De huidige politieke status van Puerto Rico is het resultaat van een complex geheel van politieke activiteiten van de regeringen van de Verenigde Staten en Puerto Rico. Puerto Rico is momenteel een unincorporated territory en een gemenebest van de Verenigde Staten, waardoor het grondgebied wel toebehoort tot de VS, maar er geen deel van uitmaakt.
De politieke status van Puerto Rico is onderwerp van een steeds voortdurend debat, waarbij verschillende alternatieven worden voorgesteld. De verschillende mogelijkheden zijn, in volgorde, met een steeds minder sterke band met de VS: volwaardige staat van de VS; incorporated territory, zoals Hawaii en Alaska voor ze een staat werden; status quo; vrij geassocieerde staat met de VS, zoals de Marshalleilanden, Micronesia en Palau; onafhankelijkheid. Elke Puerto Ricaanse partij heeft een andere visie op deze relatie met de VS. De Puerto Ricanen zelf spraken zich verschillende keren uit over deze vraag, de laatste keer in 2012. Toen verwierp een meerderheid de huidige status en een meerderheid koos voor toetreding tot de VS als volwaardige deelstaat. Door controverse rond de vraagstelling bleef de volksraadpleging echter zonder gevolgen. Bovendien ligt de uiteindelijke beslissing niet bij de Puerto Ricanen, maar bij het Amerikaans Congres. In 2006, 2009 en 2011 riep het Speciaal Comité voor Dekolonisatie van de Verenigde Naties op om het proces van zelfbeschikking voor de Puerto Ricanen te versnellen.
Achtergrond
Sinds het einde van de Spaans-Amerikaanse Oorlog is Puerto Rico een unincorporated territory van de Verenigde Staten. Door de Jones Act uit 1917 zijn Puerto Ricanen volwaardige burgers van de Verenigde Staten, maar ze kunnen niet stemmen voor het kiescollege dat de Amerikaanse President kiest. Ze kunnen wel deelnemen aan de voorverkiezingen van zowel de Democratische Partij als de Republikeinse Partij, omdat dit geregeld wordt via de partijstatuten. Daarnaast hebben ze geen stem in het Amerikaans Congres en ze zijn enkel vertegenwoordigd door een niet-stemgerechtigde Resident Commissioner van Puerto Rico in het Huis van Afgevaardigden. In 1952 werd Puerto Rico een gemenebest, waardoor het enige vorm van zelfbestuur heeft. Mede daardoor staat het ook niet op de lijst van gebieden zonder zelfbestuur van de Verenigde Naties, zoals Amerikaans-Samoa, Guam en de Amerikaanse Maagdeneilanden. Nochtans heeft het Speciaal Comité voor Dekolonisatie verschillende keren opgeroepen op om het proces van zelfbeschikking voor de Puerto Ricanen te versnellen. De uiteindelijke beslissing over de politieke status en ook alle andere beslissingen betreffende het eiland ligt dan ook bij het Amerikaans Congres en de Amerikaanse President, en niet bij de Puerto Ricanen zelf. De verschillende referenda, het laatste in 2012, zijn dus niet-bindend en kunnen dus worden genegeerd, ook als ze worden georganiseerd met toestemming van het Congres.
Terminologie Veel verwarring bestaat er rond de term gemenebest, die voor juridisch verschillende bestuursvormen wordt gebruikt. Enkele gebruiksvormen zijn bijvoorbeeld:
Het Gemenebest van Onafhankelijke Staten en het Gemenebest van Naties, internationale organisaties georganiseerd rond Rusland respectievelijk het Verenigd Koninkrijk met als lidstaten voormalige delen van de Sovjet-Unie respectievelijk het Britse Rijk, gebruiken de term om te verwijzen naar een internationale organisatie. Australië, Dominica en de Bahama's zijn onafhankelijke staten die de term in hun officiële benaming gebruiken, maar zonder juridische gevolgen. Australië en de Bahama's zijn monarchieën met aan het hoofd Charles III, terwijl Domenica een republiek is. Kentucky, Massachusetts en Pennsylvania Virginia, volwaardige deelstaten van de VS, gebruiken de term voor de historische waarde, maar hij heeft geen enkele juridische betekenis. De Filipijnen waren bij de overgangsperiode van kolonie van de Verenigde Staten tot onafhankelijke staat bekend als Gemenebest van de Filipijnen. De Noordelijke Marianen zijn een gemenebest van de VS, maar hebben slechts beperkte soevereiniteit en beschikken bijvoorbeeld niet over een Resident Commissioner.
