Tikal was een van de grootste steden van de Maya's ten tijde van de klassieke periode. De restanten van de stad bevinden zich in Nationaal park Tikal in het departement El Petén, in het noorden van Guatemala.CONAP De inwoners van Tikal zelf noemden hun stad Yax Mutal.
De stad werd bewoond van ongeveer 400 v.Chr. tot 1000 n.Chr. en kende zijn hoogtepunt tussen 300 en 850. Tikal was een van de machtigste steden in de klassieke periode van de Mayabeschaving, maar desalniettemin heeft de stad meerdere malen nederlagen moeten ondergaan. In 378 werd zijn ahau Chak Tok Ich'aak I om het leven gebracht door de Teotihuacaanse generaal Siyah K'ak', die vervolgens een marionet op de troon zette. In 562 werd de stad verslagen door Caracol, waarmee een periode van meer dan honderd jaar begint die bekendstaat als het "Tikalhiaat", waaruit nauwelijks inscripties of monumenten bekend zijn. Het Tikalhiaat geldt in de Meso-Amerikaanse periodisering als het punt waarin de vroegklassieke periode overgaat in de laatklassieke periode. Aan deze periode kwam een einde in 682 toen Jasaw Chan K'awiil I aan de macht kwam. Jasaw Chan K'awiil wist van Tikal een ongekend machtscentrum te maken. Tikals macht bereikte haar hoogtepunt toen Tikal in 711 zijn eeuwige rivaal Calakmul op de knieën wist te krijgen, hoewel het de controle over het zuidwestelijke Mayagebied over moest laten aan Dos Pilas. De voortdurende oorlog tussen Tikal en Calakmul en hun bondgenoten had, samen met de overbevolking van het gebied, echter geleid tot uitputting van grond en grondstoffen, waarop na 800 de Mayabeschaving ineenstortte. De laatste inscriptie in Tikal, een verwijzing naar Jasaw Chan K'awiil II, dateert uit 889.
Pas in 1848 werd Tikal herontdekt door een team Guatemalteekse ontdekkingsreizigers. De eerste grootschalige archeologische opgravingen begonnen in de jaren 50 van de 20e eeuw. Tot op heden is slechts 20% van de stad uitgegraven. Onder de uitgegraven tempels en gebouwen bevinden zich de Piramide van de Grote Jaguar en het Paleis van de Edelen. Het ceremoniële centrum van Tikal omvat daarnaast onder meer Tempel IV, Complex N, Zuid-Akropolis, Plein van de tempels, Tempel III, Complex O, Westplein, Tempel II, Grote Plein, Noord-Akropolis, Tempel V, Oostplein, Centrale Akropolis, Complex R, Complex Q, Groep F, Groep G. Samen met aartsrivaal Calakmul is Tikal een van de beste voorbeelden van Maya-architectuur in Peténstijl.
In 1955 werd het gebied rond Tikal uitgeroepen tot Nationaal Park Tikal. Het park is 576 km² groot en beslaat een deel van de volgende gemeenten: La Libertad, Flores, Melchor de Mencos, San Andrés en San José. In 1979 werd het door de UNESCO tot werelderfgoed verklaard.
Etymologie thumb|Embleemglief van Tikal (Mutal)
De naam Tikal is mogelijk afgeleid van de woorden ti ak'al, afkomstig uit het Yucateeks Maya, die "bij de waterput" betekenen. De naam zou door jagers en reizigers in het gebied zijn gegeven aan een van de oude waterreservoirs van de stad, lang nadat deze was verlaten door haar oorspronkelijke bewoners.Martin & Grube 2000, p.30. Een alternatieve betekenis is "de plaats van de stemmen" in het Itza Maya. "Tikal" is echter niet de oorspronkelijke naam van de stad, maar de naam die eraan werd gegeven kort nadat in 1848 de ruïnes waren gevonden.Drew 1999, p.136. In de hiëroglyfische inscripties in de ruïnes wordt de oude stad Yax Mutal of Yax Mutul genoemd, hetgeen "Eerste Mutal" betekent. Tikal is mogelijk zo genoemd nadat de Mayastad Dos Pilas dezelfde embleemglief ging gebruiken; de heersers van Tikal wilden daarmee vermoedelijk aangeven de eerste stad te zijn met die naam.Schele & Mathews 1999, p.64. Ook het koninkrijk als geheel werd aanvankelijk Mutul genoemd,Sharer & Traxler 2006, p.1. zo blijkt uit de lezing van de "haarbundel"-glief in bijgevoegde afbeelding. De exacte betekenis van dit woord is nog niet bekend.
