George Gershwin, geboren als Jacob Gershwine (New York, 26 september 1898 – Hollywood, 11 juli 1937), was een Amerikaans componist, pianist, dirigent en kunstschilder. Hij wordt algemeen beschouwd als een van de grootste Amerikaanse componisten. Gershwin is de componist die er beter dan wie ook in slaagde een synthese tot stand te brengen van de vroeg-20e-eeuwse klassieke muziek, de Amerikaanse volksmuziek (blues, spiritual, jazz) en de vroeg 20e-eeuwse amusementsmuziek.Willemze, Theo. (1981), Componistenlexicon. Het Spectrum, Utrecht, Hij werkte veel samen met zijn oudere broer Ira, die songteksten schreef.
De vader van Gershwin, Morris, heette eigenlijk Gershovitz en was een Joods-Russische immigrant uit Sint-Petersburg die in 1890 naar New York emigreerde om daar een nieuw bestaan op te bouwen. Al op heel jonge leeftijd werkte Gershwin als plugger in New York. In die tijd kreeg hij les van Charles Hambitzer en Edward Kilenyi, later nog muziektheorie, instrumentatieles, orkestdirectie, harmonie en contrapunt en muziekgeschiedenis van onder anderen Joseph Schillinger, Henry Cowell en Wallingford Riegger.Pollack (2006), p. 127
Gershwins werken omvatten onder meer de Rhapsody in Blue (1924) voor piano en jazzband, Concerto in F (1925), An American in Paris (1928), Second Rhapsody (1931) en Porgy and Bess (1935). De Rhapsody in Blue, Gershwins bekendste stuk en een afspiegeling van de roaring twenties met zijn vele jazzbands, is een mengeling van jazzmelodieën, dansritmes, blues en symfonische elementen.Lee, Douglas. (2001), Masterworks of 20th-Century Music. Routledge, New York, Gershwins werk is, naast de Amerikaanse volksmuziek en de jazz, beïnvloed door de Franse impressionisten en de Groupe des Six.Vinton, John. (1974), Dictionary of Twentieth-Century Music. Thames and Hudson, London, Zijn opera Porgy and Bess uit 1935, met beroemde liederen en jazzstandards als Summertime, Bess, You Is My Woman, It Ain't Necessarily So en I Got Plenty o' Nuttin', wordt algemeen beschouwd als zijn meesterwerk en een mijlpaal in zijn ontwikkeling.Cooke, Mervyn. (2013) The Cronicle Of Jazz, Thames and Hudson. Londen: 88,
Hij is door zijn onmiskenbare stijl een bron van inspiratie geweest voor componisten als Stravinsky, Ravel en Honegger en een hele generatie jonge Amerikaanse componisten.Cooke, Mervyn. (2013) The Cronicle Of Jazz. Thames and Hudson, Londen: 55, Gershwin overleed op 38-jarige leeftijd aan de gevolgen van een hersentumor.
Levensloop Jeugd Toen vader Gershwin (rond 1894 veranderde hij zijn achternaam in Gershvin en George op zijn beurt in 1920 in Gershwin) een piano aanschafte voor Ira, was het George die niet achter het instrument was weg te slaan.Schwartz (1973), p. 14
Afgezien van de piano was het enige contact dat Gershwin met muziek had de liedjes op straat en de platte theaterdeuntjes. Contact met een 'ander' soort muziek, de Humoreske van Antonín Dvořák, kreeg hij van zijn jeugdvriend Max Rosenzweig (Max Rosen). Op 12-jarige leeftijd kreeg Gershwin pianoles van de operettecomponist Charles Hambitzer.Schwartz (1973), p. 16Ewen (1958), p. 34 Tussen 1919 en 1921 gevolgd door harmonie- en compositielessen van de Hongaarse violist en dirigent Edward Kilenyi.Pollack (2006), p. 30
