De eed van haat, ook wel eed van afkeer of eed van afschuw genoemd, is de eed tegen het koningschap en de anarchie en getrouwheid aan de Republiek en de nieuwe Grondwet, die vanaf 1796 door een deel van de burgers van de Eerste Franse Republiek in door Frankrijk geannexeerde gebieden, later ook in de Bataafse Republiek, moest worden afgelegd.
Geschiedenis Zuidelijke Nederlanden Vanaf 1794 werden de Zuidelijke Nederlanden en het Prinsbisdom Luik (met onder andere Maastricht) bezet door de Eerste Franse Republiek. Vanaf de annexatie op 1 oktober 1795 werd de Franse wetgeving gestaag overgenomen. De eed van haat werd vanaf 9 maart 1796 verplicht gesteld voor ambtenaren van de republiek, en bij wet van 5 september 1797 ook voor geestelijken die hun ambt wilden blijven uitoefenen. De eed was een uitvloeisel van de Constitution civile du clergé, die vanaf 12 juli 1790 in Frankrijk de onderwerping van de Rooms-Katholieke Kerk aan de Franse staat regelde. De verplichte eed van haat en de bevolen conscriptie waren de twee meest gehate vorderingen van de Franse bezetter. Weigeraars riskeerden gevangenneming en deportatie naar Cayenne (Frans-Guyana). Meer dan honderd priesters die de eed van haat weigerden af te leggen, werden per schip naar Frans-Guyana verbannen, onder meer Jacobus De Neve en Michaël Cop. Beiden overleefden het niet.
Het wel of niet afleggen van de eed leidde tot grote verdeeldheid onder de bevolking. (1994): Ongewilde Revolutie. Limburgs Maasland onder Frankrijk 1794-1814, pp. 66-68. Jaarboek Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap / Publications #130. LGOG, Maastricht. . In het departement Nedermaas zwoeren 252 van de 1423 priesters (17%) de eed van haat aan het koningschap en getrouwheid aan de republiek. De Franse bezettingsmacht stelde lijsten op van al of niet beëdigde parochiepriesters. De goederen van kerkfabrieken van onbeëdigden werden geïnventariseerd en verbeurd verklaard. (1986): Diepenbeek in de Franse Tijd, uitgave heemkundige kring Diepenbeek, p. 38. Veel priesters doken onder en zetten hun werk ondergronds voort, echter beroofd van hun pastoraal inkomen. De bisschop gaf hen alle faciliteiten om hun werk in het geheim te doen.De gevluchte Luikse bisschop gaf zijn priesters volgende volmachten: mis lezen in privé-woningen en zonder de voorgeschreven gewaden, de H.Eucharistie en de Heilig Oliesel buiten de kerk bewaren, biecht horen in een profaan vertrek en het zelf delegeren en dispenseren voor huwelijken. pp. 37-38. Sommige schuilkapellen in Limburgse kalksteengroeven herinneren hieraan, zoals de "Franse kapellen" in de Geulhemmergroeve en de Sibbergroeve. Priesters die de eed wel hadden afgelegd, werden door sommige eedweigeraars met de nek aangekeken. Anderzijds wisten zij soms binnen de marges van de Franse wet veel goeds te doen.Doordat Jan Baptist Mortelmans, de parochiepriester van de Antwerpse Sint-Jacobskerk, de eed van haat in 1798 zwoer, spaarde de bezetter deze kerk van sluiting en verkoop van de inboedel. Alzo bleven het waardevolle schilderij van Pieter Paul Rubens in zijn grafkapel, een schilderij van Jacob Jordaens en verschillende beeldhouwwerken tot op heden tot het kerkbezit behoren. (2008): Sint-Jacobskerk te Antwerpen, in: Sint-Jacobskerk te Antwerpen in de reeks Monumentale kerken in Antwerpen, p. 4.
Noordelijke Nederlanden In de noordelijke provincies moesten de Bataafse burgers volgens de Staatsregeling van 1798 de "eed van afkeer" afleggen voordat zij konden worden opgenomen in het stemregister. De verklaring richtte zich tegen het stadhouderschap, de aristocratie, het federalisme en regeringsloosheid en moest worden afgelegd in handen van de voorzitter van het plaatselijk bestuur. De verklaring verdween weer met de Staatsregeling van 1801.
Tekst en wijze van afleggen van de eed Nadat de voorzitter van de vergadering de verklaring heeft voorgelezen, legt elke stembevoegde zijn hand op het geschrift en zegt "dit verklaar ik".
De Franse eed van haat De oorspronkelijke Franse tekst:
De oorspronkelijke Nederlandse tekst:
In hedendaags Nederlands:
De Bataafse eed van afkeer
Externe link Ontwerp van staatsregeling voor het Bataafsche volk
Categorie:Geschiedenis van de Nederlanden in de 18e eeuw Categorie:Bataafse Republiek