Geografie thumb|Kaart van het Mayagebied (rood gearceerd) in de Meso-Amerikaanse regio. Zowel Tikal als Calakmul liggen nabij het midden van het gebied. De dichtstbijzijnde grote moderne nederzettingen zijn Flores en Santa Elena op een afstand van ongeveer 64 km over de weg in zuidwestelijke richting.Kelly 1996, pp.111–2. Tikal ligt ongeveer 303 km ten noorden van Guatemala-stad. Het ligt 19 km ten zuiden van de eigentijdse Mayastad Uaxactun en 30 km ten noordwesten van Yaxha.Webster 2002, p.118. De stad lag 100 km ten zuidoosten van Calakmul, haar grote rivaal uit de klassieke periode, en 85 km ten noordwesten van Caracol, de bondgenoot van Calakmul, tegenwoordig in Belize.Webster 2002, pp.188, 192.
Het stadscentrum is volledig in kaart gebracht en besloeg een gebied groter dan 16 km² met ongeveer 3000 bouwwerken.Coe 1999, p.104. De topografie van de stad bestaat uit een reeks parallelle kalkstenen richels die boven het moerassige laagland uitstijgen. De belangrijkste bouwwerken van de stad concentreren zich in de hoger gelegen delen en zijn met elkaar verbonden door verhoogde wegen die de moerassen doorsnijden.Drew 1999, p.185. Het gebied rond Tikal is uitgeroepen tot het Nationaal park Tikal dat een gebied beslaat van 570 km².Kelly 1996, p.140. Het werd opgericht op 26 mei 1955 onder auspiciën van het Instituto de Antropología e Historia en was het eerste beschermde gebied in Guatemala.Torres.
De ruïnes liggen midden in het tropische regenwoud in het noorden van Guatemala, dat de bakermat vormde van de Mayabeschaving in het laagland. De stad zelf lag op een overvloed aan vruchtbare grond en beheerste mogelijk een oost-westgeoriënteerde handelsroute door het schiereiland Yucatán.Webster 2002, p.261. Opvallende bomen in het Tikalpark zijn onder meer de gigantische kapokboom (Ceiba pentandra) een heilige boom voor de Maya's, Spaanse ceder (Cedrela odorata) en Amerikaanse mahonieboom (Swietenia macrophylla). De fauna van het Park bestaat onder meer uit agoeti's, witsnuitneusberen, grijze vossen, zwarthandslingerapen, brulapen, harpijen, valken, pauwkalkoenen, hoenderachtigen, toekans, papegaaien en bladsnijdersmieren. Ook zou het park katachtigen als jaguars, ocelots en poema's herbergen.Coe 1967, pp. 9-10. Hidinger 1996, p. 52.
Tikal had geen andere watertoevoer dan het regenwater dat werd opgevangen en opgeslagen in tien grote reservoirs. De archeologen die in de 20e eeuw in Tikal opgravingen deden, renoveerden een van deze oude reservoirs om water op te slaan voor eigen gebruik. De gemiddelde jaarlijkse neerslag in Tikal is 1945 mm. De komst van de regen was echter vaak onvoorspelbaar en er kon een lange periode van droogte optreden voordat de gewassen waren gerijpt, hetgeen een ernstige bedreiging kon vormen voor het bestaan van de bewoners.Webster 2002, p.239.
Bevolking Bevolkingsschattingen voor Tikal variëren van 10.000 tot meer dan 90.000 inwoners. De bevolking begon in de loop van de preklassieke periode (ca. 2000 v.Chr.-200 n.Chr.) aan een gestage groeicurve en bereikte, na een versnelde groei in de periode 700-830 n.Chr., een hoogtepunt in de laatklassieke periode, meteen daarop gevolgd door een scherpe daling. Voor het gebied van 120 km² dat binnen de ring van aarden wallen en greppels van het achterland valt, wordt de piekpopulatie geschat op 517 inwoners per vierkante kilometer. In een gebied binnen een straal van 12 km rond de stadskern wordt de piekbevolking geschat op 120.000 inwoners, terwijl de bevolkingsdichtheid wordt geschat op 265 inwoners per vierkante kilometer. In een gebied binnen een straal van 25 km rond de stadskern, en met inbegrip van enkele satellietsteden, wordt de piekpopulatie geschat op 425.000 inwoners met een dichtheid van 216 per vierkante kilometer. Deze bevolkingscijfers zijn des te meer indrukwekkend vanwege de uitgestrekte moerassen die ongeschikt waren voor bewoning of landbouw. Sommige archeologen, waaronder David Webster, vinden deze schattingen echter veel te hoog.
Heersers De dynastieke lijn van Tikal werd gesticht in de eerste eeuw na Christus, besloeg een periode van 800 jaar en omvatte ten minste 33 heersers.Martin & Grube 2000, p. 25.
