Een kleine demon (Russisch: Мелкий бес, Melki bes) is een roman van de Russische schrijver Fjodor Sologoeb. Het werk verscheen voor het eerst in volledige vorm in 1907.
Publicatie en kritiek Sologoebs bekendste roman verschijnt voor de eerste maal in 1905. Reeds in 1902 had hij het werk voltooid, maar tijdschriften weigerden het te publiceren omdat het te bijtend en te vreemd was. Uiteindelijk blijkt het tijdschrift Voprosy zjizni (Levensvragen) bereid de roman te plaatsen. Het tijdschrift wordt echter aan het einde van 1905 opgedoekt en een aantal afleveringen van de roman blijft ongepubliceerd.
In 1907 wordt zijn roman Melki bes uiteindelijk in zijn geheel uitgegeven en direct haalt hij hoge verkoopcijfers. Reeds in 1909 zijn er vijf drukken verschenen en wordt de roman bewerkt tot een toneelstuk.
Met het verschijnen van de roman in zijn definitieve versie in 1907 kreeg Sologoeb een hele lading beledigingen over zich heen. Hij zou een "bezetene", een "maniak", een "sadist", een "ziekelijk, verminkt talent met een psychopathische neiging", "abnormaal" en "decadent" zijn. Men vereenzelvigde het hoofdpersonage van Melki bes, Peredonov, met de auteur van de roman. Zoals Peredonov in de roman, had Sologoeb zelf ook lesgegeven in de provincie en men meende dat hij zijn stof voor de roman uit zijn eigen ervaring had gedistilleerd. Inderdaad wordt bij het lezen van de roman een bedreiging van bezoedeling ervaren die door Diana Greene zo wordt verklaard: "I believe that the source of the disturbing power of The Petty Demon lies in the fact that Sologub through the narrator induces in us, the reader, for the duration of the novel, a state of disorientation equivalent to Peredonov's; in reading this novel about a breakdown we experience a parallel sense of helplessness, loss of control and unreality."
De houding van de critici verandert: eerst wordt Melki bes beschouwd als een voortbrengsel van Sologoebs zieke geest, later beweert men op het Russische platteland overal Peredonovs te kunnen aantreffen en ten slotte wordt aangenomen dat Peredonov een universeel symbool is, dat er in iedereen een Peredonov schuilt. Op deze aantijgingen verklaart Sologoeb zelf dat het boek als een spiegel moet werken voor de lezer: "Deze roman is een meesterlijk gemaakte spiegel. Ik heb hem lange tijd geslepen, door er ijverig aan te werken."
Peredonov was geen afspiegeling van de schrijver, wel van de lezer. Met het verschijnen van de roman geraakte dadelijk het begrip Peredonovsjtsjina ("Peredonovisme") in zwang: "Sologub's unforgettable picture of the godforsaken provincial Russian town and its banal and vulgar society made the book an instant succès de scandale. 'Peredonovism', meaning absolute devotion to self-gratification, unredeemed by any respect for values or consideration for other people, entered the Russian language."
Verhaal Ardaljon Borisytsj Peredonov is leraar Russisch op een gymnasium in een provinciestadje, maar hij toont geen enkele interesse voor literatuur. Zijn leerlingen haten en verachten hem, vinden hem grof en onrechtvaardig. Hij leeft samen met zijn 'nicht' en is op zoek naar een vrouw om mee in het huwelijk te treden. Hij meent dat alle meisjes op hem verliefd worden en dat hij keuze genoeg heeft. Hij is inderdaad geen slechte partij met zijn inkomen van gymnasiumleraar, maar iedereen heeft een hartgrondige hekel aan hem. Hij heeft de keuze tussen Varvara Dmitrijevna Malosjina, Marta en de drie zusters Roetilov. Varvara is zijn zogezegde nicht, die volgens haar eigen zeggen de protectie geniet van vorstin Voltsjanskaja in Sint-Petersburg. Als hij met haar zou huwen, zou de vorstin er zeker voor zorgen dat Peredonov gepromoveerd zou worden tot inspecteur. Varvara kende de vorstin omdat ze bij haar enkele jaren geleden een tijdlang als verstelnaaister had ingewoond. Zij had Varvara al een jaar geleden een antwoord gegeven dat ze hem als haar minnaar zeker niet de hand boven het hoofd zou houden maar als ze met hem zou trouwen kon ze hem misschien protectie bieden.
