Geschiedenis van Armenië

miniatuur|Wapen van Armenië De geschiedenis van Armenië is een deel van de geschiedenis van de Kaukasus. Armenië was een koninkrijk met culturele banden die tot de 5de eeuw v.Chr. teruggaan. In de 1ste eeuw v.Chr. bereikte het onder Tigranes de Grote zijn hoogtepunt en groeide het land tot een invloedrijke mogendheid van Klein-Azië en Mesopotamië, in de periode waar het alle landen tussen de Zwarte Zee en Kaspische Zee omvatte (zie Koninkrijk Armenië)Strabo (1e eeuw) Geographika (XI.xiv.16).

Prehistorie

Oudheid miniatuur|De standbeeld van Torq Angegh in Jerevan. De mythische halfgod-held, die de vijand uit de bergen verdreef, bereikte de Zwarte Zee, scheurde rotsen en gooide ze op schepen Armenië was oorspronkelijk een zelfstandig koninkrijk onder de naam Urartu.

De eerste dynastieën op het grondgebied van de Armeense Hooglanden ontstonden in het 2e millennium vr.Chr. Een van hen was Hayasan (Khayasha, 16e eeuw voor Christus - 13e eeuw voor Christus), waarvan de naam "Armeens" zogenaamd is afgeleid. Deze stamvereniging was wijdverspreid in het westelijke deel van de hooglanden, aan de oevers van het Eufraatbekken. Een oude heidense mythe getuigt van de vestiging van Armeniërs aan de oevers van de zee, volgens welke Torq Angegh, die de vijand uit de bergen verdreef, de zee bereikte, rotsen scheurde en ze op drijvende schepen gooide. In de westelijke gebieden accepteerden sommige stammen de heerschappij van het Hettitische koninkrijk (Khati, 18e eeuw - 12e eeuw voor Christus). Ze waren: Tegaraman (het huis van Torgom, genoemd naar de vader van Hayk Nahapet), Melid, enz. Na het verlies van de Hettitische staat waren deze vakbonden soms semi-onafhankelijk en vielen ze onder de invloed van het Assyrische koninkrijk.

In de 9e eeuw vr.Chr. ontstond de eerste staat van de Armeense Hooglanden, het Koninkrijk Van (Urartu), dat driehonderd jaar leefde. Oorspronkelijk omvatte het het gebied tussen het Van-meer en Kaputa, de geboorteplaats van de Uruatri-stamvereniging. Geleidelijk aan kracht winnen, waren de Urartiërs in staat om de gebieden van de Armeense stammen van de Eufraat tot de Araks te veroveren en vervolgens de landen ten westen van de Eufraat tijdelijk te onderwerpen. Tegelijkertijd begonnen de oude Grieken zich te vestigen aan de oevers van de Zwarte Zee, waarbij ze in verschillende "steden" vestigden -stadstaten. Tijdens de 7e eeuw vr.Chr. vielen de Scythen en Cimmeriërs het koninkrijk Van binnen. Deze laatste vestigden zich in gebieden ten westen van de rivier de Eufraat.

Aan het einde van de 7e eeuw vr.Chr. werden de voorwaarden geschapen voor de oprichting van de eerste Armeense staat. In 612 vr.Chr. voegden de troepen van Paruyr Nahapet zich bij de Babylonische legers van Mars en veroverden Nineveh, de hoofdstad van Assyrië. Later werd het koninkrijk Van verwoest. In de jaren 580 vestigde een van Paruyr's familieleden, Yervand, de eerste pan-Armeense staat met Van als hoofdstad. Het omvatte de hele Armeense Hooglanden, inclusief de landen ten westen van de Eufraat. Het werd al snel onderworpen aan Achaemenidisch Perzië (522 v.Chr. - 331 v.Chr.), De enige supermacht in Centraal-Azië en het hele Midden-Oosten.

Perzische en hellenistische periode

In de tijd van de Perzen was Armenië een satrapie (provincie) van het Perzische Rijk.

