thumb|Locomotieven van de Rhätische Bahn thumb|Smalspoor in Bolivia thumb|Trein bij de halte Bad Bubendorf op de 750 mm-Waldenburgerbahn Smalspoor is een spoorweg met een spoorwijdte die kleiner is dan 1435 mm (normaalspoor). In ruimere zin omvat de term ook het materieel en de infrastructuur.
In sommige landen bestaat het grootste deel van het spoornet, inclusief de hoofdlijnen, uit smalspoor. Wijdverbreid zijn meterspoor (1000 mm) en kaapspoor (1067 mm), dat gebruikt wordt voor treinen in Zuid-Afrika, Indonesië, Zuidoost-Azië, Japan en sommige lijnen in Zuid-Amerika.
Industrieel of agricultureel smalspoor, zoals gebruikt in onder meer de land-, bos-, mijnbouw, militaire logistiek en industrie, wordt veldspoor genoemd. Dit is geen volwaardig openbaarvervoerssysteem, omdat het oncomfortabel is door de 'eenvoudige' (slechte) aanleg, en omdat het kleinschalig is: voor een bedrijf of organisatie of voor een doel.
Geschiedenis thumb|upright|Houtgravure uit de De re metallica van mijnspoor, 1556 De eerste smalspoorweg ter wereld wordt genoemd in de De re metallica uit 1556, dat een Boheemse lijn beschrijft met een spoorwijdte van ongeveer 60 cm. Tijdens de zestiende eeuw bleven deze spoorlijnen beperkt tot handbediend smalspoor in mijnen over heel Europa. Vanaf de zeventiende eeuw werden de mijnspoorwegen ook bovengronds gebruikt voor transport naar overslagpunten in de buurt, meestal kanalen.
In de loop der jaren is voor smalspoor een veelvoud aan spoorwijdtes gebruikt. Dit was niet alleen afhankelijk van de exploitatiedoelstellingen, maar werd ook veroorzaakt door verschillen in maatvoering tussen het metriek stelsel in voornamelijk Europa en het imperiaal stelsel in de Angelsaksische landen.
Zo werd in de Britse Kaapkolonie als gevolg van de Britse kolonisatie tweevoets smalspoor (610 mm) gebruikt en in het aangrenzende Duits-Zuidwest-Afrika (thans Namibië) 600 mm.
Voordelen thumb|Improvisatie op smalspoor in WOI: omgebouwde T-Ford De aanleg van smalspoorwegen is over het algemeen goedkoper omdat lichtere constructies kunnen worden toegepast. Doordat in bochten het verschil in boogstralen van de binnenste en buitenste wielen kleiner is, maakt smalspoor scherpere bogen mogelijk. Hierdoor kunnen de landschapscontouren beter worden gevolgd, wat veel grondverzet, tunnels en bruggen overbodig maakt.
Ook kan er kleiner rollend materieel worden gebruikt. Door een kleiner omgrenzingsprofiel hoeven bruggen en tunnels dan ook minder breed en hoog te zijn.
Om deze redenen werd smalspoor vaak gebruikt in bergachtig terrein (Zwitserland), alsook dunbevolkte gebieden met een laag aanbod aan transport zoals Australië en grote delen van Afrika.
In het geval van (draagbaar) veldspoor waren de exploitatiekosten zeer laag aangezien dit aangelegd of opgebroken kon worden al naargelang de behoefte.
Veel smalspoorlijnen werden aangelegd als toevoerlijn naar normaal- of breedspoor, zoals in India, waar de nevenlijnen in meterspoor aansloten op hoofdlijnen in breedspoor (1676 mm).
Vaak ging de keuze niet tussen smalspoor of normaalspoor, maar eerder tussen smalspoor of helemaal niets.
Nadelen Tegenover de voordelen staat dat smalspoor veel minder capaciteit biedt, zowel qua gewicht als qua volume. Als de voertuigen met dezelfde verhoudingen zouden worden verkleind van normaalspoor (1435 mm) naar 1000 mm, dan heeft een smalspoorrijtuig ongeveer een derde van het gewicht van een normaalspoorrijtuig,Doordat de afmetingen in drie dimensies worden verminderd, is het effect tot de derde macht. (1000 mm / 1435 mm)³ = 0,3384107 maar dit is niet mogelijk: wanddiktes en constructies kunnen niet evenredig verkleind worden en passagiers krimpen niet. Om dit capaciteitsverlies gedeeltelijk te compenseren, wordt er op smalspoor met relatief grote, zware voertuigen gereden,Er zijn ook slaaptreinen op meter- en kaapspoor. Daarvoor is wel een minimale grootte van de rijtuigen voor de ligplaatsen nodig: de passagiers kun je niet kleiner maken. waardoor er een relatief zware asdruk is en de rijtuigen "topzwaar" zijn. De rijeigenschappen zijn hierdoor minder gunstig. In principe kan, mits de straalbogen het toelaten, met hoge snelheden gereden worden, maar door het hefboomeffect (grote rijtuigen op smalspoor) stelt dit hoge eisen aan het spoor. Daarom gebruikt men smalspoor vooral daar waar de snelheid minder belangrijk is.