Met deze vage belofte is Peredonov niet tevreden en hij onderzoekt welke andere partijen hem nog voordeel kunnen bieden. Er is Marta, voor wie de altijd in het zwart geklede Versjina een huwelijk met Peredonov probeert te regelen. Versjina staat altijd achter het hek in haar tuin en lijkt Peredonov altijd met bezwerende gebaren binnen te lokken. Dan zijn er ten slotte de vier zusters Roetilov; Larissa is getrouwd, maar de andere drie komen als bruid voor Peredonov wel in aanmerking: Darja, Ljoedmila en Valerieja. Tot hij uiteindelijk de knoop doorhakt en met Varvara trouwt, is hij constant in de weer de verschillende partijen af te wegen. Om Peredonov aan zich proberen te binden, vat Varvara het plan op een vervalste brief te schrijven die zogezegd van de vorstin komt. In deze brief zou zij bevestigen dat Peredonov haar protectie zal genieten als hij met Varvara trouwt. Voor dit karweitje roept zij de hulp in van Groesjina, die in het vooruitzicht van een royale beloning het werk met beide handen aangrijpt.
Ondertussen wordt Peredonov door Roetilov, de broer van de vier zusters, naar zijn huis geleid om een keuze te maken tussen de drie trouwlustige zusters. Hij had alles in gereedheid gebracht voor een overhaast huwelijk. Een voor een maken de zusters hun opwachting voor Peredonov, terwijl ze hem vertellen, hoe ze hem gelukkig willen maken, maar hij krijgt schrik dat ze een loopje met hem willen nemen en zonder tot een besluit te komen, neemt hij de benen.
In de gedachten van Peredonov begint het vermoeden te groeien dat Volodin, zijn 'goede' vriend, zijn plaats wil innemen door met Varvara te trouwen en zo inspecteur te worden. Daarom gaat hij zelf op zoek naar een geschikte huwelijkskandidate voor Volodin. Volodin, die verstandelijk niet erg begaafd is, is in zijn leven al dikwijls afgewezen maar heeft de goede hoop dit keer de vrouw van zijn leven ontmoet te hebben. Ze hebben Nadezjda Vasiljevna Adamenko op het oog en vereren haar met een bezoek. Zij snapt niet meteen waar het om gaat maar kan de twee opgedirkte heren, na een tijdje onzinnig over en weer gebrabbel, afschepen. Later biedt Adamenko hem aan les in handenarbeid te geven aan haar broertje, omdat ze dacht dat Volodin in geldnood verkeerde. Later zal hij haar zijn gevoelens bekendmaken en zal ze hem afwijzen.
De vervalste brief is inmiddels voltooid en wanneer Varvara hem aan Peredonov overhandigt, is deze zich van geen kwaad bewust en gaat hem aan al zijn kennissen tonen. Ook het feit dat de enveloppe verdwenen is, kan de pret niet deren. Toch besluit Varvara meteen een nieuwe vervalste brief te laten schrijven door Groesjina, om die dan via via vanuit Sint-Petersburg te laten verzenden en zo een gestempelde enveloppe te bekomen.
Peredonov besluit om de notabelen van de stad te bezoeken om hen te melden dat hij inderdaad de bevestiging heeft gekregen dat hij de aanstelling als inspecteur zou krijgen en dat de geruchten die over hem de ronde doen vals zijn. Hij bezoekt de burgemeester, de officier van justitie, de adelsmaarschalk, de voorzitter van het provinciale zemstvo-bestuur en de commissaris van de politie. Degenen die hij bezoekt begrijpen meestal niet waar het over gaat maar voelen zich toch geflatteerd omdat zij in zo'n zaak betrokken worden. Waar hij kan geeft Peredonov andere mensen aan of stelt hij hen in een slecht daglicht.
