Papiaments (op Curaçao en Bonaire: Papiamentu; op Aruba: Papiamento) is een creoolse taal die wordt gesproken op de eilanden Aruba, Bonaire en Curaçao. Papiaments is de moedertaal voor het overgrote deel van de inwoners van de eilanden: hiernaast worden ook Nederlands, Engels en Spaans gesproken. De naam Papiaments (letterlijk: gepraat) is afgeleid van Portugees papear (praten, spreken).
Het Papiaments is grotendeels gebaseerd op het Portugees zoals gesproken in de 15e en 16e eeuw, ook is het aanzienlijk beïnvloed door het Nederlands en Venezolaans Spaans. Door een vergelijkbare oorsprong toont het Papiaments veel overeenkomsten met het Kaapverdisch-Creools.
Status
Het Papiaments is de moedertaal van het grootste deel van de bevolking op de ABC-eilanden, terwijl op de SSS-eilanden het Engels de meest gesproken taal is.
Het Papiaments heeft als eerste op Aruba vanaf 22 mei 2003 de status van officiële taal naast het Nederlands verkregen. Op 1 november 2018 is een nieuwe schrijfwijze, die de orthografie van 1976 aanpast en uitbreidt, unaniem vastgesteld door de Staten van Aruba.Landsverordening schrijfswijze Papiamento (AB2018 nr. 68) In de praktijk blijft de Arubaanse wetgeving voorbehouden aan het Nederlands. In de ambtelijke sfeer wordt het Nederlands hoofdzakelijk als schrijftaal gebruikt, terwijl als voertaal het Papiaments de voorkeur heeft.
Op 6 maart 2007 is op de eilanden Curaçao en Bonaire het Papiaments erkend als officiële taal naast het Nederlands. In 2022 heeft de Nederlandse regering een voorstel ingediend om het Papiaments te erkennen als minderheidstaal in Europa en te laten vallen onder het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden.
Voor de ABC-eilanden geldt dat het Gemeenschappelijk Hof van Justitie en de plaatselijke gerechten in eerste aanleg uitspraak doen in het Nederlands. Overigens zijn hier zowel het Nederlands als het Papiaments als voertaal toegestaan.
Er bestaan twee spellingvarianten van het Papiaments; het Papiamento, dat wordt gesproken op Aruba heeft een etymologisch georiënteerde spelling, terwijl het Papiamentu, dat gesproken wordt op Curaçao en Bonaire, fonetisch gespeld wordt. Op Bonaire is de spelling vastgelegd in de "Eilandsverordening spelling Papiamentu".
Sprekers In de hele wereld zijn de eilanden Aruba, Curaçao en Bonaire de enige gebieden waar Papiaments de moedertaal is. Mogelijk werd ook een vroege variant van het Papiaments gesproken op het Venezolaanse schiereiland Paraguaná.
In 2000, bij de Vierde algemene volks- en woningtelling op Aruba, gaven 59.984 mensen (69,4% van de totale bevolking) aan dat Papiaments voor hen de meest gesproken thuistaal is. Bij eenzelfde volkstelling op de Nederlandse Antillen in 2001 bleek dat Papiaments de meest gesproken thuistaal is voor 106.054 mensen op Curaçao (81,2% van de totale bevolking) en 8.059 mensen op Bonaire (74,7% van de totale bevolking). Op de drie eilanden samen spreken dus 174.097 mensen thuis Papiaments als belangrijkste taal, 76,4% van de totale bevolking van de drie eilanden samen.
Behalve deze eilanden is Nederland het enige land met een significante Papiamentstalige minderheid. Voor Nederland bestaan geen exacte cijfers over het aantal mensen dat Papiaments spreekt. Volgens het CBS waren er op 1 januari 2007 in totaal 129.590 inwoners van Antilliaanse en Arubaanse afkomst, waarvan 78.683 tot de eerste generatie en 50.907 tot de tweede generatie behoren. Rekening houdend met Bovenwindse Antillianen en een vernederlandsing door integratie, zullen ongeveer 50.000 tot 60.000 mensen in Nederland (buiten Caribisch Nederland) Papiaments als belangrijkste taal gebruiken.
Als bij deze groepen de Papiamentstaligen elders in de wereld (waaronder de Bovenwindse Antillen en Venezuela) en mensen in gemengde huishoudens die zelf wel van huis uit Papiamentstalig zijn, worden opgeteld, bedraagt het totaal aantal Papiamentstaligen in de wereld naar ruwe schatting ongeveer 250.000 mensen.
