Het referendum over de Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en Oekraïne was een nationaal raadgevend referendum over goedkeuring door Nederland van de Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie, Euratom, hun 28 lidstaten en Oekraïne.

Het referendum vond plaats in Nederland op 6 april 2016. Het was het eerste referendum onder de op 1 juli 2015 aangenomen Wet raadgevend referendum. Actiegroep GeenPeil - een samenwerkingsverband tussen de website GeenStijl, het Burgercomité EU en het Forum voor Democratie - voerde actie om de benodigde verzoeken te verzamelen. In totaal werden 427.939 geldige verzoeken bij de Kiesraad ingediend, meer dan de benodigde 300.000.'Groen licht voor referendum over Associatieovereenkomst Oekraïne', op: Kiesraad.nl, 14 oktober 2015. De referendumvraag'Referendum EU-verdrag met Oekraïne is op 6 april'. de Volkskrant, 29 oktober 2015. luidde:

61% van de opgekomen kiezers - oftewel, 2,5 miljoen stemgerechtigde Nederlanders - stemde tegen de wet. De opkomst was 32,2%, waarmee de kiesdrempel gehaald werd.

Achtergrond

+ Stemminguitslagen per partij en Kamer over ratificatie van het verdrag voor het referendum. Tweede Kamer Eerste Kamer Partij Voor Tegen Voor Tegen VVD 40 13 PvdA 36 8 SP 15 9 PVV 12 9 CDA 13 12 D66 12 10 CU 5 3 GL 4 4 SGP 3 2 50+ 1 2 PvdD 2 2 OSF 1 Bontes/Van Klaveren 2 Kuzu/Öztürk 2 Houwers 1 Klein 1 Van Vliet 1 Totaal 119 31 55 20 Na onderhandelingen werd de Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en Oekraïne getekend op 27 juni 2014.Rusland niet blij, accepteert het NOS, 27 juni 2014. Geraadpleegd op 16 oktober 2015. In Nederland werd het verdrag met Oekraïne goedgekeurd door de Tweede Kamer op 7 april 2015. Het verdrag werd vastgelegd in de Wet van 8 juli 2015, houdende goedkeuring van de op 27 juni 2014 te Brussel tot stand gekomen Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en de Europese Gemeenschap voor Atoomenergie en haar lidstaten, enerzijds, en Oekraïne, anderzijds (Trb. 2014, 160).Staatsblad officielebekendmakingen.nl

Initiatief Het Burgercomité-EU was sinds de inwerkingtreding van de Wet raadgevend referendum op 1 juli 2015 op zoek naar een referendummogelijkheid met betrekking tot machtsoverdracht naar de Europese Unie. Hiervoor werd het Associatieverdrag gekozen. Het Burgercomité-EU zocht voor dit initiatief samenwerking met GeenStijl en het Forum voor Democratie, onder de naam GeenPeil.

Voor het houden van een referendum was allereerst een inleidend verzoek nodig met 10.000 handtekeningen, wat in augustus 2015 behaald werd. Eind september 2015 behaalden de initiatiefnemers ook de benodigde 300.000 handtekeningen voor het definitieve verzoek. Verzoek Inzendduur Einddatum Drempel Ingediend GeldigInleidend verzoek'Inleidend verzoek referendum over associatieverdrag met Oekraïne toegelaten'. Kiesraad.nl, 13 augustus 2015. 4 weken 6 augustus 201510.000 14.441 13.480 Definitief verzoek 6 weken 28 september 2015 300.000 472.849 427.939

Beroep Tegen het besluit van de Kiesraad om het referendum te houden over de Associatieovereenkomst met Oekraïne, werd beroep aangetekend door oud-advocaat Jeroen de Kreek bij de Raad van State.'Beroep tegen besluit referendum'. Telegraaf, 19 oktober 2015. Hij stelde onder meer dat de ondersteuningsverklaringen onjuiste en onvolledige gegevens bevatten en dat alle elektronische formulieren die via de digitale applicatie van GeenPeil werden ingevuld, geen geldige handtekening zouden hebben.'Donderdag 22 oktober rechtszitting referendum Associatieovereenkomst Oekraïne'. Raad van State, 19 oktober 2015. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State verklaarde dit beroep echter niet-ontvankelijk, omdat De Kreek geen belanghebbende was.'Referendum Associatieovereenkomst Oekraïne kan doorgaan'. Raad van State, 26 oktober 2015. Niet-ontvankelijkheid brengt met zich mee dat de Afdeling bestuursrechtspraak in de uitspraak niet inhoudelijk is ingegaan op de bezwaren van De Kreek.

