300px|thumb|Zogenoemd 'graf van koning Midas' in Gordion, hoofdstad van het vroegere Frygië Een grafheuvel (ook: heuvelgraf of tumulus) is een heuvel uit de prehistorie die werd gebruikt als begraafplaats. De heuvels werden opgeworpen over menselijke resten in een kuil, boomkist, hunebed, steenkist, grafkist, urn, tombe of grafkamer. Grafheuvels komen voor in diverse afmetingen en werden gemaakt van verschillende materialen, afhankelijk van de periode en het gebied. Ook de maatschappelijke positie van de overledene bepaalde het type grafheuvel.
De grafheuvel werd gebruikt voor het begraven van een persoon of meerdere overledenen van de gemeenschap. Vaak werd de grafheuvel daarna ook nog gebruikt voor het begraven van resten van later overleden mensen. Deze personen werden in de bestaande grafheuvel begraven, waarbij de grafheuvel soms werd verhoogd. In bepaalde gebieden is er één grafheuvel in het landschap, maar grafheuvels worden ook in groepen aangetroffen of zijn onderdeel van een groter grafveld of urnenveld.
Men vermoedt dat grafheuvels, behalve om de doden een laatste rustplaats te geven, ook gebouwd en gebruikt werden voor verering.
Verschillende benamingen thumb|Reconstructie van twee boomkisten; als centraal heuvelgraf en als bijzetting in de oudere grafheuvel, Duitsland In het Engels spreekt men bij een aarden heuvel van een barrow. Een cairn is een grafheuvel gemaakt van stenen. Een brandheuvel is opgeworpen op crematieresten, vaak op de plek van de brandstapel. Als de grafheuvel een (stenen) toegang bezit spreekt men van een ganggraf. In Oost-Europa en Rusland spreekt men van koergans. Tumulus is de Romeinse benaming voor een grafheuvel die opgetrokken werd boven het crematiegraf van een vooraanstaand burger. De rijke grafgiften in Vorstengraven tonen aan dat de persoon, waarvoor deze grafheuvels zijn gemaakt, hoog in aanzien moet zijn geweest. In Nederlandse plaatsnamen kan men soms het Oergermaanse woord voor grafheuvel terugvinden in de verbasterde vorm leeuw.
Beschrijvingen thumb|Sami brengen offers en bidden bij een grafheuvel, 1724 thumb|De begrafenis van Igor van Kiev, Heinrich Semiradzki, 1883 Er zijn verschillende beschrijvingen van het gebruik van een grafheuvel. Zo wordt in boek 23 van de Ilias verteld hoe het lijk van Patroclus wordt gecremeerd. Er worden paarden, honden en twaalf gevangengenomen Trojanen geofferd. Daarna wordt een grafheuvel opgeworpen, waarna lijkspelen worden georganiseerd. Het lijk van Hektor wordt rond Troje en de grafheuvel van Patroclus gesleept door Achilles. Na de dood van Achilles werd er door de Achaeërs nabij het voorgebergte Sigeion een, vanaf zee zichtbare, grafheuvel opgericht voor hem en voor zijn vrienden Patroclus en Antilochos (de zoon van Nestor). Er werden luisterrijke lijkspelen gevierd en er werd in de 5e eeuw een stad gesticht (Achilleion). De Thessaliërs hielden er een jaarlijkse bedevaart naartoe.
Ook in Beowulf wordt verteld over crematies in Gamla Uppsala. Er zijn hier meerdere vorstengraven. De grafheuvel van Eadgils werd in 1874 onderzocht en bleek een man liggend op een berenvel te bevatten. Ook bevatte de grafheuvel twee honden en rijke grafgiften. De grafheuvel van Ongentheow is nog niet onderzocht. Ook Ohtheres grafheuvel werd onderzocht. Het lijk van Beowulf wordt naar Hronesness gebracht, waar het gecremeerd wordt. Er wordt verteld hoe een treurzang wordt gezongen terwijl er in cirkels rond de grafheuvel wordt gelopen. Skalunda hög wordt wel gezien als de grafheuvel van Beowulf.
In de Skjoldungesaga wordt verteld dat Sigurd Ring (735–756) zich, na het oplopen van een zware verwonding, liet neerleggen op een verhoging op het achterste deel van zijn schip. Men liet het schip de zee opvaren en stak het in brand. Daarna werd een grafheuvel op het strand opgeworpen en deze kreeg de naam Ringhøje. De Møllehøj von Årslev op Funen wordt wel met dit verhaal in verband gebracht, deze grafheuvel wordt ook Ringshøj of Ringstedhøj genoemd.