Papiaments en Nederlands in de praktijk Het grote aantal huishoudens waar Papiaments wordt gesproken heeft een directe invloed op het taalgebruik op school en in de thuissituatie. Een onderzoek uit 1986 onder leerlingen uit de 2e en 6e klas van het basisonderwijs op Curaçao, gaf de volgende resultaten met betrekking tot hun voertaal.
+Thuis spreek ik alleen Papiaments gem. max. min. Klas 2 63% 81% 49% Klas 6 58% 84% 24%+Thuis spreek ik Papiaments en een beetje Nederlands gem. max. min. Klas 2 36% 51% 19% Klas 6 37% 69% 12%+ Thuis spreek ik net zo veel Papiaments als Nederlands gem. max. min. Klas 2 1% 6% 0% Klas 6 5% 14% 0%+Buiten schooltijd spreek ik tegen niemand Nederlands gem. max. min. Klas 2 47% 59% 25% Klas 6 32% 58% 5%
De uiteenlopende uitkomsten (maximaal en minimaal) zijn terug te vinden in de verschillende scholen, schooltypen en milieus waar de onderzoeken gedaan zijn.
Kinderen die thuis van jongs af aan opgroeien met het Papiaments ontvangen op school lessen gegeven in het Nederlands. De leerlingen moeten dus tijdens hun schoolse leven continu een omschakeling maken tussen Papiaments denken, Nederlands horen, vertalen, denken en vervolgens weer in het Nederlands antwoorden. Zo kan het dus voorkomen dat leerlingen meer problemen hebben met de vraagstelling dan met de stof zelf. Zo stelde mevrouw N. Winkel tijdens een van haar onderzoeken de volgende vraag: Hoe luidt de wet der communicerende vaten? Het antwoord van de zesdejaars was: Ting-tong, ting-tong. Dit was geen vorm van brutaliteit, maar het antwoord op de vraag Hoe luidt .... De leerling kende immers maar één manier van 'luiden' en dat is het luiden van een klok.
Vanwege de taalproblemen van veel leerlingen op de lagere school, vooral in de lagere klassen, staat de onderwijstaal al geruime tijd ter discussie. Lange tijd stonden in het debat ideologisch geïnspireerde politici, die voor invoering van het Papiaments als onderwijstaal zijn, tegenover pragmatisch ingestelde ouders, die een goede beheersing van het Nederlands als essentieel zien voor de algemene ontwikkeling en de ontplooiingskansen van hun kinderen, in het bijzonder als zij willen gaan studeren en werken in Nederland. In 2005 heeft de Nederlands-Antilliaanse overheid besloten in de lagere scholen van Curaçao en Bonaire het Nederlands als onderwijstaal te vervangen door Papiaments. Dit in navolging van de Bovenwindse eilanden, waar enkele jaren eerder al het Engels als onderwijstaal op de lagere scholen was ingevoerd. Slechts enkele scholen kregen toestemming om Nederlandstalig te blijven. Het gevolg was een massale toestroom van kinderen naar die enig overgebleven Nederlandstalige lagere scholen, zodat die ze niet aankonden. Gevolg was lange wachtlijsten en een sterke groei van (dure) privéscholen. Sinds 2008 besloot het Rooms Katholiek Centraal Schoolbestuur (RKCS) het Nederlands als onderwijstaal te herinvoeren op de lagere scholen, waardoor er meer spreiding is.
Ook moet nog afgewacht worden hoe de overgang naar het Nederlandstalig gebleven middelbaar onderwijs verloopt vanuit de scholen die Papiaments als onderwijstaal blijven gebruiken. Het debat over de onderwijstaal blijft daardoor actueel. Inmiddels wordt steeds vaker het idee van tweetalige scholen als alternatief genoemd, onder meer omdat leerlingen dan kunnen doorstromen naar hoger vervolgonderwijs. Op de Bovenwindse eilanden bestaat dat probleem niet, omdat Engels vervolgonderwijs elders in de regio of in de Verenigde Staten mogelijk is.
