thumb|Citrus sarcodactylis door Bertha Hoola van Nooten, chromolithografie gemaakt door P. Depannemaeker, in Ledeberg. Plaat uit Fleurs, Fruits et Feuillages, choisis de l'île de Java, 3e druk Bartha Hendrica Philippina (Berthe) Hoola van Nooten-van Dolder (Utrecht, 12 oktober 1817 – Batavia, 12 april 1892) was een Nederlands onderwijzeres, illustratrice en botanica, bekend van haar botanische werk Fleurs, Fruits et Feuillages, choisis de l'île de Java met tekeningen van haar hand.

Biografie Over de eerste decennia van haar leven is weinig bekend. Ze werd in Utrecht geboren als dochter van de predikant Johannes Wilhelmus van Dolder en Philippina Maria Batenburg. Ze volgde in Wageningen een opleiding tot onderwijzeres en behaalde in 1835 haar diploma meisjesschoolhouderes. Op 11 juli 1838 trouwde ze in Wageningen met Mr. Dirk Hoola van Nooten. Ze volgde haar man naar de Britse kolonie Georgetown en vervolgens naar Suriname, waar hij werkzaam was als advocaat en juridische geschillen oploste. Hiervoor reisde hij regelmatig tussen Paramaribo en de plantages.

In Suriname wijdde ze zich aan haar werk als onderwijzeres en het tekenen van de natuur. De afschaffing van de slavernij in 1833 in de Engelse koloniën, waaronder Brits-Guyana, had echter een impact op de lokale economie en veroorzaakte onrust in buurland Suriname. Door de toenemende economische onzekerheid besloot het gezin Hoola van Nooten in 1845 de kolonie te verlaten en naar Noord-Amerika te verhuizen. Later leidde het echtpaar in New Orleans een protestantse meisjesschool, de Academy for Young Ladies, bestemd voor jonge blanke meisjes.David Apollonius Coppoolse: Berthe Hoola van Nooten 1817-1892. Leven en werk van een ongekende bloementekenares. NoordboekIn een Amersfoorts antiquariaat lag een 19de-eeuwse schat op de grond: botanische tekeningen van een vergeten illustratrice. NRC, 21 november 2024 Dirk overleed in 1847 aan de gele koorts en Hoola van Nooten bleef alleen achter met vijf kinderen. Om in hun levensonderhoud te voorzien ging ze verder met meisjesscholen in Plaquemine in Louisiana en Galveston in Texas, maar ze raakte niet uit de schulden. Haar rijke halfbroer Vincent Jacob van Dolder haalde haar over om naar Nederlands-Indië te komen; hij bekostigde haar overkomst. Er zou overigens een gespannen relatie blijven bestaan tussen de streng christelijke Hoola van Nooten en haar halfbroer, die van zijn in Nederland achtergebleven vrouw wilde scheiden om met het slavenmeisje Helena Cruickshank te kunnen trouwen.

Hoola van Nooten kwam in 1856 aan in Batavia. Daar trachtte ze opnieuw een school op te richten voor "opvoeding en middelbaar onderwijs voor jonge jufvrouwen" uit "den beschaafden stand". Ze verkreeg van het Gouvernement een toelage van 1500 gulden per maand gedurende een proefperiode van een jaar. Als bekwaamheidsbewijs kon zij een "acte van toelating tot schoolhouderes in de Nederduitsche, Hoogduitsche, Fransche en Engelsche talen", afgegeven door de Provinciale commissie van Onderwijs in Gelderland overleggen. De school, in de betere buurt van Batavia, ging van start op 1 juli 1857 met 23 leerlingen; maar de subsidie werd stopgezet op het einde van 1858."Instituut voor jonge jufvrouwen van Mevrouw van Nooten, geb. van Dolder." Nieuwe bijdragen ter bevordering van het onderwijs en de opvoeding, ca. 1 augustus 1860, blz. 803 Bertha moest op meer bescheiden schaal verdergaan. In 1860 kondigde ze in de Java-bode aan dat ze een kostschool voor een twaalftal "meisjes van den beschaafden stand" te Buitenzorg zou gaan leiden.Java-bode, 6 oktober 1860 Belangrijker was het verzoek van de directie van 's Lands Plantentuin in Buitenzorg, ten zuiden van Batavia, om bloemen en planten op levensgroot formaat te tekenen. Deze opdracht, die zij in 1860 ontving, leverde haar een toelage van duizend gulden op.

