Merksplas is een dorp en gemeente in de Belgische provincie Antwerpen, meer bepaald in de Noorderkempen. De gemeente telt ruim 8500 inwoners, die 'Spetsers' worden genoemd. Merksplas behoort tot het kieskanton Hoogstraten en het gerechtelijk kanton Turnhout.
Toponymie De naam van de gemeente is afgeleid van 'plas aan de Mark'. Met plas wordt hier een doorwaadbare plaats bedoeld.
Geschiedenis Vanaf het paleolithicum werd deze streek bewoond, en er zijn in de gemeente restanten van Romeinse nederzettingen gevonden.
In de 11e en begin 12e eeuw behoorde een deel van het grondgebied aan wereldlijke heersers die afhankelijk waren van het Markgraafschap Antwerpen of een voorloper van het Hertogdom Brabant. De belangrijkste woonde op een motteburcht op het Hofeinde. Omstreeks 1124 werd dit Hof van Merksplas geschonken aan de Sint-Michielsabdij te Antwerpen. Ook zou rond die tijd de parochie zijn gevormd.
In 1148 werd de naam Merksplas voor het eerst vermeld als Marcblas (grenswater). Omstreeks 1155 kwam een pas opgericht kerkje aan de abdij en in 1179 kreeg deze de rest van het grondgebied, dat voordien aan andere heren toebehoorde. In 1210 kreeg de abdij het recht om de omliggende woeste gronden te ontginnen.
Vanaf 1356 maakte Merksplas deel uit van het Land van Turnhout. Daarna wisselde het af en toe van eigenaar, zo maakte het van 1740-1762 deel uit van het Land van Hoogstraten. Het dorpje Zondereigen werd door Napoleon bij Baarle-Hertog gevoegd.
In 1824 werd Merksplas-kolonie gesticht. Deze landloperskolonie werd na afschaffing in 1993 van de wet die de vrijheidsberoving voorzag van landlopers, bedelaars en souteneurs gesloten. Een aantal gebouwen, onder andere de boerderij, kwam leeg te staan. Het hoofddeel van de gebouwen bleef in gebruik als gewone gevangenis. Later werd in een deel van de infrastructuur een gesloten centrum voor mensen zonder wettige verblijfstitel ondergebracht.
De industriële bedrijvigheid was van oudsher beperkt. Naast enkele steenfabrieken werd in 1933 een zuivelfabriek opgericht.
Geografie Hydrografie De rivier de Mark ontspringt in Merksplas.
Aangrenzende gemeenten
Bezienswaardigheden thumb|Museum van de voormalige kolonie Merksplasthumb|Straatzicht met de Sint-Willibrorduskerk op de achtergrond. thumb|De voormalige gevangeniskapel, O.L. Vrouw Hemelvaart
Merkplas-kolonie De Sint-Willibrorduskerk De Moermolen, een windmolenrestant aan het Bergsken Landgoed 't Kasteeltje De Sint-Rochuskapel
Natuur en landschap Merksplas ligt in de Noorderkempen op een hoogte van 19-34 meter. De bodem is zandig. De Mark ontspringt ten oosten van Merksplas, in het Turnhouts Vennengebied, en loopt aanvankelijk in westwaartse richting. Het Turnhouts vennengebied is het belangrijkste natuurgebied. Verder zijn er een aantal door ontginning ontstane bossen en, in het zuiden, kleiputten ten behoeve van de baksteenindustrie.
Het Graafsbos is een bos en natuurgebied in het noorden van de gemeente. Het ongeveer 140 ha grote gebied wordt beheerd door het Agentschap Natuur en Bos.