Status van het verdrag Door het slagen van de referendumactie kon Nederland het verdrag niet ratificeren. De ratificatie van alle EU-lidstaten, de EU, Euratom en Oekraïne was noodzakelijk voor inwerkingtreding van het verdrag.'Referendum Geenpeil betekent uitstel associatieverdrag'. NU.nl, 28 september 2015. Geraadpleegd op 4 oktober 2015. Een deel van het verdrag was al wel op 1 januari 2016 in werking getreden, vooral de clausules die betrekking hadden op de handel.'Oekraïne-referendum', rijksoverheid.nl, Geraadpleegd op 15 januari 2016. Volgens minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders was zeventig procent van de artikelen in het verdrag (ongeveer 355 artikelen) reeds voorlopig in werking getreden op 1 januari.'Antwoord op vragen van de leden Omtzigt, Verhoeven en Voordewind over de voorlopige inwerkingtreding van het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne ', tweedekamer.nl, 3 februari 2016. Geraadpleegd op 4 februari 2016.

Organisatie van referendum Kosten en aantal stembureaus miniatuur|Stempas voor het referendum Voor de organisatie van het referendum werd in eerste instantie een bedrag van 25 miljoen euro beschikbaar gesteld. Hiervan zou 5 miljoen naar de referendumcommissie gaan en 20 miljoen naar de Nederlandse gemeenten.'Kabinet: niet nóg meer geld naar referendum', NOS. Geraadpleegd op 3 november 2015. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) gaf aan dat het bedrag waarschijnlijk niet voldoende is.'Gemeenten krijgen te weinig geld voor referendum', Binnenlandsbestuur.nl. Geraadpleegd op 3 november 2015. Een amendement van Kamerleden Fatma Koşer Kaya (D66) en Ronald van Raak (SP) voor het verhogen van het bedrag in het gemeentefonds met 22,2 miljoen euro werd op 3 december 2015 verworpen.'34 300 B - Vaststelling van de begrotingsstaat van het gemeentefonds voor het jaar 2016 ', Overheid.nl/. Geraadpleegd op 4 december 2015.'Vaststelling van de begrotingsstaat van het gemeentefonds (B) voor het jaar 2016', tweedekamer.nl. Geraadpleegd op 4 december 2015. Ook een motie van de PVV-fractie in de Eerste Kamer voor het verhogen van het budget werd verworpen.'Ook Eerste Kamer tegen extra geld voor organiseren referendum', NOS.nl, 22 december 2015. Geraadpleegd op 22 december 2015. Op 12 januari 2016 werd bekend dat minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ronald Plasterk, na overleg met de VNG het bedrag in het gemeentefonds met 10 miljoen euro ging verhogen.

In de meeste gemeenten waren er minder stembureaus dan tijdens eerdere verkiezingen, ongeveer tien procent minder dan bij de Provinciale Statenverkiezingen. Volgens de gemeenten was dit om het referendum kostenefficiënt te organiseren. Begin maart werden twee rechtszaken gevoerd in gemeenten die het aantal stembureaus met meer dan dan de helft verminderden. De rechtbank Overijssel oordeelde in een bestuursrechtelijke zaak dat de gemeente Oldenzaal het aantal stembureaus mocht terugbrengen van 17 naar 5.ECLI:NL:RBOVE:2016:770, rechtspraak.nl De rechtbank Oost-Brabant daarentegen oordeelde in een civielrechtelijke zaak dat de gemeente Son en Breugel een onrechtmatige overheidsdaad beging door het aantal stembureaus terug te brengen van de gebruikelijke 10 naar 3 stembureaus en oordeelde dat er 7 moesten worden ingesteld.ECLI:NL:RBOBR:2016:1142, rechtspraak.nl

Subsidie + Subsidieverleningen aan rechtspersonen met artikel op Wikipedia. Organisatie Voor/tegen/neutraal Bedrag Foundation Max van der Stoel Voor 27.693 Democraten 66 Voor 50.000 GroenLinks Voor 11.000 Jonge Socialisten in de PvdA Voor 50.000 Stichting Forum voor Democratie Tegen 46.913 PINK! Tegen 50.000 Partij voor de Dieren Tegen 50.000 Stichting de Blauwe Tijger Tegen 38.558 Den Haag Centrum voor Strategische Studies Neutraal 39.650 Kieskompas Neutraal 49.950 Instituut Clingendael Neutraal 48.143

