thumb|Sint-Willibrorduskerk, laatgotisch koor en kruisbeuk. Rechts op voorgrond: beeld van Sint Willibrord door Albert Poels thumb|De enige overgebleven gyrobus ter wereld, in het Vlaams Tram- en Autobusmuseum thumb|Huizengroep Scaldis aan de Cogels-Osylei, gebouwd door architect Frans Van Dijk thumb|Groep van vier huizen in Neo-Vlaamse-renaissance, genoemd naar Boudewijn met de IJzeren Arm. Ontwerp van architect Frans Van Dijk (bouwjaar 1899) thumb|Berchemsche poort thumb|Voormalig station van Berchem
Berchem is een plaats in België en een district van de stad Antwerpen. Berchem was een zelfstandige gemeente tot aan de gemeentelijke herindeling van 1983.
Toponymie De naam Berchem, bestaande uit de woorddelen Berch en -em, is als volgt te verklaren: Berchem is het hoogste deel van de vlakte die Antwerpen omringt. Berch is waarschijnlijk een afkorting van Op ten Berch (tevens de bijnaam van de Hogeweg), en verwijst dan ook vermoedelijk naar berg.
Woorden die eindigen op '-chem' en dus geen harde maar zachte 'g' hebben, zijn een twijfelgeval. Zo zou 'Berchem' van zowel 'Berch-hem' als 'Berch-gem' kunnen komen. Het suffix -em (afleiding van heem) is net als -sele en -ingen een typisch Frankisch achtervoegsel voor respectievelijk de termen huis/hoeve, dorp en gehucht. Het suffix -gem, met de betekenis huis van, dateert daarentegen uit een vroegere Germaanse periode.
Het toponiem Berchem kan echter in beide gevallen verklaard worden als "woning op de berg" of "hoeve op de berg".
Geschiedenis Middeleeuwen De vroegste (bekende) geschiedenis van Berchem speelt zich af in de middeleeuwen. De ideale ligging van Berchem, circa 12 m boven de overstromingsgebieden van de Schelde, deed een kleine gemeenschap ontstaan die leefde van landbouw, jacht en visvangst. Volgens de overlevering richtte Sint-Willibrordus tijdens een bezoek in 710 zelf een houten bidkapel op in het toenmalige Berchembos, die later evenwel door de Noormannen werd verwoest. Er kwam een stenen kapel voor in de plaats. De oudste gedeelten van de huidige kerk dateren van het einde van de 15e eeuw. Het gaat hier over de Sint-Willibrorduskerk, de oudste kerk van Berchem (Antwerpen). In 1249 komt Wouter Berthout van Ranst, lid van de adellijke Brabantse familie Berthout, naar het dorpje en wordt daardoor de eerste heer van Berchem. Deze heren van Berchem behielden zich het recht om dorpsoverheden te benoemen, recht te spreken en belastingen te innen. Ondanks zijn goede ligging telde Berchem in 1450 amper 40 huizen.
Ancien régime Dit aantal groeide echter snel aan toen Antwerpen een belangrijke handelsstad werd en het verkeer vanuit deze stad richting Mechelen toenam. Zo vestigden zich nog voor 1550 tal van hoefsmeden, wagenmakers en herbergiers langs de Oude Baan (de huidige Generaal Lemanstraat en de Floraliënlaan) en de gouden eeuw breekt aan voor Berchem. Het inwoneraantal stijgt tot 3.000 inwoners, die zich gespecialiseerd hebben in allerlei nijverheden en ambachten. Het is tevens de periode van de eerste stenen huizen, en de bouw van de Sint-Willibrorduskerk die getooid werd met een uurwerk.
De tweede helft van deze eeuw bracht echter het noodlot over het dorp. Het Spaanse verzet tegen de Reformatie had onder de calvinisten een beeldenstorm uitgelokt die haar hoogtepunt kende op 21 augustus 1566. De woede van de calvinistische volksbeweging richtte zich tegen de gevestigde instellingen en bestreed de godsdienstige conventies door kunstwerken en religieuze beelden te vernietigen. Hierbij werd onder andere de kerk zwaar geteisterd, maar ook het dorp zelf werd met de grond gelijk gemaakt. Dit noopte de Spaanse bezetter tot actie en ze stuurden Fernando Álvarez de Toledo (bijnaam: Alva) naar de Schelde-regio. Het verzet werd tijdelijk verbroken en Alva slaagt erin om Kasteel Cantincrode in te nemen.
Na de zes jaar durende harde lijn van Alva, bleek de opstand echter niet neergeslagen. De repressie bleek zelfs contraproductief te zijn geweest aangezien het een groeiende onvrede had veroorzaakt onder de gematigde onderdanen. Het vertrek van Alva veranderde Cantincrode echter in een roversnest dat een belangrijke rol speelde tijdens de Spaanse Furie. Een tekst uit 1584, in de aanloop naar de Val van Antwerpen (1585), vermeldt: "...dat men hetselve dorp, toren en de kercke sal ruyneren ende destrueren met de huysinghen."