Demografie thumb|Bevolkingspiramide
Demografische ontwikkeling
Bronnen:NIS, Opm:1806 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari
Inwoners van jaar tot jaar op 1 januari1992 tot heden jaar Aantalhttps://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fstatbel.fgov.be%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Ffiles%2Fdocuments%2Fbevolking%2F5.1%2520Structuur%2520van%2520de%2520bevolking%2FBevolking_per_gemeente.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK Evolutie: 1992=index 100 1992 7.398 100,0 1993 7.528 101,8 1994 7.709 104,2 1995 7.755 104,8 1996 7.856 106,2 1997 7.852 106,1 1998 7.872 106,4 1999 7.965 107,7 2000 8.055 108,9 2001 8.058 108,9 2002 8.084 109,3 2003 8.044 108,7 2004 8.027 108,5 2005 8.114 109,7 2006 8.173 110,5 2007 8.270 111,8 2008 8.339 112,7 2009 8.432 114,0 2010 8.465 114,4 2011 8.557 115,7 2012 8.576 115,9 2013 8.682 117,4 2014 8.637 116,7 2015 8.693 117,5 2016 8.642 116,8 2017 8.626 116,6 2018 8.619 116,5 2019 8.600 116,2 2020 8.588 116,1 2021 8.616 116,5 2022 8.683 117,4 2023 8.799 118,9 2024 8.883 120,1 2025 8.921 120,6 2026 8.974 121,3
Politiek Structuur De gemeente Merksplas ligt in het kieskanton Hoogstraten en het provinciedistrict Turnhout. Deze maken deel uit van het kiesarrondissement Mechelen-Turnhout en de kieskring Antwerpen.
Merksplas Supranationaal Nationaal Gemeenschap Gewest Provincie Arrondissement Provinciedistrict Kanton Gemeente AdministratiefNiveau Antwerpen Turnhout Merksplas BestuurEuropese Commissie Belgische regering Vlaamse regering Deputatie Gemeentebestuur RaadEuropees ParlementKamer vanvolksvertegenwoordigers Vlaams Parlement Provincieraad GemeenteraadKiesomschrijvingNederlands KiescollegeKieskring AntwerpenMechelen-TurnhoutTurnhout HoogstratenMerksplasVerkiezing Europese Federale Vlaamse Provincieraads- Gemeenteraads-
Geschiedenis thumb|Het Kasteeltje thumb|De strafinrichting van Merksplas
Lijst van burgemeesters Tijdspanne Burgemeester 1800 - 1808 Adrianus Lanslots 1808 - 1840 Joannes Goossens 1840 - 1848 Adrianus Jansens 1848 - 1869 Ferdinandus Goossens 1869 - 1870 Joannes Franciscus Adriaensen (waarnemend) 1870 - 1875 Joannes Petrus Leestmans 1875 - 1876 Joannes Franciscus Adriaensen (waarnemend) 1876 - 1888 Constantinus Hanegraeff 1888 - 1911 Jan Jozef Leestmans Tijdspanne Burgemeester 1911 - 1918 Victor Van Nueten 1919 - 1926 Louis Embrechts 1926 - 1958 Jaak Mertens 1958 - 1967 Jan Wilrycx (WILRYC) 1967 - 1985 Constant Druyts (CDM) 1985 - 1994 Frans Van Baekel (CDM) 1995 - 2000 Leo Verstraeten (NIEUW) 2001 - heden Frank Wilrycx (LM)
Legislatuur 1989 - 1994 De Christendemocraten namen in verdeelde slagorde deel aan de verkiezingen. Enerzijds was er de kieslijst 'Christendemocraten Merksplas' (CDM) en anderzijds 'NIEUW Merksplas'. Voor 1995 participeerde het ACW in de CDM.Historiek; CD&V Merksplas; 29 april 2001 Burgemeester was Frans Van Baekel (CDM).
Legislatuur 1995 - 2000 Naast de liberale lijst 'WILRYC' van Jan Wilrycx en de Christendemocratische kieslijst 'NIEUW' van Leo Verstraeten, nam ook Volksbelangen Merksplas (VBM) deel aan de lokale verkiezingen. Burgemeester was Leo Verstraeten (NIEUW).
