Jacob van Campen (Haarlem, 2 februari 1595 – Amersfoort, 13 september 1657) was een Nederlandse architect en beeldend kunstenaar.

Biografie thumb|rechtop|Anoniem, Epitaaf voor "Iakob van Kampen" met dichtregels van Vondel, ca. 1660, Sint-Joriskerk, AmersfoortOttenheym et al. 1995, pp. 27, 51 (foto: G. de Hoog, 1907, RCE)

Jacob van Campen werd waarschijnlijk geboren op 2 februari 1595 in Haarlem. Constantijn Huygens vermeldt zijn verjaardag in twee gedichten; het jaartal is mede te construeren uit een akte van 9 februari 1617. Hij stamde uit een welgestelde familie en bracht zijn jeugd door in zijn geboortestad Haarlem.

Van Campen was Heer van Randenbroek, en ging, vooral bij wijze van tijdverdrijf, schilderen. In 1614 werd hij lid van het Sint-Lucasgilde. Na een verblijf in Italië van 1617 tot 1624 keerde hij terug naar Nederland, waar hij de ideeën van Andrea Palladio, Vincenzo Scamozzi en de klassieke architectuur van Vitruvius combineerde met de inheemse baksteenbouw. Het resultaat was het Hollands classicisme, een bouwstijl die behalve in Nederland ook internationaal van invloed was. Van Campen was bevriend met Constantijn Huygens, samen ontwierpen ze zijn nieuwe huis. Op Johan Maurits van Nassau-Siegen, de ontwerper van de De Kleefse tuinen en de Grote Keurvorst in Berlijn had Van Campen zelfs na zijn dood veel invloed. Frederik Willem van Brandenburg wenste koste wat het kost een boek door Van Campen geschreven te bezitten. Het stadhuis en het stadspaleis in Potsdam zijn op de ideeën van Van Campen gebaseerd.

Van Campen was actief als architect, kunstschilder en ontwerper van decoratie-programma’s, zoals voor het kerkorgel in Alkmaar. Zijn kunst had tegelijk ook een invloed op de beeldhouwkunst. Bij zijn werken werd hij geassisteerd door Pieter Post, Daniël Stalpaert, Matthias Withoos, Philips Vingboons, Artus Quellinus, Tielman van Gameren en Rombout Verhulst. Mogelijk werkte hij ook samen met Albert Eckhout.

Tijdens de bouw van het Amsterdamse stadhuis, het tegenwoordige Paleis op de Dam, woonde Van Campen in het duurste logement in de Kalverstraat en zijn verteringen waren navenant. In 1654 is Van Campen met ruzie vertrokken, waarschijnlijk in verband met het ontwerp van de tongewelven. Stalpaert won en beëindigde het project – naar verluidt – met minder fraaie oplossingen.

Jacob van Campen overleed op 13 september 1657, volgens Houbraken op Randenbroek, de buitenplaats bij Amersfoort, die hij in 1625 had geërfd van zijn moeder. Hij werd op 23 september 1657 begraven in de Sint-Joriskerk in Amersfoort. Korte tijd erna lieten de erfgenamen boven het graf een epitaaf aanbrengen met een kort gedicht van Vondel.Ottenheym et al. 1995, p. 51, 250 (noten 312-313)

Van Campen is nooit getrouwd geweest, maar had wel een zoon, Alexander van Campen, over wie vrijwel niets bekend is, behalve dat Margareta, Van Campens zus, hem in 1658 een levenslange jaarrente van 100 gulden legateerde.Ottenheym et al. 1995, p. 23, 46-47

Werk thumb|Den Haag: Paleis Noordeinde thumb|Kerk in Renswoude

Evenals andere architecten van het Hollands classicisme is Jacob van Campen zijn loopbaan begonnen als kunstschilder. Het is niet bekend wie zijn leermeester was. De Haarlemse schilder Pieter de Grebber zou hiervoor in aanmerking kunnen komen. De vroegste werken van Van Campen verraden verder de invloed van de Utrechtse caravaggisten. Zijn latere schilderijen en de wanddecoraties voor onder andere Paleis Huis ten Bosch worden evenals zijn architectuurontwerpen gerekend tot het Hollands classicisme. Paulus Bor (uit Amersfoort) en Caesar van Everdingen behoorden waarschijnlijk tot zijn leerlingen.

