thumb|Een vanggewas dat groeit nadat de tarwe is geoogst op een akker in het Columbia-dal in de staat Washington (2002) Een vanggewas of dekgewas is een cultuurgewas dat hoofdzakelijk wordt geteeld om de bodem te beschermen. In de akkerbouw en tuinbouw wordt het vaak ingezet om achtergebleven stikstof (nitraat) en fosfor uit de bodem op te nemen, zodat deze voedingsstoffen tijdens de winter niet uitspoelen naar het grondwater of afspoelen naar het oppervlaktewater. Daarnaast bedekt een vanggewas de bodem in de winter, waardoor de kans op erosie aanzienlijk afneemt (een functie die vanggewassen delen met groenbemesters). Vanggewassen helpen ook bij het tegengaan van onkruidgroei en winderosie (verstuiving). Bovendien doorwortelt een vanggewas de bouwvoor, wat bodemverdichting helpt voorkomen.
Een vanggewas is een specifiek soort groenbemester (Nederland) / groenbedekker (Vlaanderen).
Toepassing miniatuur|Bladkool is een veelgebruikt vanggewas Omdat het gewas meestal niet wordt geoogst, blijft alle koolstof die de plant uit de lucht haalt achter in de bodem. Bovendien kan de akkerbouwer de opgenomen voedingsstoffen in het voorjaar opnieuw ter beschikking stellen aan het toekomstige teelt door het vanggewas onder te werken. Men spreekt dan over een groenbemester, die de vastgelegde stikstof opnieuw vrijgeeft. Op die manier wordt het vanggewas dus een groenbemester.Dillen, J. (2023). Vanggewas wordt groenbemester. Infofiche Begeleidingsdienst Betere Bodem- en Waterkwaliteit (B3W), versie 1, publicatiedatum: januari 2023, 2p.
Vanggewassen worden vaak in het najaar gezaaid, na de oogst van de hoofdteelt. Deze gewassen kunnen, voordat de winter begint, nog voor voldoende bodembedekking zorgen. Een alternatief is om het vanggewas onder te zaaien tijdens het zaaien van maïs in het voorjaar.
In sommige landen probeert men om de inheemse flora in te zetten als dekgewas, om zo delen van de bedreigde vegetatie weer een kans te geven. In Zuid-Afrika heeft men dat bijvoorbeeld als mogelijkheid onderzocht met inzet van soorten uit de fynbos- en renosterveld-vegetatie rond de wijngaarden in de streek van Stellenbosch. Het experiment was echter niet erg succesvol.
Gewasbescherming Een vanggewas kan organismen, zoals insecten en aaltjes lokken en er zo voor zorgen dat het hoofdgewas niet of minder aangetast wordt. Zo worden bladrammenas, zwaardherik en vooral gele mosterd ingezet bij de bestrijding van het bietencystenaaltje en aardappelmoeheid.
Vergelijking groenbemesters, vanggewassen en rustgewassen in Nederland Vanaf 2006 is het in Nederland verplicht om op zand- en lössgronden direct na de oogst van snijmaïs een vanggewas in te zaaien om uitspoeling tegen te gaan. Sinds 1 januari 2019 is het op deze gronden verplicht om na de maisoogst voor 1 oktober een vanggewas te zaaien. Sinds 1 januari 2023 zijn vanggewassen verplicht na alle hoofdteelten op zand- en lössgronden, en in de waterschappen Hollands Noorderkwartier, Delfland en Brabantse Delta moet op alle grondsoorten na mais een vanggewas gezaaid worden. Enkele gewassen die wel geschikt zijn als onderzaai-groenbemester of rustgewas zijn echter niet toegestaan als vanggewas op een perceel waar daarvoor snijmais of andere soorten mais zijn geteeld, omdat er dan een te groot risico is op uitspoeling van stikstof naar het milieu.
Rogge, gerst of andere grassen worden bijvoorbeeld op stuifgevoelige grond in de bloembollenteelt gebruikt. Dit gewas wordt dan ruim voor de opkomst van het eigenlijke gewas, de bloembolgewassen, doodgespoten en sterft dan langzaam af, waardoor de bodem er nog lang bescherming van geniet. Vanggewassen kunnen ook simpelweg gemaaid worden zonder chemie te gebruiken. Vanwege het krimpende middelenpakket en de opgave vanuit de Kaderrichtlijn Water om uit- en afspoeling van gewasbeschermingsmiddelen naar grond- en oppervlaktewater te minimaliseren is de sector ook steeds meer aan het verschuiven naar mechanische werkwijzen die de milieu-impact zo veel mogelijk beperken. Eenmaal gemaaid laat men de maaimeststoffen dan op het land liggen om zo de nutriënten in de bodem vast te houden en de bodem te beschermen.