Legislatuur 2001 - 2006 Aan de lokale verkiezingen van 2000 namen maar liefst vijf kieslijsten deel. WILRYC werd omgevormd tot Leefbaar Merksplas (LM), en Jan Wilryckx gaf de fakkel door aan zijn zoon Frank.Wilryc verandert naam in Leefbaar Merksplas; Gazet van Antwerpen; 17 juni 2000. Gearchiveerd op 19 september 2020. Daarnaast namen gevestigde waarden NIEUW en de VBM deel en nieuwkomers VU-ID en Agalev. Burgemeester was Frank Wilrycx (LM).Nieuwe namen aan de macht; De Standaard; 9 oktober 2000. Gearchiveerd op 19 september 2024. Gedurende de legislatuur viel de VBM uit elkaar, Mies Gijsbrechts trok naar de meerderheid (LM) en Werner Van Baekel sloot aan bij NIEUW/CD&V.Werner Van Baekel stapt opver naar CD&V; CD&V Merksplas; 19 december 2004
Legislatuur 2013 - 2018 Burgemeester was Frank Wilrycx van Leefbaar Merksplas.
Legislatuur 2019 - 2024 Burgemeester bleef Frank Wilrycx van Leefbaar Merksplas.
Legislatuur 2024-2030 Burgemeester bleef Frank Wilrycx van Leefbaar Merksplas.
Resultaten gemeenteraadsverkiezingen sinds 1976 Partij of kartel 10-10-19761961-2000:Verkiezingsdatabase Binnenlandse Zaken 10-10-1982 9-10-1988 9-10-1994 8-10-2000 8-10-2006 14-10-2012www.vlaanderenkiest.be: Gegevens 201214-10-201813-10-2024Stemmen / Zetels %17%17%17%19%19%19%19%19%19 Agalev1 / Groen!2 / Groen3- - - - 10,41119,902112,313214,732- WILRYC1 / Leefbaar Merksplas2 391741,361726,271537,481743,0621067,2921456,7021270,321582,1217 N-VA1/ Visie23302- - - - - - 16,711315,11217,9122 NIEUW1 / CD&V2- - 41,981849,8111026,811622,812414,2822- - CDM54,741050,941024,594- - - - - - Volksbelangen Merksplas- - - 12,72213,962- - - - VU&ID- - - - 5,760- - - - SP6,2607,707,160- - - - - - 3390 40194559514654275727581059404313Opkomst % 97,3197,0295,2196,3592,8494,967,5Blanco en ongeldig %2,51 2,363,494,645,644,072,963,31,6 De zetels van de gevormde coalitie staan vetjes afgedrukt. De grootste partij is in kleur.
Cultuur Spetser Merksplassenaren worden 'Spetsers' genoemd, voor het ontstaan van Merksplas moet men waarschijnlijk tot in de 12e eeuw teruggaan. Omdat Merksplas geografisch op de rug van twee stroomgebieden ligt (het Schelde- en Maasbekken) is er weinig verval, waardoor er veel plassen, (bos-)vennen, vijvers en poelen bleven staan. Omdat de reizigers vroeger bovendien ook nog door een rivier, de rivier De Mark moesten waden om naar Merksplas te komen, was het dus logisch dat zij Spetsers van Merksplas werden genoemd.
Zo geraakte men aan deze bijnaam, maar gedurende gans die tijd was de Merksplasse Spetser zelf onzichtbaar en hierdoor geïnspireerd werd er in de jaren 1990 een wedstrijd uitgeschreven door het gemeentebestuur om een beeld te maken dat dit gegeven uitbeeldt. Het werd een kunstwerk gemaakt door Kris Druyts, en is te bezichtigen op de markt van Merksplas. De Spetser, ook wel het Spetserke, is de officiële mascotte van Merksplas.
Tot september 2020 verscheen er een lokaal maandblad dat de naam "De Nieuwe Spetser" droeg. Het werd sinds 1975 uitgegeven door vrijwilligers. Het hele archief is nog online te vinden.Het Archief van De Nieuwe Spetser (1975-2020). Gearchiveerd op 19 juni 2021.
Partnersteden Grodzisk Wielkopolski (Polen) Hatfield (Groot-Brittannië) Delligsen (Duitsland)
Nabijgelegen kernen Wortel, Rijkevorsel, Beerse, Turnhout, Weelde-Station, Zondereigen
Externe links Merksplas in beeld 2330.be, een lokale website die sinds 2013 elke dag een foto publiceert uit Merksplas merksplas.NU, een lokale website die sinds 2019 cultuur- en dorpsnieuws brengt Inventaris Onroerend Erfgoed
Categorie:Plaats in Antwerpen (provincie)