1914-1916: Tin Pan Alley Door zijn vorderingen op piano kon hij op 15-jarige leeftijd al een betrekking aannemen als plugger bij uitgeverij Remick & Co in New York, gespecialiseerd in amusementsmuziek.Schwartz (1973), p. 21 Tot zijn taak behoorde: het selecteren van binnenkomende 'muzikale post' zoals aanvragen van componisten en/of tekstdichters om muziek uit te geven en het op piano begeleiden – uiteraard à vue – van zangers en zangeressen die dergelijke nieuwe composities wilden doornemen of voorzingen.Schwartz (1973), p. 22 In deze functie ontwikkelde Gershwin zijn vaardigheid om te improviseren. Remick en nog andere muziekuitgeverijen waren gevestigd in de 28e straat, die vanwege de herrie van verschillende liedjes wel eens gekscherend Tin Pan Alley werd genoemd. Het was het hoofdkwartier van de Amerikaanse muziekindustrie en in deze buurt leerde Gershwin het vak 'amusementscomponist' grondig kennen. In 1916, op 17-jarige leeftijd, bracht hij zijn eerste liedje uit, When You Want 'Em, You Can't Get 'Em, When You Got 'Em, You Don't Want 'Em op tekst van Murray Roth.Schwartz (1973), p. 28 In Tin Pan Alley maakt Gershwin kennis met collega-componisten als Irving Berlin, Jerome Kern en Sigmund Romberg.Ewen (1958), p. 43
1916-1923: Broadway Het eerste grote succes kreeg Gershwin in 1918 met het nummer Swanee, wat een hit werd door 'blackface' artiest Al Jolson.Pollack (2006), p. 240 In 1919 schreef Gershwin – als opdracht van Kilenyi – een strijkkwartet, met als titel Lullaby. Het was zijn eerste stap op het serieuze vlak.Pollack (2006), p. 34 Hij was inmiddels in dienst van uitgeverij Harms als bezoldigd componist en de eerste operette waar hij enkele liedjes voor schreef was La, La, Lucille (1919).Schwartz (1973), p. 41Ewen (1958), p. 59 Vanaf toen tot en met Let 'Em Eat Cake uit 1933 was er in de Amerikaanse theaters altijd minstens één revue, show of musical van Gershwin in productie.Schwartz (1973), p. 43 Van 1921 tot en met 1924 schreef Gershwin de muziek voor de beroemde jaarlijkse revue Scandals, die in New York door George White werd gemonteerd.Ewen (1958), p. 65Pollack (2006), p. 247 Een hoogtepunt daarin is de Scandals of 1922, waarin de eenakter Blue Monday zat, een opera in één bedrijf van Gershwin, gezongen door zwarte artiesten.Schwartz (1973), p. 60Ewen (1958), p. 67 Een voorbode van Porgy and Bess.Pollack (2006), p. 271miniatuur|Tin Pan Alley in de tijd dat Gershwin werkte bij Remick and Co Op 1 november 1923 voerde de Frans-Canadese concertzangeres Eva Gauthier enkele liedjes uit van Gershwin op een liederenrecital in de Aeolian Hall te New York.Ewen (1958), p. 71Schwartz (1973), p. 70 Zijn eenvoudig klinkende, maar boeiende liedjes hielden stand naast klassieke aria's van Bartók, Hindemith, Milhaud en Schönberg.Corbet, A., Robijns, J., Zijlstra, M., eds. (1980), Algemene Muziek Encyclopedie, deel 3. Unieboek, Bussem,
De weg naar serieuze muziek De bekende Amerikaanse bandleider Paul Whiteman, die 'Scandals of 1922' had gedirigeerd, zocht naar een manier om de opkomende (nieuwe) muziek, jazz, in de concertzaal te introduceren.Ewen (1958), p. 75 Hij wordt door zijn pogingen de vader van de zogenaamde symfonische jazz genoemd. Een naam die, op de keper beschouwd, verkeerd gekozen is, want jazz is geïmproviseerde muziek en in symfonische muziek is alles vastgelegd, daar is geen ruimte voor improvisatie.