Na 1605 kon men voor het eerst herademen, en begon men met de heropbouw van de kerk. Maar het einde van de militaire dreigingen was nog lang niet in zicht. Vanaf de tweede helft van de 17e eeuw komen "Hollandse" troepen regelmatig oorlogsschatting opeisen in Berchem. Maar ook de ambachten klaagden, wegens de zware concurrentie van de buitenambachten en de inkrimping van de bevolking.
De 18e eeuw brengt een periode van rust en economische heropleving. Er vestigen zich weer hoefsmeden en herbergiers langsheen de gekasseide Grotesteenweg. Ook de Berchemse boeren gaat het voor de wind met de opstart van de aardappelteelt, wat dan op zijn beurt de dorpsbevolking in sneltreinvaart doet aangroeien tot 2.000 zielen. Wanneer keizer Jozef II, de "koster van Weenen", echter afzakt naar onze streken breekt er een nieuwe woelige periode aan. De Brabantse Omwenteling breekt aan en noopt de inwoners van Berchem tot de gezamenlijke aankoop van een kanon en meneer pastoor koopt er zelfs drie. In 1830 vindt hier de slag bij Berchem plaats. In 1900 bouwde men ten noorden van Berchem in de wijk Haringrode een voor de tijd hypermodern Militair Hospitaal en Arsenaal op de plaats van het vroegere, circa 1853 gebouwde en circa 1885 gesloopte Fortje 4 van Berchem.
Moderne tijd In 1912 verwierf de stad Antwerpen al een groot gedeelte van Berchem waaronder Laag-Middelheim en het kasteelpark Vogelenzang. De Wilrijksepoort kwam daarbij van Berchem in Antwerpen te liggen. Ook kwam er een grondruil in Zurenborg.
Tweede Wereldoorlog De gemeente Berchem werd rond 20 mei 1940 bezet door het Duitse leger en bevrijd op 4 september 1944.
Uit Berchem werden minstens 1048 Joden weggevoerd naar concentratiekampen in Duitsland, waar de overgrote meerderheid vermoord werd.https://www.cegesoma.be/docs/media/chtp_beg/chtp_17/chtp17_006_Chronique_Saerens.pdf Lieven Saerens, De Jodenvervolging in België in cijfers
Fusies Tijdens de Duitse bezetting werd de zelfstandigheid opgeheven vanaf 1 januari 1942 en werd Berchem een van de districten van de fusiegemeente 'Groot-Antwerpen'. Na de oorlog werd Berchem terug een zelfstandige gemeente tot ze op 1 januari 1983 bij Antwerpen werd gevoegd.
Geografie Kernen De Ring rond Antwerpen en de spoorlijnen 25/27 naar Brussel en 15 naar Lier en Hasselt, verdelen Berchem in verschillende wijken. Men onderscheidt er nu de wijken Oud-Berchem (binnen de Ring, waaronder een deel van de wijk Zurenborg) ; het Nieuw Kwartier, dit zijn de vroegere wijken Pulhof, Het Rooi en De Veldekens, en de wijk Groenenhoek. Spoorlijn 15/27A scheidt de Groenenhoek in een oude en een nieuwe Groenenhoek.
Buurgemeenten en -districten Berchem wordt begrensd door de stad Mortsel en de Antwerpse districten Deurne, Borgerhout, Wilrijk en Antwerpen.
Demografische ontwikkeling
Opmerking:resultaten volkstellingen op 31/12 tot en met 1970 + 01/01/1980 + 31/12/1982
Politiek Structuur Het district Berchem maakt deel uit van de stad Antwerpen. Deze ligt in het kieskanton Antwerpen is identiek aan het provinciedistrict Antwerpen en ligt in het kiesarrondissement Antwerpen en de kieskring Antwerpen.
