thumb|Een protest tegen Zwarte Piet in Amsterdam, 2013 thumb|College van socioloog Peter Achterberg van Tilburg University in 2015 in een pietenpak over de duiding van de discussie waarbij hij een groep ziet die cultuurrelativering aanhangt en anderzijds een groep die het begrip Zwarte Piet verstoffelijkt als iets echts en onveranderlijks (reïficatie). miniatuur|Poster met de tekst "Zwarte Piet = Racisme"
Het zwartepietendebat of de zwartepietendiscussie is een maatschappelijk debat over Zwarte Piet in Nederland en in mindere mate in België, dat aanvankelijk meer media-aandacht kreeg en urgenter werd jaarlijks in de periode voorafgaand aan en rondom de Sinterklaastijd. Tegenstanders van Zwarte Piet stellen dat de figuur stereotyperende en racistische eigenschappen heeft en daardoor ook opvoedkundig niet geschikt is. Voorstanders stellen dat Zwarte Piet een onschuldig en kindvriendelijk folkloristisch figuur is dat voortkomt uit de Nederlandse traditie.
Bij discussies over racisme wordt ook onderscheid gemaakt tussen vooroordelen, discriminatie en uitlatingen of houdingen die door sommigen niet als zodanig worden erkend doch door anderen desalniettemin wel als kwetsend, beledigend of stuitend worden ervaren. Dit gegeven speelt een centrale rol in het Nederlandse zwartepietendebat.
De bestuursrechter van de Amsterdamse rechtbank oordeelde in juli 2014 dat het uiterlijk en gedrag van Zwarte Piet leiden tot het beeld dat zwarte mensen ondergeschikt en dom zijn. Uit opiniepeilingen tussen 2013 en 2020 blijkt een dalende trend in het aantal voorstanders van het behoud van traditionele uiterlijk van de pietenfiguur.
Achtergrond
In 1836 schreef de archivaris Laurens Philippe Charles van den Bergh voor het eerst over den zwarten knecht van St. Nikolaas.L. Ph. C. van den Bergh, Nederlandsche volksoverleveringen en godenleer, Utrecht, 1836, p. 74: "de verschijning van den zwarten knecht van St. Nikolaas met kettingen, die de kinders verschrikt, [...] acht ik van heidenschen oorsprong". Voordien was er reeds de folklore van zwart geschminkte klazen en boemanfiguren.
De eerste afbeelding van een zwarte knecht van Sinterklaas verscheen in 1850 in het prentenboek Sint Nikolaas en zijn knecht van onderwijzer Jan Schenkman met tekeningen van een onbekende maker. Schenkman publiceerde zijn boekje op het moment dat de tijdsgeest aan het veranderen was; de slavernij in de koloniën stond onder druk of werd al afgeschaft. Het houden van slaven was in Nederland reeds lang ongebruikelijk, waardoor de afbeelding niet op te vatten is als een huisslaaf, maar een knecht in betrekking.
In de loop der tijd zijn er elementen in de rol van Zwarte Piet geslopen, waarbij negatieve stereotypen van zwarte mensen werden gehecht aan Zwarte Piet.Helsloot, John (2008) "De ambivalente boodschap van de eerste 'Zwarte Piet'", in: Eveline Doelman en John Helsloot (red.), De kleine Olympus. Over enkele figuren uit de alledaagse mythologie, Amsterdam, pp. 93-117. Het reduceren van Zwarte Piet tot een uiting van het koloniale denken is volgens literatuurwetenschapper Rita Ghesquiere "een sterke vereenvoudiging" die geen recht doet aan het historische materiaal.Harry de Paape, '"Sinterklaas en Zwarte Piet verschillend, maar vullen elkaar perfect aan. Een gesprek met literatuurwetenschapper Rita Ghesquiere', Doorbraak.be, 22 november 2014.
Pas vanaf de jaren zestig van de 20e eeuw kreeg Piet weer een positiever imago.
Geschiedenis Jaren 1930 In 1927 werd in een krant voor het eerst melding gemaakt van een donkerkleurig persoon die werd aangesproken als Zwarte Piet. Dit betrof een geval waarbij een gedaagde na het plegen van een geweldsdelict voor de Rotterdamse politierechter moest verschijnen en in zijn verweer aangaf op straat voortdurend 'Zwarte Piet' of 'Monkey Brand' te horen te krijgen.Een gerechtvaardigde klacht van een kleurling, Rotterdamsch Nieuwsblad, 18 november 1927 Gedurende de daaropvolgende decennia zijn vergelijkbare incidenten gerapporteerd.