In het geval van Puerto Rico wordt gesteld dat de term gemenebest geen speciale politieke status voorziet of voorschrijft, maar slechts beschrijft dat het gebied over een zeker zelfbeschikkingsrecht beschikt gebaseerd op een grondwet, dat echter unilateraal door het Congres kan worden teruggetrokken. Verder impliceert de term enkele grondrechten, die niet kunnen worden ingetrokken.http://www.state.gov/documents/organization/86756.pdf
Verdere verwarring rond de term draait rond de Spaanse vertaling van gemenebest, zijnde Estado Libre Asociado. Dit lijkt op de benaming voor een vrij geassocieerde staat, zoals de Marshalleilanden, Micronesia en Palau. Dit zijn onafhankelijke staten die in een verdrag met de VS hebben afgesproken dat de VS militaire bescherming biedt en bepaalde sociale voordelen voorziet. Niue en de Cookeilanden hebben een gelijkaardig akkoord met Nieuw-Zeeland. Puerto Rico is echter geen soevereine, onafhankelijke staat, waardoor deze term misleidend is.
Insular Cases De betekenis van de term gemenebest in dit specifieke geval werd, net als de hele politieke status van Puerto Rico, door het Amerikaans Hooggerechtshof behandeld in de Insular Cases. In de beroemde zaak Downes v. Bidwell oordeelde het Hooggerechtshof dat Puerto Rico internationaal gezien weliswaar geen buitenlandse natie was, maar dat het vanuit een binnenlands perspectief wel 'buitenlands' was. Puerto Rico was namelijk louter een bezit van de VS, maar maakte er geen deel van uit. Tijdens deze beslissing werd de term unincorporated territory gelanceerd. Een latere beslissing in Balzac v. Porto Rico weidde uit over het verschil tussen een unincorporated en een incorporated territory. Dat laatste omvatte enkel de territoria waarbij de VS bij de inlijving de duidelijke intentie had om ze een volwaardig deel van de VS te maken. Gebieden bij wie die intentie afwezig was, waren unincorporated territory, waar enkel de fundamentele rechten van de Amerikaanse grondwet van kracht waren. Juryrechtspraak was bijvoorbeeld geen fundamenteel recht en beschuldigden konden er dus ook geen aanspraak op maken. Puerto Ricanen en ook Amerikanen die naar Puerto Rico verhuisden konden ook geen aanspraak maken op bepaalde uitkeringen, zoals ziekte- of invaliditeitsuitkeringen. William Brennan zou deze uitzonderingen later 'anachronistisch' noemen.
Gevolgen Amerikaanse nationaliteit Puerto Ricanen vallen niet onder het 14e amendement van de Amerikaanse grondwet, waardoor hun nationaliteit niet grondwettelijk gegarandeerd is. De reden hiervoor is dat het Amerikaanse Hooggerechtshof in de reeds vermelde Insular Cases stelde dat het niet de bedoeling kon zijn om de Amerikaanse nationaliteit toe te kennen aan 'vreemde rassen' die niet in staat zijn om de Angelsaksische principes te begrijpen. Op basis van deze wetten hebben inwoners van Amerikaans-Samoa nog altijd geen recht op het Amerikaanse burgerschap. Nochtans stelde de rechter dat dit slechts een tijdelijke maatregel mocht zijn. Puerto Ricanen kregen in 1917 de Amerikaanse nationaliteit, onder President Woodrow Wilson. Dit gebeurde op basis van de Jones–Shafroth Act, maar omdat dit een gewone wet is en geen grondwettelijk amendement, kan dit ook unilateraal door het Congres worden ingetrokken. In 1941 kende President Harry S. Truman de Amerikaanse nationaliteit met terugwerkende kracht vanaf 1899 toe aan bepaalde categorieën Puerto Ricanen. Puerto Ricanen zijn nu bij geboorte Amerikaanse burgers en kunnen daarmee president worden, op voorwaarde dat ze aan de minimumleeftijd voldoen en dat ze 14 jaar in de VS wonen. Puerto Rico wordt in deze niet gezien als de VS.