Whiteman inspireerde in ieder geval Gershwin in 1923 tot het schrijven van de fameuze Rhapsody in Blue, een symfonisch werk voor piano en symfonische bigband.Schwartz (1973), p. 72 Het werk moest door Ferde Grofé worden georkestreerd, omdat hij de vaste arrangeur was van het Whiteman Orkest en daardoor precies wist wat de individuele capaciteiten van de orkestleden waren.Schwartz (1973), p. 78Freeze (2019), p. 103 Elk (jazz)orkest had in die tijd zijn eigen vaste arrangeur.Ewen (1958), p. 77 In 1942 heeft Grofé ook een orkestratie voor symfonieorkest geschreven en het is die versie die enorm populair geworden is in de concertzaal.Pollack (2006), p. 310 Het werk opende voor Gershwin de deuren van de serieuze concertzalen en maakte hem wereldberoemd.Schwartz (1973), p. 94-95
Reeds een jaar later nodigde Walter Damrosch, dirigent van het New York Symphony Society orkest, Gershwin uit voor het schrijven van een pianoconcert.Jablonskyi/Stewart (1974), p. 99 Dit werk, het beroemde Concerto in F, werd in 1925 in de Carnegie Hall ten doop gehouden. Solist in de virtuoze solopartij was Gershwin zelf. Aangezien Gershwin zo veel verplichtingen op Broadway had, verhinderde dat hem om zich intensief bezig te houden met het schrijven van serieuze composities. Talloze pianisten en orkesten hebben het uitgevoerd of op plaat opgenomen. Pianoconcert in F op Discogs. Gearchiveerd op 14 juli 2023. Onder andere de uitvoeringen van Julius Katchen met het London Philharmonic Orchestra onder leiding van István KertészDecca (1970), SXL6411 en van Morton Gould met zijn eigen orkest, behoren volgens biograaf Howard Pollack tot de beste uitvoeringen.Pollack (2006), p. 312 miniatuur|7 maart 1928: achter de piano Maurice Ravel, naast hem zit Eva Gauthier en helemaal rechts George Gershwin Tijdens een verblijf in Europa in 1927 en 1928, waar hij verschillende Europese steden als Londen, Parijs en Wenen aandeed, maakte hij de eerste schetsen voor zijn orkestwerk An American in Paris.Pollack (2006), p. 431 Hij maakte tijdens die trip kennis met Maurice Ravel, Igor Stravinsky, Darius Milhaud, Francis Poulenc, Nadia Boulanger en Serge Prokofiev, die allen geporteerd waren van zijn composities.Jablonski/Stewart (1974), p. 129Schwartz (1973), p. 155 Gershwin, van nature erg leergierig, vroeg aan verschillende collega-componisten of hij les van hen kon krijgen. De antwoorden waren altijd afwijzend, maar wel respectvol. Het antwoord van Ravel was: "Waarom zou u een tweederangs Ravel worden, terwijl u reeds een eersteklas Gershwin bent?"Ewen (1958), p. 113 Dezelfde vraag stelde Gershwin later aan Stravinsky, waarop Stravinsky aan hem vroeg hoeveel hij verdiende. Gershwin noemde een bedrag van zes cijfers waarop Stravinsky toen zei: "Dan kan ik beter bij jou studeren."Ewen, David. (1958), A Journey to Greatness (vert. Norbert Loeser). J.H. Gottmer, Bloemendaal. Toen Gershwin op 14 december 1929 in Carnegie Hall een jeugdconcert verzorgde met het New York Philharmonic (in de serie Young People's Concert, beroemd geworden door Leonard Bernstein) en daarin zijn Rhapsody in Blue uitvoerde onder leiding van organisator, componist en dirigent Ernest Schelling, was de Russische componist Alexander Glazounov aanwezig met zijn vriend, de pianist Vladimir Drozdoff. Glazounov vond de Rhapsody verschrikkelijk lelijk en Drozdoff nam hem na afloop mee naar de kleedkamer van Gershwin, die zeer vereerd was met het hoge bezoek. Gershwin vroeg – via Drozdoff – of hij instrumentatieles kon krijgen van Glazounov, want dat was zijn diepste wens. Glazounov keek met een minderwaardige blik naar Gershwin en zei tegen Drozdoff in het Russisch: "Hij wil instrumentatieles van mij krijgen, terwijl hij niet eens weet wat contrapunt is?" Drozdoff heeft het niet letterlijk vertaald voor Gershwin, maar schijnt het iets positiever gebracht te hebben.Pollack, Howard (2006), p. 122-123
In augustus 1929 werd in het Lewisohn Stadium te New York het eerste Gershwinfestival georganiseerd, een concert met uitsluitend zijn muziek.Jablonski/Stewart (2074), p. 146-150 In 1932 schreef Gershwin in opdracht van Serge Koussevitzky, dirigent van het Boston Symfonie Orkest, een werk voor piano en orkest, de Second Rhapsody.Pollack (2006), p. 489 Koussevitzky voerde het werk in Boston uit met Gershwin aan de piano. Het werk werd niet zo positief ontvangen als de Rhapsody in Blue en het Concerto in F. De Second Rhapsody is een compleet ander werk. Het is technisch veel beter en heeft een heel fantasievolle instrumentatie van Gershwin zelf.Pollack (2006), p. 493Jablonski/Stewart (1974), p. 179 Het stuk wordt tegenwoordig vaker in de VS dan in Europa uitgevoerd. Na een korte vakantie op Cuba in 1932 schreef Gershwin het orkestwerk Rhumba, later door Gershwin Cuban Overture genoemd.Pollack (2006), p. 536 Het is een stuk met veel Zuid-Amerikaanse ritmes en Cubaanse slaginstrumenten dat geregeld op de Europese podia te horen is.Pollack (2006), p. 539
Porgy and Bess