thumbtime=0:01|thumb|Bioscoopjournaal uit september 1939. De herdenking van het Leidens Ontzet (3 oktober 1574) te Leiden. thumb|Eerste herdenking Leidens Ontzet na de Tweede Wereldoorlog (RADIO HERRIJZEND NEDERLAND 3-10-1945) Het 3 oktoberfeest (ook wel Leidens Ontzet) is een feest in de Nederlandse stad Leiden, dat jaarlijks op 3 oktober wordt gehouden (als dit op een zondag valt een dag later). Op die dag wordt feestelijk de gebeurtenis herdacht dat de stad bij het Spaanse Beleg van Leiden in 1574 ontzet werd door een geuzenvloot.

Geschiedenis Al op de dag van het ontzet, op 3 oktober 1574, vond er een dankdienst plaats in de plaatselijke Pieterskerk. Op die dag werd al bepaald om de dag van het ontzet jaarlijks te herdenken met een dankdag met bijbehorende preken. Twee jaar later was er als extraatje een parade van schutters en werden er spiegelgevechten gehouden. Weer een jaar later kwam er een tiendaagse vrijmarkt bij, en werden er toneelvoorstellingen gegeven. Volgens predikant Paschier de Fijne, die hierover in 1630 publiceerde, waren er al heel wat Leidse families die speciaal op 3 oktober hun kroost uitnodigden om thuis een gezamenlijke maaltijd te nuttigen.

In 1655 werd de vrijmarkt weer afgeschaft. De toneelvoorstellingen gingen echter de hele achttiende eeuw door. Het eerste eeuwfeest werd sober gevierd, maar er kwam wel een gedenkboek uit. Het tweede eeuwfeest werd daarentegen opgeluisterd met grootse activiteiten, onder meer met vuurwerk.Pollmann, Judith (2011), Een blij-eindend treurspel, in: Belaagd en belegerd, p. 128-129

In de Franse Tijd werden in 1795 alle festiviteiten afgeschaft, evenals de herdenkingsdienst in de Pieterskerk. Na het vertrek in 1813 van de Fransen werden ze in 1814 weer hervat. Het vlagvertoon, het carillonspel en de dankdienst werden voortgezet.Pollmann, Judith (2011) Een 'blij-eindend' treurspel, in: Belaagd & belegerd, p. 142-143 Het stadsbestuur besloot enkele jaren later om de festiviteiten te versoberen en alleen nog op een zondag te laten plaatsvinden. De studenten aan de Leidse universiteit hielden uit protest de dag van 3 oktober aan, met vlagvertoon en het uitdelen aan de armen van wittebrood en haring. De kritiek van de studenten werd gehoord en resulteerde in een grootse lustrumviering in 1824,Pollmann, Judith (2011), Een blij-eindend treurspel, in: Belaagd en belegerd, p. 143 overigens op maandag 4 oktober. In dat jaar werd voor het eerst - in de raadskamer van het stadhuis - een tentoonstelling gehouden van voorwerpen met een relatie tot het ontzet. De catalogus bevatte wel honderdvijftig voorwerpen. De uitdeling van wittebrood en haring geschiedde vanaf 1824 standaard elk jaar, evenals muziek- en toneeluitvoeringen en een vuurwerkshow.

Op 3 oktober 1884 werd een standbeeld onthuld van burgemeester Pieter Adriaansz. van der Werff.Noordam, Dirk Jaap (1999) De historische optochten van de 3 October-Vereeniging, p. 9 En op 13 mei 1886 werd de 3 October Vereeniging opgericht.Cadeau voor 3-october-vereeniging - gemeente.leiden.nl, 2011. Gearchiveerd op 4 oktober 2017. Deze uit burgers bestaande vereniging organiseert sindsdien de officiële festiviteiten. In 1973 kwam daar ook de organisatie bij van de dankdienst in de Pieterskerk.Noordam, Dirk Jaap (1999) De historische optochten van de 3 October-Vereeniging, p. 8

thumb|Monument voor Leidens Ontzet, vervaardigd door Johan Coenraad Altorf en onthuld op 3 oktober 1924 door koningin Wilhelmina In de jaren 1914-1918 waren er vanwege de Eerste Wereldoorlog op of rond 3 oktober geen echte feestelijke herdenkingen.Noordam, Dirk Jaap (1998) De historische optochten van de 3 October-Vereeniging, p. 12 Bij de 350ste viering van het Leidens Ontzet op 3 oktober 1924 onthulde koningin Wilhelmina een monument in het Plantsoen gemaakt door Johan Coenraad Altorf, waarop prins Willem van Oranje, stadssecretaris Jan van Hout, bevelhebber Jan van der Does en admiraal Louis de Boisot staan afgebeeld.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog vond er geen 3-oktoberfeest plaats,Noordam, Dirk Jaap (1999) De historische optochten van de 3 October-Vereeniging, p. 22 maar de herdenkingsdienst in de Pieterskerk werd wel aangehouden. thumb|Geen feest in 2020 In 2020 werd het Leidens Ontzet, vanwege de landelijke maatregelen om de ziekte COVID-19 onder de duim te krijgen, nauwelijks gevierd. Behalve een kranslegging door een klein comité in het Van der Werfpark, vond het "feest" vooral online plaats. Ook de traditionele optocht en kermis gingen dat jaar niet door. Op grote schermen langs de weg werd aan de mensen duidelijk gemaakt dat er dat jaar geen Leidens Ontzet werd gevierd in de stad, zodat ze wisten dat ze niet naar Leiden hoefden te komen.

