Dit is de gezamenlijke geschiedenis van het noordwestelijke deel van Afrika; Marokko, Algerije, Tunesië, Mauritanië en Libië beter gekend als de Maghreb. Vanwege de enorme Saharawoestijn ten zuiden van dit gebied is de geschiedenis van het gebied slechts beperkt verweven met de rest van Afrika.
De geschiedenis van Egypte is zo rijk en uitzonderlijk dat die in een ander artikel wordt beschreven.
Prehistorie
Capsien Het Capsien (genoemd naar de stad Gafsa in Tunesië) was een Epipaleolithische tot vroeg-Neolithische cultuur van de Maghreb, die duurde van ongeveer 10.000 tot 6.000 v. Chr. De cultuur was geconcentreerd in het huidige Tunesië en Algerije, met sommige vindplaatsen tot in het zuiden van Spanje en Sicilië.
Klassieke oudheid Carthago
Punische oorlogen
De door Feniciërs gestichte handelsstad Carthago handhaafde al ruim twee eeuwen een maritiem overwicht in het westelijk deel van het Middellandse Zeegebied. Deze suprematie werd wel vaak aangevochten door verschillende Griekse steden in Zuid-Italië. Carthago probeerde, met wisselend succes, ook zijn gezag te doen gelden over de Griekse steden op Sicilië. Tot 264 v.Chr. hadden Carthago en Rome elkaars invloedssferen niet aangetast en hadden de twee mogendheden over het algemeen bondgenootschappelijke betrekkingen met elkaar onderhouden. Deze betrekkingen waren vastgelegd in een verdrag. Het is bewaard gebleven in het oudste document dat we kennen uit de Romeinse geschiedenis. Toen Rome zijn "bescherming" wilde uitstrekken tot een troep Campaanse huurlingen die zich meester hadden gemaakt van de Siciliaanse stad Messina, kwam het echter tot een conflict, de Punische oorlogen. Rome voelde zich nu gedwongen om naast een sterk landleger ook een sterke oorlogsvloot op te bouwen.
Verwoesting van Carthago Hannibal werd in 202 v.Chr. daar in de buurt beslissend verslagen in de Slag bij Zama Regia. De Carthagers moesten volgens een door de Romeinen opgelegd verdrag hun invloedssfeer beperken tot Noord-Tunesië en werden als het ware onder curatele van Rome gesteld. Dit werd niet door iedereen in Rome als voldoende beschouwd. Rome en Carthago waren sinds de traumatische jaren van Hannibal in Italië dodelijke rivalen, voor wie de Middellandse Zee te klein was. Senator Cato bleef tientallen jaren, tot zijn dood in 149 v.Chr., pleiten voor de verwoesting van Carthago.
De Derde Punische Oorlog, van 149 tot 146 v.Chr. was een grondige afrekening met een Carthaagse Republiek, die nog maar een schaduw van zijn vroegere macht had. Carthago werd met de grond gelijk gemaakt en er werd pas ruim een eeuw later een begin gemaakt met de herbouw, als hoofdstad van de Romeinse provincie Africa. Met uitzondering van twee diadochenrijken, het Seleucidenrijk, dat zich toen nog hoofdzakelijk tot Syrië beperkte, en het Egypte van de Ptolemaeën, was nu vrijwel het gehele Middellandse Zeegebied ofwel door Rome geannexeerd als "provincia", ofwel Romeinse vazalstaat.
Numidië Uit dankbaarheid voor zijn steun tijdens de Punische oorlogen kreeg Massinissa een koninkrijk van de Romeinen, Numidië. Na de dood van Micipsa, de zoon van Massinissa, werd het rijk in drie verdeeld. Er brak een troonstrijd uit en Jugurtha executeerde zijn neef, samen met de vele Romeinen die de stad verdedigden. Dat ging Rome te ver. De executies van Romeinen leidde ertoe dat de Romeinse Senaat de oorlog verklaarde aan Numidië in 112 v.Chr., de oorlog tegen Jugurtha. De Romeinen versloegen Jugurtha. De oorlog vormde een belangrijke fase in de Romeinse onderwerping van Noord-Afrika, maar Numidië werd pas een provincie van Rome in 46 v.Chr
Mauretania De Romeinse generaal Lucius Cornelius Sulla wist Bocchus I ervan te overtuigen de kant van de Romeinen te kiezen en zijn schoonzoon Jugurtha aan de Romeinen uit te leveren. Bocchus sloot een vriendschapsverdrag met de Romeinen, waardoor hij Mauretania feitelijk tot een Romeinse vazalstaat maakte. Als dank voegden de Romeinen het westen van Numidië, waarover Jugurtha geheerst had, toe aan Mauretania.