Naam (of bijnaam)Sharer & Traxler 2006, pp. 310-2Martin & Grube 2000 pp. 26-52.Periode Nummerdynastieke opvolging Alternatieve namen Signatuur-gliefYax Ehb' Xookc. 901Yax Moch Xok, Yax Chakte'l Xok, Eerste Steiger HaaiDrew 1999, p. 187.50x50pxGebladerde Jaguarc. 292?–50x50pxDier Hoofdtooi?10?Kinich Ehb'?50x50pxSihyaj Chan K'awiil Ic. 30711–50x50pxUnen Bahlamc. 31712?–50x50pxK'inich Muwaan Jol I? –35913Mahk'ina Vogel Schedel, Veer Schedel50x50pxChak Tok Ich'aak I360–37814Jaguarpoot, Grote poot, Grote jaguarpoot50x50pxYax Nuun Ayiin I379 –404?15Krul Snuit, Krul Neus50x50pxSihyaj Chan K'awiil II411–45616Stormachtige lucht, Mannequin Gespleten Hemel50x50pxK'an Chitam458–c. 48617Kan Varken, K'an Ak50x50pxChak Tok Ich'aak IIc. 486–50818jaguarpoot II, jaguarpoot Schedel50x50pxVrouwe van Tikal50x50pxKaloomte' B'alamc. 511–527+19Krul Hoofd50x50pxVogel Klauw?20?Dier Schedel I50x50pxWak Chan K'awiil537?–56221Dubbele Vogel50x50pxDier Schedelc. 593–62822–50x50pxK'inich Muwaan Jol IIc. 628–65023 of 24–50x50pxNuun Ujol Chaakc. 650–67925Schild Schedel, Nun Bak Chak50x50pxJasaw Chan K'awiil I682–73426Heerser A, Ah Cacao50x50pxYik'in Chan K'awiil734–c. 76627Heerser B, Yaxkin Caan Chac, Zon Hemel Regen50x50pxHeerser 28c. 766–76828–Yax Nuun Ayiin II768–c. 79429–50x50pxNuun Ujol K'inichc. 800?30?–50x50pxDonkere Zon–810+31?–50x50pxJewel K'awiil–849+?–50x50pxJasaw Chan K'awiil II–869+?–50x50px
Geschiedenis
Preklassieke periode In Tikal zijn sporen van vroege landbouwactiviteit gevonden die teruggaan tot 1000 v.Chr., in de midden-preklassieke periode. Een cache van Mamonkeramiek daterend uit ongeveer 700-400 v.Chr. werd aangetroffen in een afgesloten chultun, een ondergrondse flesvormige voorraadkamer.Coe 1999, p. 55.
Grote bouwwerken, waaronder grote piramiden en platforms, werden in Tikal in de laat-preklassieke periode gebouwd en verschenen voor het eerst rond 400-300 v.Chr. Hoewel Tikal zich in die tijd ontwikkelde tot een stad van enige betekenis kon het niet tippen aan de omvang en macht van iets noordelijker gelegen steden als El Mirador en Nakbé.Coe 1999, p. 73. In die periode maakte Tikal deel uit van de wijdverbreide Chikanelcultuur die het centrale en noordelijke Mayagebied domineerde, een regio die het gehele schiereiland Yucatán omvatte, inclusief Noord- en Oost-Guatemala en Belize.Coe 1999, pp. 73, 80.
Bij twee tempels die dateren uit het einde van de Chikanelperiode waren de muren van de bovenste verdieping opgetrokken uit metselwerk dat mogelijk al een kraaggewelf vormde. De buitenmuren van een van deze tempels waren beschilderd met gedetailleerd uitgewerkte menselijke figuren tegen een met rolwerk gedecoreerde achtergrond, geschilderd in de kleuren geel, zwart, roze en rood.
In de eerste eeuw na Christus werden de eerste grote koningsgraven gebouwd en begon een politieke en culturele bloeiperiode in Tikal, terwijl de voorheen zo machtige noorderburen juist in verval raakten. Aan het einde van de laat-preklassieke periode begon de Izapastijl van de kustreek van de Stille Oceaan de kunst en architectuur van Tikal te beïnvloeden, zoals blijkt uit een gebroken sculptuur uit de akropolis en de eerste muurschilderingen in de stad.Coe 1999, p. 78.
Vroegklassieke periode In het Mayalaagland is Tikal de stad die de langste periode van dynastieke heerschappij heeft gekend. Volgens de aangetroffen Mayateksten werd de dynastie gesticht door Yax Ehb Xook, mogelijk in de eerste eeuw na Christus. Aan het begin van de vroegklassieke periode was de macht in de Mayaregio geconcentreerd bij Tikal en Calakmul.Miller 1999, pp. 88-9.
Tikal heeft mogelijk geprofiteerd van de instorting van grote preklassieke staten als El Mirador. In de vroegklassieke periode (250–550 n.Chr.) ontwikkelde Tikal zich snel tot de meest dynamische stad in de Mayaregio en stimuleerde de ontwikkeling van andere nabijgelegen Mayasteden.Webster 2002, p. 191.