Tradities miniatuur|Uitdelen van haring en witte broden in 1923 Het feest bestaat uit vele tradities die ver teruggaan. Het feest wordt 's avonds op 2 oktober ingeluid met de taptoe: een optocht van vele Leidse verenigingen. De gehele viering is in Leiden en omstreken rechtstreeks te bekijken en beluisteren via radio, tv en internet. In de vroege ochtend van 3 oktober vinden de reveille en de traditionele uitreiking van gratis haring en wittebrood in de Waag plaats aan inwoners van Leiden. Dit verwijst naar het haring en wittebrood dat de watergeuzen de stad inbrachten direct na de bevrijding. Hierna kan men direct door naar het Van der Werfpark, waar men gezamenlijk het Koraal zingt. De jaarlijkse herdenkingsdienst in de Pieterskerk stamt al uit 1574. 's Middags is er een grote optocht en 's avonds wordt het feest afgesloten met een vuurwerkspektakel. In 2025 was er geen vuurwerkspektakel omdat het te hard waaide. Hierdoor was het te gevaarlijk om het vuurwerk af te steken. De grote kermis en de feestelijke warenmarkt gaan 1 of 2 oktober al open. Traditioneel wordt op 3 oktober in Leiden hutspot met klapstuk of rookworst gegeten. Een variatie op het gerecht dat een Leidse jongen, Cornelis Joppenszoon, volgens de traditie aantrof in het verlaten Spaanse legerkamp.

Bij het station Leiden Lammenschans herinnert een standbeeld van Cornelis Joppenszoon met de hutspotketel, vervaardigd door Oswald Wenckebach, aan deze gebeurtenis. In Leiden wordt jaarlijks de Cornelis Joppenszprijs uitgereikt aan een persoon die de gemeente op speciale wijze van dienst is geweest.

Optocht miniatuur|De kermis op de Lammermarkt op 02-10-2025 vanuit de lucht. De optocht op 3 oktober heeft elk jaar een thema. Dat thema is een leidraad voor de aankleding van de wagens en de stoet. De thema's weerspiegelen volgens de organisatie de tijdgeest. Enkele voorbeelden: Oosterse optocht (1935), Grote bedrijfsparade (1950), Het domein van de vrouw (1960), Europa in harmonie (1992), Grenzeloos feesten (2010) en Hollandsch Glorie (2013).

Een van de partijen die jaarlijks in deze optocht meeloopt (in Ceremonieel Tenue) is de Leidsche studentenweerbaarheid "Pro Patria".

Plasticprobleem Tijdens Leidens Ontzet 2019 werden de consumpties voor het eerst geschonken in herbruikbare bekers met statiegeld. Hierover werd sinds 2000 gesprokenhttps://leiden.courant.nu/issue/LD/2000-08-21/edition/0/page/2?query=. Gearchiveerd op 2 juli 2019. In het daaropvolgende jaar leken deze ook daadwerkelijk ingevoerd te worden tijdens het Rapenburg concert.https://leiden.courant.nu/issue/LD/2001-08-16/edition/0/page/16?query=. Gearchiveerd op 2 juli 2019. Terwijl de gemeente positief reageerde vond de horeca de proef mislukt.https://leiden.courant.nu/issue/LD/2001-08-27/edition/0/page/1. Gearchiveerd op 15 december 2018. Pas in 2017 werden op kleinschalige en beheersbare evenementen eco-glazen verplicht voor organisatoren.https://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/xhtmloutput/historie/leiden/438601/438601_1.html. Gearchiveerd op 15 december 2018. In de Mare in het daaropvolgende jaar werd gepleit voor de invoering van ecobekers, juist ook bij grote evenementen zoals 3 oktober in het opiniestuk: Waar blijven die eco-bekers?.https://www.mareonline.nl/archive/2018/10/18/waar-blijven-die-eco-bekers

In de weken na 3 oktober 2018 visten Leidse biologiestudenten vanuit kano's duizenden plastic wegwerpbekertjes uit de grachten. Deze werden stuk voor stuk gefotografeerd, waarna elke dag dat de gemeente niet overstapte op eco-bekers er een beker online werd geplaatst.https://www.leidschdagblad.nl/cnt/dmf20181025_1194777/plastic-bekers-geen-feest-voor-de-vissen-video. Gearchiveerd op 31 oktober 2019.https://www.leidschdagblad.nl/cnt/dmf20181129_20817898/prijs-voor-canalcups. Gearchiveerd op 30 november 2018. De actie, onder de naam Canal Cups, kreeg in korte tijd landelijk veel media-aandacht.https://www.mareonline.nl/archive/2018/11/22/doutzen-kroes-is-tegen-leidse-wegwerpbekershttps://www.trouw.nl/groen/elke-dag-een-foto-van-drijvende-bierbekers-in-de-leidse-grachten-tot-het-niet-meer-nodig-is~ab856c0f/. Gearchiveerd op 2 juni 2019.https://www.volkskrant.nl/wetenschap/elke-seconde-bam-bam-bam-ruim-15-duizend-plastic-bekertjes-weggegooid~bf963dd4. Gearchiveerd op 7 februari 2023.

De eerste editie van Leidens Ontzet met herbruikbare bekers wordt in het algemeen als een groot succes gezien. 98,2% van de statiegeldbekers werd weer door de bezoekers ingeleverd. Er werd zo'n 5000 kilo minder afval ingezameld en circa 500.000 wegwerpbekers bespaard. 99% van de bezoekers gaf aan de statiegeldbekers een goed idee te vinden.

Afbeeldingen

Externe links Website 3 October Vereeniging Website met alle 3 Oktober activiteiten Terwen, J.J. e.a (eds.) Jaarboekje Voor Geschiedenis en Oudheidkunde van Leiden en Omstreken vol. 66 (Leiden, 1974) m.n. 1-13. 3 oktober radio

Categorie:Leidens Ontzet Categorie:Evenement in Leiden Categorie:Feest in oktober