Een netwerk met verschillende spoorwijdtes vereist meestal het overstappen van reizigers en de overslag van goederen. Dit is deels te voorkomen door uitwisseling van draaistellen bij overgangen in spoorwijdte. Ook worden instelbare wielassen of rolwagens (rolbokken) gebruikt om het verschil te overbruggen. Elke oplossing brengt echter veel tijdverlies en kosten met zich mee.
Bij toenemend verkeer wordt smalspoor vaak omgespoord tot de gangbare spoorwijdte van het landelijke netwerk. In India loopt sinds 1992 Project Unigauge, waarmee de lopende omzetting van smalspoor naar breedspoor versneld en gecoördineerd wordt. Het aandeel breedspoor liep op van 56% van de lijnlengte in 1992 naar 97% in 2024.
Voorbeelden wereldwijd Afrika Congo Smalspoorlijnen op 600 mm (noorden en westen), op meterspoor (oosten) en op kaapspoor (zuiden). Er zouden nog enkele lijnen min of meer in gebruik zijn en gemoderniseerd worden.
Egypte thumb|Smalspoor bij Luxor (westoever van de Nijl) voor het transport van suikerriet. In de omgeving van de stad Luxor ligt aan beide zijden van de Nijl een net van smalspoorlijnen die uitsluitend gebruikt worden voor het vervoer van de suikerrietoogst. Soms rijden ze door krappe straatjes in woonwijken.
Madagaskar Op Madagaskar zijn twee spoorwegen op 1000 mm, die niet met elkaar verbonden zijn. Alleen in het zuiden zouden reguliere reizigerstreinen rijden.
Tunesië thumb|Meterspoor in Tunesië: een trein op de Cap Bon-lijn van Bir Bou Rekba naar Nabeul, klaar voor vertrek in het station van Nabeul. In Tunesië ligt 1.674 kilometer meterspoor (in het midden en het zuiden) tegen slechts 471 kilometer normaalspoor (in het noorden van het land). Hiertoe behoort ook de verbinding Tunis – Sousse – Sfax die onlangs gemoderniseerd werd. Op deze lijn rijden sinds 2008 nieuwe dieseltreinstellen - Autorail Express genoemd - die tot 130 km/h halen, hetgeen ze tot een van de snelste treinen op meterspoor ter wereld maakt.
Zuid-Afrika Kaapspoor De eerste spoorlijn in Zuid-Afrika werd aangelegd in normaalspoor in de tijd van de Kaapkolonie. Met het oog op de kosten stapte men al snel over op een spoorwijdte van 3½ voet (1067 mm). De ontwikkeling van een sterke economie, met intensief transport van steenkool en ijzererts voor de export en elektrificatie van de meeste hoofdlijnen, resulteerde (net als in Queensland in Australië) in een spoorwegnetwerk dat veel normaal- en breedsporige spoorlijnen wereldwijd overtrof in verkeersintensiteit. Deze spoorwijdte staat dan ook bekend onder de naam kaapspoor.
Op de kaapspoorlijn Sishen – Saldana heeft ooit een van de langste treinen ter wereld gereden: 7,2 kilometer lang, met 660 wagons, 71.232 ton zwaar en getrokken door 15 locomotieven.
Tweevoetssmalspoor thumb|Zuid-Afrikaanse Class 91-000 diesellocomotief op de spoorlijn Port Elisabeth – Avontuur In de Kaapprovincie en KwaZoeloe-Natal werd tweevoetssmalspoor (610 mm) gebruikt. Hier reden de grootste en zwaarste locomotieven die ooit voor deze spoorwijdte gebouwd zijn. De laatste tweevoetsspoorlijn sloot in 2011. Hij liep tussen Port Elizabeth en Avontuur en was met 285 kilometer de langste tweevoetsspoorlijn ter wereld. Er zijn wel plannen voor heropening.
Azië China De Jiayang-spoorlijn heeft een spoorbreedte van 762 mm. Oorspronkelijk was dit een mijn-spoorweg. Er zijn in China diverse mijnen met smalspoor, soms zelfs elektrisch.
Filippijnen De Filipijnse staatsspoorwegen gebruiken o.a. meterspoor. Er zijn daarnaast nog wat industriële smalsporen voor bijvoorbeeld suikerriet-vervoer.
