Het Justitieel Complex Zaanstad, afgekort JC Zaanstad of JCZ, is een Nederlandse penitentiaire inrichting in Westzaan, gemeente Zaanstad. Een populaire bijnaam voor JCZ is Zaanbajes.
Het complex staat aan de Smeet en valt onder de Dienst Justitiële Inrichtingen. De inrichting biedt plaats aan meer dan duizend justitiabelen en omvat onder meer een gevangenis, een huis van bewaring, een inrichting voor stelselmatige daders, een penitentiair psychiatrisch centrum (PPC) en een extra zorgvoorziening.
Geschiedenis De bouw van JC Zaanstad maakte deel uit van de vervanging van verouderde penitentiaire capaciteit in de regio Amsterdam-Haarlem. Het complex verving onder meer de Penitentiaire Inrichting Amsterdam Over-Amstel, bekend als de Bijlmerbajes en de Koepelgevangenis in Haarlem. De Bijlmerbajes sloot op 1 juli 2016 definitief als gevangenis en huis van bewaring. De Koepelgevangenis in Haarlem sloot in 2016 na meer dan een eeuw gebruik.
De realisatiefase werd in maart 2016 afgerond. Vanaf 1 juni 2016 werd het complex operationeel en namen de eerste justitiabelen er hun intrek. Het PPC werd als eerste onderdeel in gebruik genomen; de gevangenis en het huis van bewaring volgden later dat jaar. Op 6 september 2016 werd het complex officieel geopend door koning Willem-Alexander.
In 2018 werd JC Zaanstad betrokken bij de herverdeling van capaciteit na de sluiting van onder meer PI Almere en PI Zwaag. Een gedeelte van het personeel van deze sluitende inrichtingen werd in JC Zaanstad geplaatst.
Gebouw Het gebouw heeft een oppervlakte van ongeveer 68.000 m² en telt 667 cellen. Het is ontworpen voor flexibel capaciteitsbeheer en is geschikt voor meerpersoonscelgebruik. Bij het ontwerp stonden de uitgangspunten humaan, sober, doelmatig en robuust centraal.
Het complex werd gerealiseerd via een publiek-private samenwerking in de vorm van een DBFMO-contract, waarbij ontwerp, bouw, financiering, onderhoud en een deel van de exploitatie voor 25 jaar bij consortium Pi2 werden ondergebracht. EGM Architecten trad op als hoofdarchitect, Fokkema & Partners verzorgde het interieurontwerp en Mecanoo de landschapsarchitectuur.
In hoofdlijnen bestaat JC Zaanstad uit een gevangenisdeel, een PPC en ondersteunende voorzieningen. Naast cellen bevat het complex onder meer een arbeidscentrum, sportfaciliteiten, een medische dienst en logistieke voorzieningen. Een ringmuur van ongeveer 1,2 kilometer scheidt het complex van de omgeving.
Regimes en voorzieningen Het complex omvat een gevangenis, een huis van bewaring, afdelingen voor stelselmatige daders (ISD), een Penitentiair Psychiatrisch Centrum (PPC) en een Extra Zorg Voorziening (EZV). Binnen zowel het huis van bewaring als de gevangenis waren afdelingen ingericht voor personen uit de Amsterdamse Top600-aanpak. Per 1 januari 2026 werd de Top600-aanpak in Amsterdam-Amstelland vervangen door de persoonsgerichte aanpak Veiligheid en Zorg.
Vrijwel alle cellen zijn uitgevoerd als meerpersoonscel. Uitzonderingen zijn onder meer de cellen in het PPC, de EZV en de luwte-afdeling.
De voorbereiding op terugkeer in de samenleving begint tijdens de detentie. In het Re-integratiecentrum (RIC) kunnen justitiabelen ondersteuning krijgen bij praktische zaken zoals huisvesting, schuldsanering en het regelen van een identiteitsbewijs. Daarnaast biedt het werk- en leerbedrijf In-Made mogelijkheden voor arbeid en vakopleidingen. Tot de re-integratieprojecten behoren onder meer de barista-opleiding van Zuivere Koffie, bouwopleidingen, banketbakken, wasserijwerk, fietsenmakerij en confectie.
Toezicht De Commissie van Toezicht bij JC Zaanstad houdt onafhankelijk toezicht op de detentieomstandigheden, behandelt klachten van gedetineerden en brengt jaarlijks verslag uit aan de minister. In haar jaarverslag over 2023 constateerde de commissie dat de contacten met de directie en het personeel goed zijn en dat er een gezamenlijk streven bestaat naar een humaan en veilig detentieklimaat. Tegelijkertijd uitte de commissie zorgen over een aanhoudend tekort aan gekwalificeerd personeel en een hoog personeelsverloop, met als gevolg dat dag- en resocialisatieprogramma's in de loop van 2023 werden beperkt. Ook wees de commissie op een tekort aan casemanagers, wat leidde tot vertraging in individuele dossiers en extra druk op gedetineerden. Als positieve ontwikkelingen noemde de commissie de koffiebranderij, de opleiding tot barbier, de activiteiten van de Peter Faber Stichting en de hernieuwde aandacht voor de ouder-kindrelatie via vader-kind dagen en een kinderkamp.
Het PPC van JC Zaanstad werd in 2023 betrokken bij een brede doorlichting van de vier Nederlandse penitentiair psychiatrische centra door de Inspectie Justitie en Veiligheid. De inspectie oordeelde dat patiënten respectvol en humaan worden behandeld, maar constateerde tekortkomingen op het gebied van rechtspositie, interne veiligheid en personele bezetting.
Duurzaamheid Bij de bouw zijn verschillende duurzame energievoorzieningen toegepast. Volgens het Rijksvastgoedbedrijf zijn onder meer zonnepanelen, een rechtstreeks met het complex verbonden windmolen, een warmte-koudeopslagsysteem en energiezuinige verlichting toegepast.
Externe links
Categorie:Gevangenis in Nederland Categorie:Bouwwerk in Zaanstad