In het midden van de 4e eeuw vr.Chr., toen de Achaemeniden verzwakten, ging koning Alexander de Grote van Macedonië erop uit om het te vernietigen. Hij lanceerde de "Oosterse Invasie", waarbij hij drie noodlottige veldslagen aan de vijand gaf. Aan de tweede, de Slag bij Gavgamela, namen twee Armeense legers deel, geleid door de satrapen Yervand (Oront) en Mitraustes (Mitra-Mihr). Na de mislukte voltooiing keerden de Armeense generaals terug naar hun vaderland en verklaarden zichzelf onafhankelijke koningen. Herodotus merkte op dat al in sinds 5e eeuw vr.Chr., de regio bewoond wordt door Armeniërs.

Na de val van het Perzische Rijk door de veroveringen van Alexander de Grote, maakte Armenië deel uit van het nieuw ontstane hellenistische rijk. Toen na Alexanders dood het hellenistische rijk uiteenviel, werd Armenië deel van het rijk der Seleuciden.

Koninkrijk Armenië

thumb|Het Armeense koninkrijk op zijn grootst onder Tigranes de Grote van 95 v.Chr.-66 v.Chr. In 190 v.Chr. stichtte Artaxias het onafhankelijke koninkrijk Armenië. Vooral onder Tigranes de Grote kwam het rijk tot grote bloei. Al snel werd Armenië echter een twistappel tussen de Parthen en de Romeinen, die regelmatig ingrepen in de Armeense troonopvolging. Tussen 115 en 117 werd het gebied korte tijd ingelijfd bij het Romeinse Rijk als de provincia Armenia, maar de bezetting was van korte duur en in 117 werd Armenië opnieuw een koninkrijk. Vanaf 165 was de Armeense onafhankelijkheid verleden tijd en werd het koninkrijk definitief een vazalstaat van het Romeinse Rijk.

Middeleeuwen In 301 was Armenië de eerste formele staat die het christendom aannam als officiële staatsgodsdienst, tien jaar voor Rome het christendom als godsdienst erkende en lang voor het ook in het Romeinse Rijk de staatsgodsdienst werd in 381. De Armeens-Apostolische Kerk eert St. Bartholomeüs en St. Thaddeüs als haar patroonheiligen, die, volgens de traditie, in de jaren 40 - 60 van de 1e eeuw in Armenië predikten. Volgens de legende brachten de apostelen de speer ('Heilige Lans') van de Romeinse legionair Longinus, waarmee hij Jezus' zijde doorboorde, naar Armenië. De punt van de speer ('Geghard') belandde van het klooster van Geghard in het museum van Etsjmiadzin (Etsjmiadzin).

St. Gregorius de Verlichter bekeerde de Armeense koning Tiridates IV tot het christendom. Volgens de legende was Gregorius de zoon van de moordenaar van Tiridates' vader, koning Khosro II.

In de vroege middeleeuwen werd Armenië geregeerd door het koninklijk huis van de Arsjakoeni's. Het land was gedeeld in 15 provincies of staten. Elk van deze staten had een of meerdere vorstelijke huizen. In Vaspoerakan voerden bijvoorbeeld de Artsruni's bewind, in Sloeniek de Sjuni's en in de oostelijke gewesten Artsach en Oetiek waren dat de Arransjahieks. De grootste provincie Ajrarat was erfbezit van de Arsjakoeni's.

Sassanidisch Armenië

In 428 werd Armenië veroverd door het Sassanidische Rijk en er kwam een eind aan dit koninkrijk. Het westen van het land viel onder Byzantijns bestuur. In 451 was er een opstand tegen de Sassaniden, met als gevolg de Slag van Avarajr.

Emiraat Armenië

Na de Arabische verovering van het Sassanidische Rijk werd Armenië deel van het kalifaat van de Omayyaden.