Grondrechten Omdat Puerto Rico een unincorporated territory is, heeft de Amerikaanse Grondwet slechts een beperkte reikwijdte. Enkel de grondrechten zijn toepasbaar, zoals omschreven in Artikel IV, Sectie 2, Clausule 1 van de Amerikaanse Grondwet. Deze clausule omvat onder meer het verbod om burgers uit andere staten te discrimineren en het recht om naar andere staten te reizen en werd specifiek uitgebreid naar Puerto Rico door het Congres. Ondanks het feit dat het om een gewone wet gaat, heeft het Hooggerechtshof geoordeeld dat wanneer de Grondwettelijke bescherming wordt uitgebreid naar een nieuw territorium, deze uitbreiding onherroepelijk is, om zo willekeur te vermijden. William Brennan noemde deze uitzonderingen 'anachronistisch'.
Puerto Ricanen kunnen niet stemmen voor het kiescollege dat de Amerikaanse President kiest. Ze kunnen wel deelnemen aan de voorverkiezingen van zowel de Democratische Partij als de Republikeinse Partij, omdat dit geregeld wordt via de partijstatuten. Daarnaast hebben ze geen stem in het Amerikaans Congres en ze zijn enkel vertegenwoordigd door een niet-stemgerechtigde Resident Commissioner van Puerto Rico in het Huis van Afgevaardigden. Ze kunnen wel benoemd worden tot ambassadeur of rechter aan het Hooggerechtshof, waarvoor benoeming door de Senaat vereist is.
Puerto Ricanen kunnen ook deel uitmaken van de United States Army en zijn verplicht dit te doen wanneer de dienstplicht van kracht is. 400.000 Puerto Ricanen waren actief in het Amerikaans leger, in de Eerste en Tweede Wereldoorlog, de Vietnamoorlog, de Koreaanse Oorlog en de Strijd tegen terrorisme.http://www.valerosos.com/CCFSpringOffensive.pdf Verschillende Puerto Ricanen werden generaal of admiraal, waarvoor benoeming door de Senaat vereist is. Puerto Ricanen zijn de meest onderscheiden hispanics.http://www.nytimes.com/1992/08/11/style/chronicle-769392.html
Autonomie Puerto Rico heeft een grondwet en een zekere vorm van autonomie, gelijkaardig aan volwaardige deelstaten van de VS. Het heeft een gouverneur en kan een zeker autonoom binnenlands beleid voeren, maar de buitenlandse relaties blijven het voorrecht van de federale overheid. Toch zijn er belangrijke verschillen met de deelstaten. Zo is de macht van de deelstaatregering volledig gebaseerd op het volk, terwijl de regering van Puerto Rico zijn bestaan te danken heeft aan de Amerikaanse overheid. De federale overheid is volledig superieur aan de Puerto Ricaanse regering, zolang ze de fundamentele grondrechten respecteert.
Ook al heeft Puerto Rico geen stemrecht in het Congres en wordt het slechts vertegenwoordigd door een Resident Commissioner, toch zijn de federale wetten onbeperkt geldig, tenzij ze niet lokaal toepasbaar zijn. Slechts een wet is sinds de goedkeuring van deze wetgeving in 1952 als 'lokaal niet toepasbaar' omschreven door een rechtbank, een andere werd in beroep toch toepasbaar verklaard.
Belastingen Puerto Ricanen betalen federale import en exportbelastingen, bijdragen aan de sociale zekerheid en inkomensbelastingen. In 2009 betaalde Puerto Rico $3,742 miljoen aan het United States Department of the Treasury, ongeveer evenveel als Montana. Puerto Ricanen betalen bijdragen aan de sociale zekerheid, maar krijgen enkel een pensioen uitbetaald en geen andere voordelen, zoals ziekte- of invaliditeitsuitkering. Het eiland krijgt slechts 15% van de Medicaid-fondsen waar het recht op heeft. Inwoners hebben ook geen recht op Obamacare.http://www.washingtonpost.com/blogs/wonkblog/wp/2014/07/17/the-administration-just-took-obamacare-away-from-the-territories/
Recente acties
Verenigde Naties
De Verenigde Naties heeft de legitimiteit van de politieke status van Puerto Rico al verschillende keren geëvalueerd. Daarbij werd nagegaan of het eiland wel kan beschikken over de basiscriteria van zelfbestuur, zoals die zijn neergeschreven in het Handvest van de Verenigde Naties en het internationaal recht.