De eerste kritiek op Zwarte Piet in de media leverde Herman Salomonson in 1930 in het zogenoemde "neger-nummer" van De Groene Amsterdammer. Hij schreef hierin onder zijn pseudoniem Melis Stoke het artikel De negers in ons huiselijk verkeer dat donkerkleurige personen eenzijdig in de reclame worden opgevoerd om producten die zwart van kleur zijn aan te prijzen en dat kleine kinderen een neger associëren met 'een zwarte man, een knecht van een bekend filantroop uit de rooms-katholieke wereld, een muzikant, een liedjeszanger etc', in plaats van naar diepere kwaliteiten te kijken. Hij stelde voor om het stereotiepe patroon te doorbreken door bijvoorbeeld een zwarte Sinterklaas op te voeren gediend door een wit geschminkt knechtje.
Jaren 1960 - 2000 Bezwaren tegen Zwarte Piet werden opnieuw geuit in de jaren zestig van de 20e eeuw. M.C. Grünbauer presenteerde in 1968 in Panorama het idee van een "Witte Pietenplan". In 1964 verbood televisie-Sinterklaas Adri van Oirschot zijn Pieten 'krom' te praten en zei dat ze niet 'overdreven dom' moesten acteren.
Rond de onafhankelijkheid van Suriname in 1975 verhuisden veel Surinamers naar Nederland en vestigden zich met name in Amsterdam en Rotterdam. In Nederland werden zij geconfronteerd met de vergelijking tussen de figuur van Zwarte Piet en de creoolse cultuur.Marianne Lamers, De zaak Zwarte Piet, vraagtekens bij het hulpje van Sinterklaas, Ons Amsterdam, december 2009 In 1981 startten personen vanuit de Solidariteits Beweging Suriname de actie 'Sinterklaas vieren zonder Zwarte Piet', en in 1986 pleitte de Beweging Surinaams Links ervoor om het kinderfeest zonder de figuren Sinterklaas en Zwarte Piet te vieren.
In 1994 werd het actiecomité 'Zwarte Piet = Zwart Verdriet' opgericht door Lulu Helderhttps://dezwijger.nl/programma/zwarte-piet-debat-toen-en-nu en Jaffar Forster. Het was een actiecomité voor een verandering van de viering van het Sinterklaasfeest, te beginnen in de Amsterdamse wijk Bijlmer. Het "Zwart Verdriet" in de naam verwees naar de lange geschiedenis van racisme, kolonialisme en onderdrukking die voor de activisten inherent verbonden was aan de zwarte karikatuur in het Sinterklaasfeest. Het voornaamste doel van het actiecomité was dat de racistische liedjes en karikatuur Zwarte Piet uit het onderwijs werd verwijderd in de Bijlmer, en de jaarlijkse optocht in de Amsterdamse Poort werd aangepast. De jonge zwarte Amsterdammers hielden tussen 1994 en 1997 jaarlijks demonstraties in de Bijlmermeer, en kondigde juridische stappen aan als de basisscholen in de Bijlmer niets zouden veranderen. Ook werd een petitie overhandigd aan de Wethouder van Onderwijs, drs. Burleson. Daarop verzocht de Commissie Openbaar Onderwijs van Amsterdam Zuidoost de openbare scholen in 1997 om geen Zwarte Pieten meer uit te nodigen. Vijftien basisscholen pasten het feest aan, en kwamen met een Sint Nicolaascode. De Zwarte Piet verdween op de scholen, en bepaalde Sinterklaasliedjes werden niet meer gezongen, zoals Daar wordt aan de deur geklopt, met de door de personage Zwarte Piet gezongen zinsnede: "Ook al ben ik zwart als roet, 'k meen het wel goed". De optocht in de Bijlmer werd in 1997 aangepast met gekleurde Pieten maar daarna werd de Zwarte Piet-figuur weer geïntroduceerd. Wel werden de gouden oorringen soms weggelaten en werd het kroeshaar vervangen door zwarte krullen. De poging om in 1997 bij de intocht in de Bijlmermeer alleen 'Bonte Pieten' mee te laten lopen leidde echter tot veel negatieve reacties. Er ontstond steeds fanatieker wordende steun voor het behoud in plaats van afschaffing van Zwarte Piet en uit een onderzoek in 1998 bleek dat 96% van de bevolking Sinterklaas als een traditie zag, die niets met discriminatie te maken had.Rouw, S. (2010) Het discours rond Zwarte Piet als illustratie van de Multiculturele Samenleving Universiteit Utrecht, Theater-, film- en televisiewetenschap Het experiment met de gekleurde Pieten in de Bijlmer kreeg geen vervolg. Daarop besloot Lulu Helder het anders aan te pakken en diverse wetenschappers te benaderen voor een kritische bundel over de culturele, historische en sociale betekenis van de zwarte én witte figuur binnen het Sinterklaasfeest. Helder vroeg Scotty Gravenberch als co-redacteur voor de bundel.