In de Ynglingesaga wordt beschreven dat men de as van de overledene in zee werpt of in de bodem begraaft. Als aandenken aan belangrijke mensen wordt een grafheuvel opgericht.
Als een koning voor welvaart had gezorgd tijdens zijn leven, werd aangenomen dat dit ook na zijn dood zo zou zijn. Daarom was de plaats van de grafheuvel belangrijk. Na de dood van Halfdan de Zwarte ontstond een strijd om deze plek. Als oplossing werd het lijk in vieren gedeeld en werden vier grafheuvels opgeworpen, zo werd door Snorri Sturluson beschreven in de Hálfdanar saga svarta. Het hoofd van Halfdan de Zwarte zou in Ringerike zijn begraven.
Een van de bekendste beschrijvingen van een begrafenis bij de Wolga is geschreven door de Arabische diplomaat Ahmed ibn Fadlan. De prins werd eerst in een tijdelijk graf begraven en er werden nieuwe kleren voor hem gemaakt. Een slavin kreeg een bedwelmende drank en zong luid, ze werd goed bewaakt. Een belangrijk schip werd aan wal gesleept en op een houten platform geplaatst. Er was een bed voor de prins en een oude vrouw was verantwoordelijk voor de rituelen. De prins werd opgegraven, kreeg de nieuwe kleren aan en hij kreeg de bedwelmende drank, snaarinstrumenten en fruit. Er werden paarden, een kip en een haan geofferd. De slavin ging van tent tot tent en had seksuele omgang met de mannen. Nadertijd kreeg zij nog meer bedwelmende drank en ze zag de andere wereld. De eerste keer vertelde ze dat ze haar ouders zag, de tweede keer zag ze haar hele familie en de derde keer zag ze haar meester. Ze werd naar het schip geleid en haar armband werd afgenomen. Haar vinger werd gegeven aan de dochter van de oude vrouw, die haar had bewaakt. Op het schip kreeg ze nog meer bedwelmende drank. Ze werd in de tent gebracht en de mannen sloegen op hun schilden, zodat de mensen haar geschreeuw niet konden horen. Zes mannen gingen de tent binnen en hadden seksuele omgang met de vrouw. Nadien werd ze op het bed gelegd en haar armen en benen werden vastgehouden door twee van de mannen. De oude vrouw legde een touw om haar nek en de twee andere mannen trokken hier aan. De oude vrouw stak het meisje met een mes tussen de ribben. Daarna kwam de familie van de prins met een fakkel en het schip werd in brand gestoken. Later werd er een grafheuvel opgeworpen op de as van het schip, in het midden kwam een stok van een berk. De naam van de prins werd hier op geschreven en de mensen vertrokken met hun schepen.
Dateringen Grafheuvels werden opgeworpen in de late steentijd, de bronstijd en de ijzertijd.
Neolithicum In het neolithicum bedekten de heuvels meest gemeenschappelijke grafkamers die gebruikt werden voor de bijlegging van botten, zoals bij hunebedden het geval was.
Bronstijd thumb|Verschillende typen bronstijd-grafheuvels uit "Stonehenge Today and Yesterday" In de koper- en vroege bronstijd van Rusland zien we de ontwikkeling van de koergan. Deze ontwikkeling begon in de Samaracultuur met individuele graven of kleine groepen, soms met steen afgedekt. In de Chvalynskcultuur vinden we groepsgraven. Op en rond de koergans zijn vele koergansteles aangetroffen.
De touwbekercultuur was sterk beïnvloed door de steppeculturen van Zuid-Rusland zoals de kuilgrafcultuur. Deze brachten een nieuwe levenswijze met meer nadruk op persoonlijke status en individuele graven, die in ieder geval bij personen met aanzien bedekt werd door een grafheuvel. Volgens de koerganhypothese, genoemd naar de Oost-Slavische benaming voor grafheuvels, brachten zij ook de Indo-Europese talen naar Midden- en West-Europa. Een kopertijd-cultuur met voor die periode opvallend rijke graven is de klokbekercultuur.