Ontstaan van de taal Een creooltaal met Portugese en West-Afrikaanse wortels Ondanks de vele onderzoeken die gedaan zijn naar de oorsprong van het Papiaments is nog niemand in staat gebleken de exacte bron te verklaren. Bekend is dat de taal is ontstaan omstreeks de zeventiende eeuw; een tijd waarin de slavernij hoogtijdagen vierde op het eiland Curaçao. De West-Indische Compagnie had in die tijd een slavendepot op Curaçao, van waaruit slaven gekocht en verkocht werden aan landen over de hele wereld. Een groot deel van deze slaven kwam uit Afrika. Deze slaven werden, behalve voor de handel, ook gebruikt om te werken op de plantages of zoutpannen van de Nederlandse koloniën.
De meest waarschijnlijke theorie over het ontstaan van het Papiaments is dan ook dat de taal gegroeid is uit de wil van de slaven om met elkaar te kunnen communiceren. Papiaments is een creooltaal, die vooral is ontstaan uit het Portugees. Er is onder taalkundigen lang discussie geweest waar en hoe de taal ontstaan is en zich verder ontwikkeld heeft. Sommige onderzoekers hebben beargumenteerd dat Spaans de grootste invloed op de taal heeft gehad (gezien de overlappende overeenkomstige woordenschat). Andere onderzoeken houden het op een Braziliaanse/Creoolse invloed. Frank Martinus Arion opperde dat het Papiaments is ontstaan uit de guenitaal, die door West-Afrikaanse slaven naar Curaçao was gebracht en geleidelijk door het Papiaments is verdrongen. Het meest recente onderzoek gaat er echter van uit dat Papiamentu genetisch verwant is aan de Afro-Portugese creooltalen van Kaapverdië, Guinea-Bissau en de Casamance (Senegal) en dus een Portugese en West-Afrikaanse (Wolof, Mandinka) basis heeft, en vervolgens in de tweede helft van de 17de eeuw verregaand gerelexificeerd is (zie Jacobs 2012).
Door eeuwenlang contact met het Nederlands zijn er hier ook heel wat sporen van terug te vinden in de verschillende varianten van het Papiaments. Enkele voorbeelden hiervan zijn: tiki (tikje), hopi (hoopje), masbangu (marsbanker), robèki (rood bekje), heldu (gulden), buki (boek) en telep (theelepel). Het huidige Papiaments heeft ook veel nieuwe woorden uit het Engels, Spaans en Nederlands. Door haar complexe transatlantische geschiedenis is het Papiaments evolutionair een van de meest complexe talen ter wereld - tweemaal relexificeerd - en daarmee tevens een bijzonder interessant taalkundig onderwerp en een schoolvoorbeeld van taalcontact.
Vanwege de relatieve isolatie van de taalgemeenschappen die kenmerkend is voor eilanden is heel wat variatie in het Papiaments tussen de verschillende eilanden. Er zijn aanwijzingen dat een vroege variant van het Papiaments werd gesproken in sommige dorpen op het Venezolaanse schiereiland Paraguaná. Sommige onderzoekers beweren dat het Papiamentu dat ontstaan is op Curaçao via Venezuela op Aruba terecht is gekomen en dat dat de reden is waarom het Arubaanse Papiaments qua klank en woordenschat meer op het Spaans lijkt.
De vroegste getuigenissen In 1747 werd het Nederlandse zeilschip de Jonge Johannes op de terugtocht van Chuao in Venezuela naar Curaçao gekaapt door Engelsen die het voor een Spaans schip aanzagen. Het verslag van de gerechtelijke handelingen die de kapers uitvoerden – het schip mocht verder varen toen bleek dat het Nederlands was – is het eerste document waarin het Papiaments met naam vermeld wordt. Toen de Engelse kapitein immers vroeg welke taal de opvarenden spraken, antwoordde er één dat ze “broken Spanish and broken Dutch, which is called Poppemento” praatten, en zei een andere dat ze “Dutch, Spanish and Poppemento, but mainly Poppemento” spraken, en dat die laatste taal gebruikelijk was op Curaçao., H. E. & , M. (2004). Papiamentse woordenboeken en woordenlijsten uit de 19e eeuw. In B. Th. Frederiks & J. J. Putman (Uitg.), Woordenlijst der in de landstaal van Curaçao meest gebruikelijke woorden met Zamenspraken. Facsimile of an anonymous edition (pp. 147-159). Bloemendaal: Stichting Libri Antilliani/Fundashon pa Planifikashon di Idioma.