Tot Van Campens vroegst bekende bouwwerken behoren het Coymanshuis aan de Keizersgracht uit 1625 en het Huis ten Bosch in Maarssen uit 1628. De opdrachtgevers van deze beide huizen waren familie van elkaar: Pieter Belten was getrouwd met een zus van de broers Coymans. De verbouwing van het Rembrandthuis aan de Jodenbreestraat (ca. 1633 ?), waarvan Pieter Belten mede-eigenaar was, is ook met Van Campen in verband gebracht.Zie Meischke 1966, p. 143-145

Omdat Van Campen in de jaren 1630 enkele belangrijke gebouwen voor de stad Amsterdam ontwierp, zoals de Heiligewegspoort en de eerste stenen stadsschouwburg van Amsterdam (naar het voorbeeld van Teatro Olimpico in Vicenza), is lange tijd gedacht dat hij ook betrokken was bij andere stadsprojecten uit deze tijd, zoals het Accijnshuis en de afbouw van de Westertoren. Onderzoek sinds de jaren 1980 naar de voorbeelden en de werkwijze van Van Campen heeft echter uitgewezen dat dit onwaarschijnlijk is. Deze gebouwen vielen onder de verantwoordelijkheid van Pieter de Keyser, de toenmalige stadssteenhouwer. Bovendien passen ze niet in de stijl van Van Campen. Pieter de Keyser volgde bij zijn ontwerpen meestal het traktaat van Vignola (zoals bij het Accijnshuis), terwijl Van Campen uitging van Scamozzi, een leerling van Palladio.Terwen 1983, p. 177; Meischke 1995, p. 55-56

Hoewel de naam van Jacob van Campen onlosmakelijk verbonden is met de bouw van het nieuwe stadhuis, was hij niet de eerste keuze voor het stadsbestuur. Hij moest net als andere architecten een voorstel indienen. In 1647 duikt zijn naam voor het eerst op in verband met het ontwerp. Het moest een volmaakt gebouw worden, met een volmaakte maatvoering, volmaakte verhoudingen en een volmaakte boodschap aan de toeschouwer. Zijn kracht lag in de strenge proporties en de relatief sobere versiering die zich beperkte tot het beeldhouwwerk van de kapitelen en de twee grote frontons aan de voor- en achtergevel, uitgevoerd door Artus Quellinus. De eenvoudige entree zonder trappen was verstopt op de begane grond. Constantijn Huijgens en Vondel noemden het "het achtste wereldwonder".Paleis op de Dam: Het achtste wereldwonder geschiedenisportaal.nl

Van Campen ontwierp behalve huizen en paleizen ook enkele kerken die speciaal waren ingericht voor de protestantse eredienst. Het gaat om de kerken in Renswoude en Hooge Zwaluwe, en verder de nieuwbouw van de Nieuwe Kerk in Haarlem. Pieter Saenredam, die de schetsen van Van Campen vaak in het net uitgewerkte, maakte van dit laatste ontwerp drie schilderijen en acht prenten. Van Campen ontwierp ook de grotendeels niet-uitgevoerde toren voor de Nieuwe Kerk.

Naast gebouwen ontwierp Van Campen ook wegen. De weg tussen Utrecht en Amersfoort, de Amersfoortseweg, ook bekend als de 'Wegh der Weegen', is van zijn hand.

Architectuur en decoratieprogramma's

Tenzij anders vermeld zijn de gegevens voor deze lijst ontleend aan: Koen Ottenheym, "Architectuur", in: Jacob van Campen. Het klassieke ideaal in de Gouden Eeuw (1995), p. 155-200.

Woonhuizen, paleizen en buitenplaatsen thumb|Jan van Call, Plein gezien naar de Korte Vijverberg met het Huygenshuis (links) en Mauritshuis (midden), ca. 1690, Stadsarchief Den Haag thumb|Anoniem, Huis Randenbroek, het buitenhuis van Jacob van Campen, ca. 1680, Gemeentearchief Amersfoort. Bij het linkergedeelte (in wit) staat: "dit noch aen te timmeren" (dit was wel gepland maar niet uitgevoerd).

1623 – "Guldewagen" (voorgevel), Grote Houtstraat, Haarlem (volgens Houbraken; gesloopt)Ottenheym et al. 1995, p. 158 1625 – Coymanshuis, Keizersgracht 117, Amsterdam 1628 – Huis ten Bosch, Maarssen (niet te verwarren met Paleis Huis ten Bosch) ca. 1632-1636 – Huis Randenbroek, bij Amersfoort (nieuwbouw eigen buitenplaats; onvoltooid en in de 19e eeuw sterk verbouwd) 1633-1635 – Elswout, bij Overveen (waarschijnlijk met Pieter Wils en Pieter Post; sterk verbouwd)Meischke 1966, p. 143; Groeneveld 2012, p. 120 1634 – Huis Saxenburg, bij Bloemendaal (ontwerp ?; gesloopt)Meischke 1966, p. 145 1633-1637 – Huygenshuis, Plein, Den Haag (met Constantijn Huygens en Pieter Post; gesloopt in 1866) 1633-1644 – Mauritshuis, Den Haag (met Pieter Post) 1635-1636 – Huis Honselaarsdijk (ontwerp nieuwe voorgevel; speelhuis) 1639-1640 – Paleis Noordeinde, Den Haag (verbouwing) 1640-1647 – Huis Beekhoven 'Het Hoogerhuis', bij Amersfoort (vrijwel een kopie van Randenbroek; gesloopt in 1879) 1642 – Hofwijck, Voorburg (basisontwerp uitgewerkt door Pieter Post) ? – 't Huis van den Heer Dedel, Lisse (niet geïdentificeerd buitenhuis; vermeld door Houbraken)Ottenheym et al. 1995, p. 15