Men werd vaak begraven in een kuil, waaroverheen de heuvel werd opgeworpen. De heuvels hadden vaak een of meer kransen van palen door de voet van de heuvel.Zie ook Woodhenge (Zwolle).
De grafheuvels uit de midden- en late bronstijd zijn anders opgebouwd en worden ringwalheuvels genoemd. Dit type grafheuvel kenmerkt zich door een heuvel in het midden, met daaromheen een greppel, omgeven door een wal van aarde. In grafheuvels die in de vroege bronstijd zijn opgeworpen bevinden zich soms keien.
Vanaf de vroege tot late bronstijd vindt men crematie-urnen met asresten in de heuvel. In de midden-bronstijd wordt de dode soms in een uitgeholde boom (boomkist) begraven.
In Midden-Europa vindt men de zogenaamde grafheuvelcultuur.
IJzertijd Het begin van de Europese ijzertijd ging gepaard met een sterke (Proto-)Scythische invloed uit Centraal-Azië, zichtbaar in de zogenaamde Thraco-Cimmerische vondsten over een groot deel van Europa.
Van de Scythische volkeren zijn in Oost-Europa en Centraal-Azië vele, vaak zeer grote grafheuvels bekend. In de Altaj werd in een koergan uit de tijd van de Scythische Pazyrykcultuur het graf van de Oekokprinses gevonden.
De sterk Scythisch beïnvloedde Hallstattcultuur kenmerkt zich door enorme grafheuvels, waarvan sommige een stenen kern hebben. De graven zijn voorzien van vele bijgiften, zoals wapens, gebruiksvoorwerpen en in enkele gevallen grote bronzen emmers (z.g. situlae), waarvan het doel niet helemaal duidelijk is. Uit enkele grafheuvels zijn prachtige houten wagens bekend, net als in de grote grafheuvels van het Hallstatt-kerngebied in Zuid-Duitsland/Oost-Frankrijk.
Grafheuvels in Europa Grafheuvels van de klokbekercultuur komen voor in geheel Europa. Karsten Wentink heeft onderzoek uitgevoerd naar de rol van grafgiften en legt een relatie tussen de oriëntatie van grafheuvels uit de klokbekercultuur en de zonsopkomst gedurende het jaar, zoals met de twee horizonnen op de Hemelschijf van Nebra afgebeeld is (deze schijf komt overigens uit een latere periode dan de grafheuvels zelf)Webinar Rijksmuseum van Oudheden.
België
Bulgarije thumb|Ingang van het Thracisch graf van Sveshtari Grafheuvels (Могила) ontstonden in Bulgarije tijdens de bronstijd, ze zijn kenmerkend voor de Thracische cultuur en werden opgeworpen tot de klassieke oudheid. De grafheuvels zijn tegenwoordig enkele tientallen centimeters hoog, maar er bestaan ook grafheuvels van 20 meter hoogte. Ze liggen solitair of verzameld in een necropolis. Er zijn meer dan 3.000 grafheuvels bekend in het land.
Het graf werd in de grond gegraven of boven de grond aangelegd, ze waren van hout of steen. Daarna werd de heuvel opgeworpen. Enkele grafheuvels worden omringd door stenen blokken (krepis) om aardverschuivingen te voorkomen.
De grafheuvels werden gebruikt voor secundaire en tertiaire begravingen. Er zijn ook lege grafheuvels aangetroffen, aangenomen wordt dat zij dienden als cenotaaf. Er zijn ook theorieën, o.a. door Diana Gergova, dat het om de uitbeelding van sterrenbeelden zou gaan.
In Bulgarije is het Thracisch graf van Svesjtari op de Werelderfgoedlijst geplaatst, dit geldt ook voor het Thracisch graf van Kazanlak. In een andere grafheuvel werd in 1949 de schat van Panagjoerisjte aangetroffen, deze bevatte in totaal 6,164 kilo 24-karaats goud. In 1985 werd per toeval de schat van Rogozen ontdekt, deze bevat meer dan 20 kilo zilver. In 2012 werd een goudschat aangetroffen in een grafheuvel uit de vierde eeuw v. Chr.Archeologen graven goudschat op in BulgarijeArcheologen vinden goudschat in Bulgarije Ook bij Aleksandrovo werd een grafheuvel opgegraven, deze werd in 2000 ontdekt. Deze staat bekend om de goed bewaarde fresco's, o.a. Zalmoxis wordt afgebeeld met een dubbele bijl.