Bagratidisch Armenië

Eerst in de 9de eeuw wist Armenië zich vrij te vechten van de Arabieren. Armenië werd weer een koninkrijk onder de Bagratoeni, met Ani als hoofdstad. Dit koninkrijk splitste zich in de 11de eeuw af in een aantal semi-onafhankelijke koninkrijken: zoals Vaspoerakan en Sjoenik. Niet veel later werd Armenië aangevallen door Turken en Mongolen, waarbij het grootste deel van het land verwoest werd (inname van Ani en Kars in 1064). Veel Armeniërs vluchtten naar het westen, waar zij het koninkrijk Cilicisch Armenië stichtten. Het laatste Armeense Rijk, onder het bestuur van de Rubenianen, dat samenwerkte met de Kruisvaarders, duurde tot de 14de eeuw.

Vroegmoderne tijd

Onder Ottomanen en Perzen In 1454 verdeelden het Ottomaanse Rijk en Timoeridisch Iran Armenië onder elkaar.

Onder Ottomanen en Russen In 1828, na de Tweede Russisch-Iraanse oorlog werd Perzisch Armenië (Oost-Armenië) in het Russische Rijk opgenomen.

Tijdens en na de Eerste Wereldoorlog vond in het Ottomaanse Rijk de Armeense Genocide plaats (1915-1923), waarbij waarschijnlijk naar schatting 1,2 tot 1,5 miljoen Armeniërs vermoord werden.Encyclopædia Britannica; Armenian massacres; geraadpleegd 25 mei 2011. Hierdoor verloor West-Armenië zijn inheemse bevolking.

Eerste Republiek Armenië Na de Russische Revolutie verklaarde Oost-Armenië zich op 28 mei 1918 onafhankelijk als de Republiek Armenië. President Woodrow Wilson van de Verenigde Staten probeerde het Amerikaans Congres ervan te overtuigen dat de VS Armenië moest besturen als mandaatgebied, wat mislukte. Op 10 augustus 1920 werd Armenië erkend door het Verdrag van Sèvres, dat door westerse mogendheden ook aan de Turken werd opgelegd. Dat verdrag werd als onacceptabel afgedaan door de inmiddels nieuwe Turkse regering, onder leiding van Mustafa Kemal Atatürk en vielen de Turken Armenië in september 1920 aan. Tegelijkertijd deed het Rode Leger dit vanuit Azerbeidzjan.

Sovjet-Unie In december 1921, toen de Republiek Armenië door het Rode Leger was veroverd, werd de Armeense Socialistische Sovjetrepubliek uitgeroepen. Deze werd in 1922 samen met de Georgische- en Azerbeidzjaanse sovjetrepublieken opgenomen in de Transkaukasische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek (TSFSR) van de Sovjet-Unie. In 1936 werd de TSFSR weer ontbonden waarna de Armeense sovjetrepubliek een directe unierepubliek werd van de Sovjet-Unie.

thumb|Armenië en Nagorno-Karabach Armeense leiders bleven in een lang conflict met de Azerbeidzjaanse SSR over de Nagorno-Karabachse Autonome Oblast, een hoofdzakelijk Armeens bevolkte enclave in de Azerbeidzjaanse SSR.

Onafhankelijkheid Bij het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in verklaarden Armenië en Azerbeidzjan zich onafhankelijk en begonnen een oorlog over de enclave Nagorno-Karabach. Na een staakt-het-vuren dat in mei 1994 tot stand kwam had de Republiek Nagorno-Karabach (ook wel de Republiek Artsach) niet alleen bestuur over Nagorno-Karabach maar ook over een beduidend gedeelte eromheen, waardoor de Armeense enclave in Azerbeidzjan een verbinding kreeg met Armenië. Tijdens de oorlog vonden meer dan 25.000 Armeniërs en Azerbeidzjanen de dood en vluchtten meer dan een miljoen mensen. Nagorno-Karabach had reeds in 1991 de onafhankelijkheid uitgeroepen, maar dat bleef internationaal niet erkend.

In 2023 werd het gebied heroverd door Azerbeidzjan. In augustus 2025 werd een Vredesakkoord gesloten.

In 2001 trad Armenië toe tot de Raad van Europa.

Zie ook Lijst van staatshoofden van de Transkaukasische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek (1922-1936)