Op een dag doet het gerucht de ronde dat er zich op het gymnasium een als jongen verkleed meisje bevindt. Het zou gaan om Sasja Pylnikov, een leerling van de vijfde klas. Op school gedraagt hij zich altijd voorbeeldig: hij studeert goed, is altijd goed gekleed, weigert mee te doen met de ruwe spelletjes van de andere leerlingen en gebruikt geen schunnige taal. Daarom haalt hij zich de naam meisje op de hals. Volgens Groesjina is het allemaal opgezet spel om Peredonov een hak te zetten. Peredonov wil er het fijne van weten en brengt een bezoekje bij de jongen thuis. Hij is ervan overtuigd dat het een meisje is en wanneer hij bij de directeur van het gymnasium, Chripatsj, ontboden wordt, omdat er bij hem allerlei tekortkomingen gesignaleerd zijn, begint Peredonov tegen hem uit te weiden over Pylnikov. De directeur gelooft het niet maar begint toch te twijfelen zodat hij Pylnikov de volgende dag laat onderzoeken door de schoolarts om het fabeltje definitief de wereld uit te helpen. Uit het onderzoek blijkt dat het wel degelijk om een jongen gaat. Peredonov maakt nog een ronde langs zijn collega's om hen van het gerucht op de hoogte te brengen. Zij geloven het niet maar twijfelen toch terwijl hun vrouwen het allemaal direct voor waarheid aannemen. Peredonov verspreidt dit gerucht om de aandacht van de autoriteiten te trekken en zo een onderscheiding te behalen.
Intussen hebben Peredonov en Varvara een nieuwe woning betrokken en ziet Peredonov voor de eerste keer de nedotykomka, de projectie van Peredonovs paranoia. Hij meent dat het wezentje zich in een jurk van Varvara heeft verscholen en snijdt die jurk aan flarden.
Na zijn bezoek aan Sasja Pylnikov vat hij het plan op om thuis bij zijn leerlingen langs te gaan om hun ouders te overtuigen hun kinderen een pak slaag te geven wegens slecht gedrag. Hij kiest wel die gezinnen uit waarvan hij zeker was dat de ouders hun kinderen onder handen zouden nemen.
Het gerucht van het verklede meisje heeft ook de oren van de Roetilov-zusters bereikt en Ljoedmila, zeer geliefd is in de stad, brengt een bezoek aan Sasja Pylnikov en zijn hospita Kokovkina. Ljoedmila en Sasja hebben een kort gesprek en Ljoedmila wordt verliefd op hem. Ze bezoekt hem steeds vaker en brengt ook parfums mee waarmee ze hem besprenkelt. Ze doen allerlei erotisch getinte spelletjes die bij de jongen vage, onbestemde verlangens opwekken maar toch zuiver blijven.
Op zijn ronde om zijn leerlingen te laten straffen komt Peredonov bij notaris Goedajevski. Deze wil niet dat zijn zoon gestraft wordt en wil dat Peredonov hun huis verlaat. Zijn vrouw vindt echter dat hun zoon weleens een pak slaag verdient en het komt tot een ruzie waarbij Peredonov buiten geworpen wordt. 's Avonds ontvangt hij echter een briefje van de vrouw, waarin staat dat haar man de deur uit is en dat hij nog maar eens langs moet komen om haar zoon een pak slaag te geven. Peredonov vreest dat het een valstrik is maar gaat toch. Nadat ze de jongen een stevig pak voor zijn broek hebben gegeven, neemt Peredonov ook de vaderlijke rol in het echtelijke bed over.
Peredonovs gedrag evolueert van kwaad naar erger: hij wordt weer op het matje geroepen omdat de punten die hij geeft niet kloppen, maar nadien gaat hij de kleinsten nog meer pesten, overal ziet hij spionnen en bij het kaartspel steekt hij de ogen uit van de figuren op de kaarten.
Wanneer Peredonov op een avondje gaat biljarten, vergeet hij de brief op zak te steken en Varvara ziet de kans hem te ontfutselen zodat Peredonov hem niet zou kunnen vergelijken met degene die op komst is vanuit Sint-Petersburg. Kort daarop brengt de postbode de tweede vervalste brief uit Petersburg en kondigt Peredonov overhaast het huwelijk aan met Varvara. Ze willen dat het huwelijk in het geheim wordt gehouden, maar Groesjina praat met opzet haar mond voorbij. In de kerk zit dan ook een aantal bekenden die het spektakel komen bekijken. Groesjina heeft er ook voor gezorgd dat er onderweg naar de kerk enkele kwajongens staan die afval naar de koets werpen en schunnige woorden roepen.
Na het huwelijk verandert er weinig. De pasgehuwden brengen een bezoek aan de directeur en wachten vol ongeduld een tegenbezoek af. Wanneer ze dan ten slotte toch op bezoek komen heerst er een grote consternatie in huis.
De bevestiging van de aanstelling laat op zich wachten en Peredonov begint te denken dat de vorstin ontevreden over hem is en dat hij haar gunstig moet stellen door roddelpraatjes te verspreiden en mensen vals te beschuldigen.