De referendumcommissie stelde twee miljoen beschikbaar voor de campagnes, waarvan ja'-campagnes en 'nee'-campagnes ieder in totaal 700.000 euro kregen en neutrale campagnes 600.000 euro.Hoe wordt de subsidie voor de campagne verdeeld?, Volkskrant, 1 februari 2016. Geraadpleegd op 1 februari 2016. Na het verstrijken van de laatste deadline op 2 maart werd bekend dat de subsidie was verdeeld over 110 personen en organisaties. Er was voor meer dan vijf miljoen subsidie aangevraagd. 120 aanvragen werden niet toegekend omdat het budget overschreden was.'Subsidies Oekraïne-referendum, van radiospotjes tot stroopwafels', nos.nl, 2 maart 2016. Geraadpleegd op 2 maart 2016. Na afloop moesten aanvragers verantwoording afleggen aan de referendumcommissie over het gebruik van het subsidiegeld. De referendumcommissie besloot ten minste "bijna 300 duizend euro" terug te vorderen vanwege onjuist gebruik.

Onafhankelijke waarnemers GeenPeil stuurde op 3 december 2015 een brief naar de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) om te vragen of zij onafhankelijke waarnemers naar Nederland kan sturen.'Geenpeil wil OVSE-waarnemers bij referendum Oekraïne', Nu.nl. Geraadpleegd op 8 december 2015. Zij vreesden voor een ondemocratisch verloop van het referendum, vanwege volgens hen onvoldoende stembureaus en dat enkele politieke partijen zich tegenstander hebben verklaard van het referendum.'GeenPeil urgent letter to OHDIR', Geenstijl.nl. Geraadpleegd op 8 december 2015. (PDF) De OVSE liet op 19 januari 2016 echter weten geen waarnemers naar het referendum te sturen, vanwege gebrek aan middelen in die periode.

Op 26 januari stuurde GeenPeil opnieuw een verzoek naar de OVSE om waarnemers te sturen, omdat volgens GeenPeil Nederland niet voldeed aan richtlijnen van de Europese anticorruptiewerkgroep Groep van Staten tegen Corruptie.'Formal and urgent request to reconsider electoral observation in the Netherlands', via GeenStijl.nl, 26 januari 2016. Geraadpleegd op 27 januari 2016 (PDF) De gift van de Amerikaanse miljardair George Soros aan Stem voor Nederland zou volgens GeenPeil strijdig zijn met de richtlijn, die giften uit het buitenland aan een Nederlandse verkiezingscampagne aan banden zou moeten leggen of helemaal verbieden. Minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders informeerde de Tweede Kamer op 8 februari dat de OVSE definitief niet als waarnemer bij het referendum aanwezig zou zijn.'OVSE stuurt geen waarnemers naar Geenpeil-referendum op 6 april aanstaande', tpo.nl, 8 februari 2016. Geraadpleegd op 4 april 2016

Campagne Voorstanders Politieke partijen miniatuur|Campagneposter van D66 Regeringspartijen VVD (principieel tegen het referendum als politiek instrument) en PvdA, alsmede CDA, kondigden aan geen "grootschalige campagne" te gaan voeren.Negeren als campagnestrategie, NRC Next, 29 oktober 2015 De regeringspartijen zeiden wel te zullen deelnemen aan debatten over het referendum, waarbij ze "actief [uitdroegen] wat volgens hen het antwoord moet zijn, namelijk 'ja'".'Dutch PM to campaign for Yes in EU-Ukraine referendum', via eubserver.com, 8 januari 2016. Geraadpleegd op 8 januari 2016.

D66 was voor het verdrag en zei een 'ja'-campagne te gaan voeren.Kees Verhoeven, Opinie: “Pechtold is echt niet verdrietig”. D66.nl, 9 september 2015. Geraadpleegd op 16 oktober 2015. De campagne werd geleid door Kamerlid Kees Verhoeven.'Hoe wordt de subsidie voor de campagne verdeeld?', de Volkskrant, 1 februari 2016. Geraadpleegd op 5 februari 2016. GroenLinks was ook voorstander van het verdrag. De ChristenUnie was ook voor het associatieverdrag, maar tégen het raadgevend referendum. Toch spoorde zij haar achterban aan om te gaan stemmen.Referendum associatieverdrag Oekraïne, christenunie.nl. Geraadpleegd op 16 oktober 2015.

Andere organisaties