India Historisch gezien werden in India de hoofdlijnen in breedspoor aangelegd en de nevenlijnen in meterspoor. Vóór het Project Unigauge, verbouwing naar breedspoor, had het metersporige netwerk een omvang van 9.000 kilometer. Er zijn nu nog 4 smalspoorlijnen in gebruik, op 610 en 762 mm. In Siliguri aan de voet van de Himalaya begint de Darjeelingspoorweg, een bergspoorlijn met 610 mm spoorwijdte, in 1999 op de werelderfgoedlijst geplaatst. Onder andere rijdt deze lijn in diverse dorpen door krappe en drukke straten. Met diesel of stoomlocomotief.
Indonesië Het meeste railvervoer in Indonesië vindt plaats op het eiland Java, waar twee belangrijke oost-west-spoorlijnen lopen, verbonden door nevenlijnen. Alle lijnen zijn aangelegd in kaapspoor. Veel zijlijnen zijn verdwenen, maar tussen 2015 en 2030 vindt radicale "reaktivasi" plaats. Veel primitieve huizen die op gesloten lijnen waren gebouwd worden daarvoor afgebroken. Daarnaast zijn er diverse smallere suikerrietspoorlijnen/-netwerken (bijvoorbeeld op 600 of 700 mm), die soms nog stoomlocomotieven gebruiken. De baan en de trein zijn vaak in erbarmelijke staat. Er zijn al veel lijnen verdwenen. Op Java is er bij Semboro het grootste netwerk dat nog in gebruik is. Het is verbonden met het netwerk van Jatiroto.
Op Sumatra is een oud smalspoor van 600 mm, Lebong Tandai lori, van Napalputih naar Lebong Tandai (30 km; 3,5 uur) dwars door de jungle, dat voor de inwoners de enige verbinding is. Dit is een in 1910 geopende koloniale "tramweg"/mijn-spoorweg. De dieselvoertuigen worden met primitieve middelen hersteld. Alles is in slechte staat.https://internationalsteam.co.uk/tales/indonesiatales01.htm
Op Sumatra zijn drie niet met elkaar verbonden spoorlijnenopenrailwaymap; geraadpleegd 23 januari 2024, waaronder de Atjeh Tram, een militair smalspoor te Atjeh met spoorwijdte van 750 mm en een totale lengte van 511 km. Het enkelspoor verbond posten van de geconcentreerde linie. Het spoornetwerk is ernstig vervallen of verdwenen, maar wordt vanaf 2021/2022 geheel opnieuw aangelegd in normaalspoor.
Japan thumb|Japanse dubbeldekkerserie 285 van JR Central Op de normaalsporige hogesnelheidslijnen na is het volledige nationale spoorwegnet van Japan in kaapspoor aangelegd. Het is het enige land ter wereld met dubbeldekstreinen op smalspoor.
Maleisië De oudste spoorlijnen in Maleisië zijn metersporig.
Taiwan Op Taiwan loopt een, met kaapspoor en grotendeels onder Japans bewind aangelegde, spoorlijn langs de kust die een grote ringlijn rondom het eiland vormt. Deze spoorlijn wordt geëxploiteerd door de 'Taiwan Railway Administration'. Daarnaast is aan de westkust een normaalsporige hogesnelheidslijn aangelegd, die geëxploiteerd wordt door de 'Taiwan High Speed Rail'-maatschappij. Er was ook 3000 km suikerrietsmalspoor, deels straatspoor, waarvan nog een lijn deels in gebruik was tot 2015. In 2021, 2022, 2023 en 2024 hebben er echter weer treinen gereden.https://www.taisugar.com.tw/english/Attractions_detail.aspx?n=11997&s=287&p=279.Daarnaast zijn er diverse museumlijnen.
Thailand De Thaise staatsspoorwegen rijden op meterspoor. In Bangkok was een parkspoorlijn (610 mm) die deels nog wel aanwezig is. Bekend is de spoorweg met brug over de Kwai.
Turkije (Turkije ligt deels in Europa)
Er zijn reguliere smalspoorlijnen in Turkije geweest, maar nu zijn alleen nog twee parkspoorlijnen in Afyon en Eskisehir over. In Ankara was er een in Gençlick-park. De aanleg van de metro was aanleiding de lijn te sluiten. Restanten waren er in 2004 nog, maar nu is er niets meer te vinden. Het materieel ging deels naar Afyon. Het lijntje in Afyon, een rondje op een rotonde, is buiten gebruik. Alleen de lijn in Savoza-park te Eskisehir lijkt nog in gebruik te zijn.
Vietnam De spoorlijnen Hanoi – Ho Chi Minhstad en Hanoi – Hải Phòng zijn metersporig.
Europa Albanië Er waren diverse formaten smalspoorlijnen in Albanië, maar momenteel is niets meer in gebruik.
België thumb|De Kusttram van België (de foto toont geen reguliere tram)