In 44 na Chr. lijfden de Romeinen het gebied in bij het Romeinse Rijk, waarbij hij het verdeelde in twee provinciae. Het westelijk deel van Mauretania werd de provincia Mauretania Tingitana, het oostelijk deel Mauretania Caesariensis. Daarbij hanteerde men dezelfde grens die Bocchus I eerder had aangebracht toen hij het koninkrijk onder zijn zoons verdeelde.
Romeinse Rijk Africa Proconsularis
Julius Caesar annexeerde delen van Numidia rond de provincia Africa onder de naam Africa Nova (45 v.Chr.). Caesar stichtte er ook de eerste officiële colonia, onder meer boven de ruïnes van Carthago.
Limes Tripolitanus Keizer Septimius Severus beslechtte de oorlog met de Garamanten met de aanleg van de Limes Tripolitanus, een gordel van verdedigingstorens, gestandaardiseerde kampen voor hulptroepen (castella) en legioenbases (castra) (202).
Diocees Africa De aanzet van de bestuurlijke hervormingen in het Romeinse Rijk begon met Diocletianus en zijn Tetrarchie, het opsplitsen van het rijk in vier delen. Constantijn de Grote zette die hervormingen verder in praefectura praetorio, die op hun beurt verdeeld werden in dĭœcēsĭs. Het Diocees Africa behoorde de praefectura praetorio Italiae et Africae
Vandaalse verovering
De geschiedenis van de Vandalen tot aan koning Genserik is het een verhaal van een volk op de vlucht. Hun oorsprong ligt in Noord-Europa en ze werden meegevoerd als gevolg van de Grote Volksverhuizing door heel Europa tot ze in de provincia Hispania Baetica belandden (422) onder leiding van hun koning Gunderic, achterna gezeten door de Visigoten. Met hulp van comes Bonifatius kon Genserik met de resterende (ongeveer 80.000) Vandalen de oversteek maken naar Tanger in 429. De bedoeling van Bonifatius was om de Vandalen naar Mauretania te sturen, maar zodra zij over Straat van Gibraltar waren, wezen ze elke vorm van controle af en marcheerden ze al plunderend oostwaarts, richting Carthago. Na de verovering van Carthago (439) werd dit de hoofdstad van het Vandaalse rijk.
Byzantijnse Rijk Vandaalse Oorlog Bijna honderd jaar later bestond het West-Romeinse Rijk niet meer. Keizer Justinianus I van het Byzantijnse Rijk had het ambitieuze plan om de Mare Nostrum te herstellen en de piraten van de Middellandse Zee, eens en vooral te vernietigen.
De Vandaalse Oorlog duurde in totaal twee jaar, waarna de Byzantijnen het Vandaalse Rijk veroverden. Er vonden twee grote veldslagen plaats, de Slag bij Ad Decimum en de Slag bij Tricameron, beide onder leiding van generaal Belisarius en beide door de Byzantijnen gewonnen.
Prefectuur Africa De heroverde gebieden werden gehergroepeerd onder de Prefectuur Africa
Exarchaat Afrika Het exarchaat Afrika of het exarchaat Carthago, verwijzend naar de hoofdstad, was de naam van een administratief gebied van het Byzantijnse Rijk. Het omvatte Noord-Afrika en de bezittingen van het exarchaat in de westelijke Middellandse Zee. Het werd bestuurd door een exarch of onderkoning. De opdeling samen met het exarchaat Ravenna werd ingevoerd door keizer Mauricius in de late 580s en bleef bestaan tot de islamitische veroveringen in de 7de eeuw.
Arabische Rijk
thumb| Arabische Rijk in de 7e eeuw Tegen 642 had de Omajjaden, Egypte veroverd. Drie invasies waren nodig om Noord-Afrika te veroveren. De eerste twee werden afgebroken wegens interne ruzies. In 698 veroverde generaal Hasan ibn al-Nu'man, Carthago, wat kan worden beschouwd als het einde van het exarchaat Afrika. Noord-Afrika werd in drie provincies ingedeeld: Egypte, Ifriqiya en Maghreb met als hoofdstad Tanger. De Arabieren onder Musa bin Nusayr zetten hun opmars verder en tegen 711 hadden ze bijna geheel Spanje en Portugal veroverd. (zie Al-Andalus).
Na de Grote Berberopstand en de opheffing van de Omajjaden-dynastie in 750 ontstonden er in Noord-Afrika autonome regio's. De Idrisiden in het westen, de Rustamiden in het midden en de Aghlabiden in het oosten. Vooral de laatste zijn berucht omdat ze Sicilië en een deel van Zuid-Italië veroverden, het Emiraat Sicilië.
