Clara in alles te controleren nam tirannieke trekken aan. Hij verbood het jonge paar ieder contact. In eerste instantie bereikte hij zijn doel door talloze concertreizen voor Clara te plannen. Hij bewaakte haar dag en nacht en maakte ook briefcontact onmogelijk. Kennelijk confisqueerde hij ook de inkt zodat ze niet aan Robert kon schrijven. Uit haar heimelijke brieven aan hem spreekt haar nood:
Wieck stuurde zijn dochter in 1837 naar het bevriende echtpaar Serre naar Maxen bij Dresden. De Serres bleken de relatie tussen de twee echter te steunen.
In 1838 schreef Schumann zijn Noveletten en droeg ze officieel op aan de sopraan Clara Novello die in Duitsland gastoptredens gaf. Maar officieus waren ze voor haar naamgenote Clara Wieck bedoeld.
Huwelijk thumb|links|Clara Wieck in 1840, kort voor haar huwelijk met Robert Schumann thumb|Robert Schumann (1839) thumb|De kinderen van de Schumanns in 1854. Van links naar rechts: Ludwig, Marie, Felix, Elise, Ferdinand en Eugenie. Julie ontbreekt op de foto, Emil was al in 1847 gestorven Ten slotte wendden Robert en Clara zich in september 1838 tot het hof in Leipzig met het rekest, vader Wieck te verplichten om toestemming voor het voorgenomen huwelijk te geven, ofwel deze toestemming ambtshalve te verlenen. De zaak schoot niet op, niet in de laatste plaats door toedoen van Friedrich Wieck.
Op 1 augustus 1840 verleende het hof de toestemming, waarop het huwelijk op 12 september 1840 in de Gedächtniskirche Schöneberg bij Leipzig voltrokken werd, één dag voor Clara's eenentwintigste verjaardag. De middag van die dag bracht het stel door in het Gutspark van Mölkau, zoals nog steeds op een gedenkplaat in Leipzig-Mölkau te zien is.
Tijdens de eerste jaren in Leipzig werden twee dochters geboren, Marie (1841–1929) en Elise (1843–1928). In de jaren daarna in Dresden en Düsseldorf volgden nog zes kinderen: Julie (1845–1875), Emil (1846–1847), Ludwig (1848–1899), Ferdinand (1849–1891), Eugenie (1851–1938) en Felix (1854–1879).
Een min of kindermeisje nam de zorg voor de kinderen op zich, zoals in de burgerij destijds gebruikelijk was. Het vierde kind was een jongen, de zoon waarop ze lang hadden gehoopt, maar hij stierf al toen hij nog maar 16 maanden oud was.Voor meer gegevens over de kinderen, zie Familie und Kinder bij de Schumann-vereniging
De eerste vier huwelijksjaren woonden de Schumanns in het tegenwoordige Schumann-Haus in Leipzig. Persoonlijkheden als Felix Mendelssohn Bartholdy, Hans Christian Andersen en Franz Liszt waren er kind aan huis. Ze organiseerden er ook concerten en lezingen in de concertzaal. In 1843 kwam het tot een verzoening tussen Wieck en het echtpaar Schumann. Vader Wieck zette de eerste stap.
Het samenleven met Robert was voor Clara ondanks dat ze er zo lang naar verlangd had ook enigszins ontluisterend. In haar voorstelling had ze hun liefde tijdens de jaren waarin ze van elkaar gescheiden waren tot bovenaardse proporties geïdealiseerd. Nu werd deze blootgesteld aan het leven van alledag. In elk geval was Clara nu bevrijd van de knellende dominantie van haar vader. Eindelijk kon ze de onder het regime van haar vader verzuimde algemene ontwikkeling inhalen. Ze las Goethe, Shakespeare en Jean Paul. En ze hield zich behalve met de werken van haar man ook bezig met Johann Sebastian Bach, Ludwig van Beethoven en Frédéric Chopin.