Berchem Supranationaal Nationaal Gemeenschap Gewest Provincie Arrondissement Provinciedistrict Kanton Gemeente District AdministratiefNiveau Antwerpen Antwerpen Berchem BestuurEuropese Commissie Belgische regering Vlaamse regering Deputatie GemeentebestuurDistrictscollege RaadEuropees Parlement Kamer vanvolksvertegenwoordigers Vlaams Parlement Provincieraad Gemeenteraad DistrictsraadKiesomschrijvingNederlands KiescollegeKieskring AntwerpenAntwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen BerchemVerkiezing Europese Federale Vlaamse Provincieraads- Gemeenteraads- Districtsraads-
Districtscollege NaamPartijFunctie en bevoegdheden Evi Van der PlankenN-VADistrictsvoorzitter (Districtsburgemeester) Veiligheid, communicatie en citymarketing, ambtenaar burgerlijke stand, strategische doelstellingen en projecten met bovenlokale dimensie, publiek domein en straatvergroening, leefbaarheid en duurzaamheid, zorgzaam en sociaal Berchem Erkan ÖztürkGroen-VooruitDistrictsschepen Inspraak en participatie, diversiteit, samenleven en toegankelijkheid, lokale parken en groenlinten en Berchem Buurt Groen Amber VermeirenN-VADistrictsschepen Sport en welzijn, middenstand, horeca en ondernemen, markten en foren, streetart, erfgoed en tradities Quinten BronckarsGroen-VooruitDistrictsschepen Jeugd en speeltuinen, overlast en openbare netheid, stadslandbouw en, gezond Berchem en dierenwelzijn Bart VanderfeestenN-VADistrictsschepen Mobiliteit en parkeren, begroting, Berchem Buurt Feest, evenementen en feestelijkheden Ria VermeulenGroen-VooruitDistrictsschepen Senioren, kunst en cultuur
Districtsraad
Sinds 2013 telt de Berchemse districtsraad 25 zetels. De huidige leden zijn: Ilse Jacques, Evi Van der Planken, Yao Issifou, Jan Dedecker, Henri Van Herpen, Magda Geers, Amber Vermeiren, Bart Vanderfeesten, Jan Portael, Kathy Defossez (N-VA) Kris Gysels (Open Vld) Emmanuel Collin (CD&V) Ria Vermeulen, Arnold Peeters, Erkan Öztürk, Lucienne Verbraeken, Clara Willemse, Herlinde Vanhooydonck, Anouk Haudenhuyse, Marjoke Werbrouck, Quinten Bronckars (GROEN Vooruit) Ezra Cnaepkens, Rachid El Hamouti, Elissa Loopomans (PVDA+) William Van Kerckhoven (Vlaams Belang)
De districtsraad heeft beslissingsbevoegdheid over sport-, jeugd-, cultuur- en seniorenbeleid. Ook over de communicatie van het district, de feestelijkheden en een gedeelte van de straat- en groenwerken kan de districtsraad beslissingen nemen. Over de andere domeinen kan de districtsraad adviezen geven.
Geschiedenis Voormalige burgemeesters en districtsvoorzitters
Resultaten districtraadsverkiezingen sinds 2000 Op 8 oktober 2000 werden de eerste districtsraadsverkiezingen voor het gemeentedistrict Berchem gehouden. Partij of kartel 8-10-2000Verkiezingsdatabase Binnenlandse Zaken 8-10-2006 14-10-2012www.vlaanderenkiest.be: Gegevens 2012 14-10-2018www.vlaanderenkiest.be: Gegevens 2018 13-10-2024vlaanderenkiest.be: Gegevens 2024Stemmen / Zetels %23%23%25%25%25 PVDA1/ PVDA+2 1,3101,25206,11217,61213,513 SP1/ sp.a-spirit2/ sp.a-GroenA/ Groen-VooruitC 13,531328,82734,75A935,4A933,5C9 Agalev1/ Groen!2/ sp.a-GroenA/ Groen-VooruitC 16,271410,2722 VLD1/ VLD-Vivant2/ Open Vld3/ Open Berchem4 22,211616,72410,803210,2326,641 CVP1/ CD&V-N-VAB/ CD&V2 13,771316,2B47,83227,5225,521 VU-ID1/ CD&V-N-VAB/ N-VA24,801 132,922932,62934,8210 Vlaams Blok1/ Vlaams Belang-VLOTT2/ Vlaams Belang325,301625,73267,59326,7316,031 Anderen(*)2,8101,11 0- - - Totaal stemmen 26108 255702435926328 19215 Opkomst % 89,6989,1885,2889,6 65,2 Blanco en ongeldig %3,01 3,773,023,2 1,6 De zetels van de gevormde coalitie staan vetjes afgedrukt. De grootste partij of kartel is in kleur.(*) 2000: Vivant (1,9%), WOW (0,91%) / 2006: Defusie (0,61%), Verstandig Rechts (0,50%)
Bezienswaardigheden thumb|Voormalige bioscoop 'Berchem Palace'. Op het moment van opname bevond zich op het gelijkvloers kunstgalerie "Campo & Campo" thumb|Een Neoclassicistisch hoekhuis De Merodestraat / Terlinckstraat. Ontwerp van Charles De Roeck uit 1888 thumb|Het Hof van Nauwelaerts; in neotraditionele stijl, gebouwd 1910-11 n.o.v. Emiel Van Averbeke thumb|Glas-in-loodraam - OLV van den Vrede door Joris Van de Broek (1946) in de Sint-Hubertuskerk thumb|Rust- & Verzorgingstehuis Sint-Maria thumb|Grafmonument van Victor Jacobs