In 1998 brachten Lulu Helder en Scotty Gravenberch het boek Sinterklaasje, kom maar binnen zonder knecht uit, waarin zij de traditionele figuur van Zwarte Piet als een vorm van alledaags racisme aan de kaak stelden. Naast de auteurs zelf schreven diverse andere auteurs, wetenschappers en schrijvers een bijdrage voor het boek: Jan Nederveen Pieterse, Waldo Heilbron, Guno Jones, Teun van Dijk, Diana Fräser, Jo Vandecauter, Astrid Roemer, Celestine Raalte, Dawkins de Boer, Cosmo Wisselgeld en Kon Makandra. Ook bevat het boek interviews met Anil Ramdas, Donald Jones en Helene Leisius. Verschillende kranten in zowel Nederland als België besteedden aandacht aan het boek, maar op radio en televisie werd het doodgezwegen, iets wat kenmerkend was voor de controverse rond het onderwerp.
2011 - heden (heropleving) Zwarte Piet Is Racisme was een project van Quinsy Gario (dichter, kunstenaar en activist) en Jerry Afriyie (dichter en activist) vanuit Stichting Nederland Wordt Beter. Bij dat project confronteerden Gario en Afriyie mensen met dit perspectief door in het openbaar T-shirts te dragen met de leus zwarte piet is racisme.
De eerste keer dat Gario in het openbaar dat T-shirt droeg was op 1 juni 2011, in Theatercafé De Bastaard in Utrecht. Bij de landelijke intocht van Sinterklaas in Dordrecht op 12 november 2011 droegen Gario en Afriyie de T-shirts met de leus, waarna zij, Siri Venning en Steffi Weber gearresteerd werden. Dit kwam in het (internationale) nieuws. Gario en Afriyie dienden een klacht in bij de politie omdat zij zich beperkt voelden in hun vrijheid van meningsuiting.
In 2013 begon de discussie opnieuw, naar aanleiding van een brief van de Verenigde Naties in januari 2013, waarin de Nederlandse regering om opheldering werd gevraagd over het sinterklaasfeest en het stereotiepe beeld van Zwarte Piet. Later verduidelijkte de VN dat het hier ging om 'vrijwilligers die niet betaald worden door de VN en in eigen naam spreken'.Verenigde Naties: vrijwilliger Shepherd sprak niet namens VN over Zwarte Piet, Volkskrant, 24 oktober 2013. Geraadpleegd 25 november 2018.
Zwarte Piet is Racisme begon in 2014 samen met Stop Blackface en Zwarte Piet Niet met Kick Out Zwarte Piet. Dit kwam in het (internationale) nieuws.Anti-Zwarte Piet activists arrest prompts new debate, DutchNews, 17 november 2011. Geraadpleegd 31 oktober 2019.
In 2016 verscheen de documentaire Wild Geraas van journalist Arnold-Jan Scheer. In deze documentaire voeren historici aan dat Zwarte Piet kan verwijzen naar de Moren die al eeuwenlang vrij rondliepen in Venetië. De Nederlandse publieke omroepen hadden geen belangstelling om de film te vertonen.Docu over oorsprong Sint vindt geen aftrek - Film zou te veel emotie oproepen, De Volkskrant, Bor Beekman, 13 november 2015 2:00. Geraadpleegd 13 november 2018. Scheer betoogde: "De winterfolklore van Sinterklaas en Zwarte Piet is ouder dan de variant die Jan Schenkman rond 1850 vastlegde in een kinderboek, ouder ook dan de Nederlandse slavenhandel".Ooit waren we allemaal zwart, NRC, Bas Blokker, 27 oktober 2015. Geraadpleegd 13 november 2018.
In datzelfde jaar werd Afriyie door de politie uit een bus getrokken. Daarbij zou hij in zijn gezicht gestompt zijn en met knuppels zijn geslagen, waarvan hij aangifte deed. In 2018 werd een confrontatie in Eindhoven op video vastgelegd; een groep blanke mannen schreeuwde racistische leuzen en bekogelde Afriyie en andere activisten met eieren, waarbij politie-agenten toekeken zonder in te grijpen.