Kalifaat van de Fatimiden
De Fatimiden behoorden tot de sjiitische islam. Zij erkenden de (soennitische) Abbasidische kalief in Bagdad niet en vormden zo een soort tegenkalifaat. In 909 begonnen zij met de verovering van Noord-Afrika met Raqqada als hoofdstad. In 969 veroverden ze Egypte en stichtten een nieuwe hoofdstad, al-Qahira oftewel Caïro.
Almoraviden De Berberse Almoraviden verenigden in de 11e eeuw voor het eerst het huidige Marokko en zij stichten de beroemde hoofdstad Marrakesh. Onder hun bewind zou het land voor het eerst bekend komen te staan als Marokko. Na de val van Toledo in 1085, zullen zij het zuiden van Iberië controleren.
Almohaden thumb|250px| Het kalifaat der Almohaden. In 1147 veroverden de Almohaden, een Berberse moslimdynastie, de stad Marrakesh en maakten hier de hoofdstad van hun rijk van. In twee veldtochten (1151–1152 en 1159) veroverde Abd al-Mu’min ook Ifrikija en zijn gezag strekte zich uit tot in Tripolitanië en Cyrenaica. Zo bracht hij alle Maghrebijnse volkeren onder één heerschappij.
Ondertussen intervenieerde hij met succes in Spanje en Portugal, waar de Andalusische emirs sinds de val van de Almoraviden een zelfstandige politiek voerden en de christenen gebieden veroverden. Hij nam Sevilla (1147), Córdoba en Jaén (1148), Málaga (1153), Granada (1154) en Almería (1157) in. Abd al-Mu’min ontpopte zich als een groot organisator en administrator. Hij herstelde de orde en breidde de vloot uit.
Na de dood van kalief Abu Mohammed Abdallah al-Adil ontstond onder de Almohaden een burgeroorlog, waarop het land uiteenviel.
Drie dynastieën thumb|250px|Maghrebijnse rijken in de 15de eeuw. In 1229 ontstond de dynastie van de Hafsiden (Tunesië), in 1235 de dynastie van de Zianiden (Algerije) en in het thuisland (Marokko) kwamen de Meriniden in 1244 aan de macht.
De Hafsiden kregen in 1270 plots te maken met de Achtste Kruistocht onder leiding van Lodewijk IX van Frankrijk. De bedoeling was om via de Carthagoroute, het Mammelukkensultanaat Caïro in het hart te treffen en zo het Heilig land te heroveren.
Door de centrale ligging van Zianiden in de Maghreb, ingeklemd tussen twee veel machtigere staten, speelde het een grote rol in de strijd tussen de beide buurlanden. Het rijk werd tweemaal voor een korte periode bezet door de Meriniden (van 1337 tot 1348 en van 1352 tot 1359). Gedurende de 15e eeuw was het een vazalstaat van de Hafsiden.
De Wattasiden namen in 1465 tijdens een opstand in Fes de macht over van de laatste Meriniden sultan.
Habsburgs-Ottomaanse rivaliteit Tussen circa 1510 en 1560 werd er tussen het Habsburgse Rijk en het Ottomaanse Rijk een bittere strijd gestreden om de suprematie in de Middellandse Zee. Deze periode is tegenwoordig beter gekend onder de term "de Barbarijse zeerovers". De havensteden aan de Noord-Afrikaanse kust speelden hierin een grote rol. Algiers (1516), Tunis (1534) en Tripoli (1551) kwamen onder Osmaanse controle.
Ottomanen
Libië werd in 1551 door de Ottomanen veroverd, Algerije in 1556 en Tunesië in 1574. In Marokko werd de Wattasidische dynastie vervangen door de Saadidynastie in 1554, die op hun beurt werden vervangen door de Alaoui-dynastie, de huidige regerende koninklijke familie, in 1669.
Onder Europese dominantie Frans-Algerije Begin 19de eeuw werden de Ottomaanse provincies zo goed als autonoom geregeerd door een gouverneur. De dey van Algiers stond gekend als schatrijk. De Franse schatkist was na de napoleontische oorlogen leeg. De Zeeslag bij Navarino (1827) luidde de teloorgang in van het Ottomaanse Rijk. Een uitgelokt incident was een casus belli om het land binnen te vallen (1830) en de dey zijn rijkdom afhandig te maken.Henri Nérac, « La Régence turque », La Nouvelle Revue d'Histoire, no 4H, printemps-été 2012, p. 54-56.