Openbare gebouwen thumb|Gerrit Lundens, Kermis bij de Heiligewegspoort, Amsterdam Museum

1633-1635 – Burgerweeshuis (nieuwe gevels van de meisjesbinnenplaats), Amsterdam 1637 – Heiligewegspoort, Amsterdam (afgebroken in 1664) 1637-1638 – Nieuwe Schouwburg, Keizersgracht, Amsterdam (in 1664-1665 vervangen door nieuwbouw van Philips Vingboons; alleen de toegangspoort resteert) 1647-1654 — Stadhuis, Amsterdam (voltooid door Daniël Stalpaert) 1648 – Vredestempel, Prinsenhof, Haarlem (door Jacob van Campen voorzien van muurschilderingen; ontwerp onzeker)

Kerken thumb|Pieter Saenredam, Interieur van de Nieuwe Kerk te Haarlem, 1652, Frans Hals Museum, Haarlem: Saenredam heeft de kerk geschilderd volgens het oorspronkelijk ontwerp van Jacob van Campen met acht ionische zuilen in plaats van de vier die daadwerkelijk zijn uitgevoerd

1635-1639 – Hervormde kerk, Renswoude 1638-1640 – Hervormde kerk, Hooge Zwaluwe 1645-1649 – Nieuwe Kerk, Haarlem 1645-1652 – Toren Nieuwe Kerk, Amsterdam (alleen het onderste gedeelte is uitgevoerd; in 1783 deels gesloopt) 1655 – Herbouw spits Onze Lieve Vrouwetoren, Amersfoort (advies)Ottenheym et al. 1995, p. 51

Orgelkassen en kerkmeubilair

1638-1646 – Orgel Grote Sint-Laurenskerk, AlkmaarOttenheym et al. 1995, p. 143-148 1645-1655 – Orgel Nieuwe Kerk, AmsterdamOttenheym et al. 1995, p. 148-153 1655 – Lichtkronen Sint-Joriskerk, Amersfoort 1655 – Banken Grote Sint-Laurenskerk, Alkmaar

GrafmonumentenOttenheym et al. 1995, p. 221-223

1653-1657 – Grafmonument Maarten Tromp, Oude Kerk, Delft na 1653 – Grafmonument Van Galen, Nieuwe Kerk, Amsterdam

Interieurs en decoratieprogramma'sOttenheym et al. 1995, p. 121-143

1635-1640 – Huis Honselaarsdijk 1636 – Kasteel Buren 1638 – Huis Ter Nieuburg 1647-1652 – Oranjezaal in Paleis Huis ten Bosch, Den Haag (het gebouw werd ontworpen door Pieter Post) 1647-1654 – Stadhuis, Amsterdam ca. 1645-1650 – Betimmering 'Het Hoogerhuis', Randenbroek (bij Amersfoort)Ottenheym et al. 1995, p. 74-77

Tuinontwerpen

1638 – Huis Ter Nieuburg (niet uitgevoerd)Ottenheym et al. 1995, p. 223-225 1639-1640 – Huis Honselaarsdijk (met André Mollet) 1657 – Springenberg, Kleef

Infrastructuur en stedenbouw

1650 – Inrichting van het plein rond de Nieuwe Kerk, Haarlem (niet uitgevoerd) 1652 – Slaperdijk (als adviseur en betrokkene)Ottenheym et al. 1995, p. 47 1652 – Amersfoortseweg (Wegh der Weegen) (mogelijk betrokken als ontwerper of adviseur)Ottenheym et al. 1995, p. 49 1654 – Brug over het Spui tussen Westsingel en het Zand, AmersfoortOttenheym et al. 1995, p. 50

Schilderijen en tekeningen

Het catalogusnummer verwijst naar: Quentin Buvelot, "Catalogus van de schilderijen en tekeningen van Jacob van Campen", in: Jacob van Campen. Het klassieke ideaal in de Gouden Eeuw.Ottenheym et al. 1995, p. 105-119