Fleurs, Fruits et Feuillages, choisis de l'île de Java Hoola van Nooten gaf ook tekenles en als amateur-botanica interesseerde ze zich voor de plaatselijke flora. Dat leidde tot het mooi geïllustreerde botanische werk Fleurs, Fruits et Feuillages, choisis de l'île de Java: peints d'après nature, uitgegeven te Brussel in 1863, dat zij opdroeg aan Koningin Sophie. Dankzij haar dotatie van duizend gulden kon Hoola van Nooten het laten publiceren. In het voorwoord gaf ze toe dat ze het werk liet uitgeven om haar gezin te kunnen onderhouden, eerder dan om roem en faam te verwerven. Fleurs, fruits et feuillages choisis de l'Île de Java: peints d'après nature. Brussel (3e ed.), 1881

Het "tekenen naar de natuur" deed Hoola van Nooten in de plantentuin te Buitenzorg, waar men voor haar een glazen koepel had gemaakt. Het werk op groot folio-formaat bevat een veertigtal fraaie platen van vruchten en planten uit Java, met begeleidende tekst in het Frans en Engels. De eerste editie werd in tien afleveringen uitgegeven met telkens vier met de hand bijgekleurde lithografieën naar haar tekeningen. In Nederland werd het werk verkocht door boekhandel J. Noordendorp in Amsterdam. De prijs was zeven gulden per aflevering.Advertentie in Nieuwsblad voor den boekhandel van 31 maart 1864

De geïllustreerde planten waren:

Hoola van Nooten is erkend als de botanische auteur van Citrus medica var. sarcodactylis (Hoola van Nooten) Swingle, een variëteit van de sukadeboom met vruchten die de "hand van Boeddha" worden genoemd (plaat 23 in haar boek).

Dit werk werd enthousiast ontvangen; bekende botanici als Friedrich Anton Wilhelm Miquel loofden het, en het werd een commercieel succes. De gouverneur-generaal baron Sloet van de Beele steunde Hoola van Nooten met de aanzienlijke som van tweeduizend gulden. Er volgde snel een tweede druk en in 1881 verscheen een derde druk. De kleurplaten werden met de nieuwe chromolithografietechniek afgedrukt.Advertentie in Nieuwsblad voor den boekhandel van 18 november 1881 Nochtans zou Hoola van Nooten uiteindelijk financieel weinig aan haar werk overhouden.

In 1867 verscheen van haar hand nog het leerboekje Aurora, of de morgenstond der kennis. Mengelingen op zedekundig en wetenschappelijk gebied in 550 exemplaren. Twee jaar later verscheen een tweetalige versie hiervan met tekst in Nederlands en Maleis.Feestgave ter gelegenheid van het Driehonderd-jarig Bestaan der Leidsche Hoogeschool (1875) blz. 56

In 1872 had Hoola van Nooten een korte ontmoeting met de Russische grootvorst Alexis Alexandrovitch (1850-1908), zoon van tsaar Alexander II van Rusland die Batavia aandeed op zijn diplomatieke wereldreis. Ze schonk hem een luxe-exemplaar van haar Fleurs, Fruits, et Feuillages en de Russische prins bedankte haar met een waardevolle armband.Nieuwsblad voor den Boekhandel, 22 oktober 1872

Hoola van Nooten overleed, nog steeds met schulden op 12 april 1892 in het huis van haar schoonzoon te Tanah Abang.Java-bode, 22 april 1892: overlijdensbericht Haar inboedel, waaronder 14 exemplaren van Fleurs, Fruits en Feuillages in luxe-uitvoering, en haar onroerende goederen werden openbaar verkocht.Java-bode, 18 augustus 1894: Publieke Verkooping...Java-bode, 22 september 1894: Geveilde vastigheden...

Literatuur David Apollonius Coppoolse, Berthe Hoola van Nooten 1817-1892. Leven en werk van een ongekende bloementekenares. Noordboek, 2024.

Externe links "De ‘Hand van Boeddha’. Berthe Hoola van Nooten en haar Javaanse vingercitroen." Magazijn van Natuurlijke Historie (29 oktober 2012) ""My dear Friend". Een Javaanse hartekreet ontcijferd." Magazijn van Natuurlijke Historie (28 oktober 2014) Haar boek online op de pagina van Teylers Museum, Haarlem

Categorie:Nederlands botanicus Categorie:Nederlands tekenaar