Naast ondergenoemde voorbeelden zijn er ook mengels mogelijk, zoals grassen en klavers (grasklavers). Voorbeelden van raaigras zijn onder meer Italiaans raaigras (beste optie bij het onderzaaien van maïs), Westerwolds raaigras en Engels raaigras. Uit onderzoek van Wageningen University & Research in 2006–2009 bleek dat bladkool en rogge ongeschikt voor onderzaai bij mais; rogge nazaai bleek een betere stikstof- en fosfaatopbrengst te hebben dan bladkool nazaai en Italiaans raaigras nazaai, maar een lagere drogestofopbrengst. Geen van de drie najaarszaaigewassen produceerde echter bovengronds genoeg om zonder bemesting rendabel te zijn voor de oogst in het voorjaar; Italiaans raaigras onderzaai was zodoende de beste optie van de vier geteste vanggewassen om met zo min mogelijk bemesting een zo hoog mogelijke opbrengst te bereiken. Sinds de ingang van het 7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn in 2023 is het (in tegenstelling tot groenbemesters) niet meer toegestaan om vanggewassen te bemesten, omdat op zand en löss het risico op uitspoeling van stikstof naar de bodem te groot is. Vanggewassen hebben daarom geen stikstofgebruiksnorm, groenbemesters wel.
Teelttabel Vlaanderen In Vlaanderen is de landbouwgrond in 4 gebiedstypen verdeeld, afhankelijk van hoeveel maatregelen er moeten worden genomen om te voldoen aan de Kaderrichtlijn Water. In gebiedstype 0 voldoet de waterkwaliteit al aan de Nitraatrichtlijn en zijn vanggewassen niet verplicht. Op percelen in gebiedstype 1, 2 en 3 die geen zware kleigrond zijn, moet na een hoofdteelt (die uiterlijk op 31 augustus werd geoogst), een nateelt of vanggewas volgen. Als de enige nateelt een vanggewas is, moet dit uiterlijk op 15 september worden ingezaaid. Onder bepaalde voorwaarden kan een vanggewas meetellen als duurzame terugverdienpraktijk. De Begeleidingsdienst voor Betere Bodem en Waterkwaliteit (B3W) deelt vanggewassen op in drie groepen: bladrijke, grasachtige en vlinderbloemige vanggewassen.Dillen, J. (2023). Een vanggewas kiezen: hoe doe ik dat? Infofiche. Begeleidingsdienst Betere Bodem- en Waterkwaliteit (B3W), versie 1, publicatiedatum: januari 2023.
+ Fragment vanggewassen uit de Teelttabel Vlaanderen Vanggewasen teeltcode GewasgroepMestdecreet Groep(functie) Bladrammenas (656) Overige teelten Overige groenbedekkers Boekweit (37) Andere granen Graangewassen Gele mosterd (643) Overige teelten Overige groenbedekkers Grassen Grassen Grasland Haver Andere granen Graangewassen Japanse haver (34) Andere granen Overige groenbedekkers Klavers Leguminosen anderedan erwten en bonen Voedergewassen Komkommerkruid (652) Overige teelten Overige groenbedekkers Luzerne Leguminosen anderedan erwten en bonen Voedergewassen Phacelia (645) Overige teelten Overige groenbedekkers Raapzaden Overige teelten Oliehoudende zaden Sareptamosterd (655) Overige teelten Overige groenbedekkers Sorghum (381) Andere granen Graangewassen Snijrogge (639) Andere granen Overige groenbedekkers Tagetes (Afrikaantje) (646) Overige teelten Overige groenbedekkers Winterméteil (398) Andere granen Voedergewassen Zwaardherik (654) Overige teelten Overige groenbedekkers
Zie ook Bodembedekker Groenbemesting Rustgewas Stikstofcrisis in Nederland
Categorie:Akkerbouw Categorie:Cultuurgewas Categorie:Gewasbescherming Categorie:Landbouw in Nederland Categorie:Landbouw in Vlaanderen Categorie:Stikstofkringloop