Gibraltar is een Brits overzees gebied gelegen aan het zuidelijke eind van het Iberisch Schiereiland bij de ingang van de Middellandse Zee. De stadstaat heeft een oppervlakte van 6,8 km² en een noordelijke grens met Andalusië, Spanje. De Rots van Gibraltar is de belangrijkste bezienswaardigheid van het gebied. De economie is vooral gebaseerd op toerisme, financiële diensten en de scheepvaart. De naam komt uit het Arabisch: (): de berg van Tariq, naar de Moorse legerleider Tariq ibn Zijad.
Gibraltar werd in 1704 tijdens de Spaanse Successieoorlog door een Engels-Nederlandse troepenmacht op Spanje veroverd. Het gebied werd vervolgens in 1713 onder de Vrede van Utrecht "voor altijd" overgedragen aan het Koninkrijk Groot-Brittannië. Het was een belangrijke basis voor de Royal Navy. De soevereiniteit van Gibraltar is een belangrijk twistpunt van de Brits-Spaanse relatie, omdat Spanje aanspraak maakt op Gibraltar. Gibraltarezen verwierpen voorstellen voor Spaanse soevereiniteit bij referenda in 1967 en opnieuw in 2002. Volgens de Gibraltarese grondwet van 2006 regelt Gibraltar zijn eigen zaken, hoewel sommige bevoegdheden, zoals defensie en buitenlandse zaken, de verantwoordelijkheid blijven van de regering van het Verenigd Koninkrijk.
Geschiedenis Neanderthalers Er zijn Neanderthalervondsten in de grotten van Gibraltar. Er wordt verondersteld dat de laatste Neanderthalers, ongeveer 28.000 tot 24.000 jaar geleden in Gibraltar leefden.Laatste Neanderthaler in Gibraltar, NRC.nl/archief In die tijd was het zeeniveau lager en waren er vlaktes rondom de rots.
thumb|upright|Het Moorse kasteel in Gibraltar, gebouwd in de 14de eeuw.
Middeleeuwen Abd al-Mu'min ibn Ali, de leider van de Berberse moslimdynastie Almohaden bouwde in 1157 de eerste nederzetting. In 1309 veroverde Ferdinand IV van Castilië de rots, maar in 1333 werd de plaats opnieuw islamitisch na de invasie van de Meriniden uit Marokko. Tijdens een belegering in 1350 stierf hier Alfons XI van Castilië aan de pest. De Meriniden stonden de stad in 1374 af aan Granada.
In 1462 kwam in het kader van de Reconquista definitief een einde aan de Moorse aanwezigheid op Gibraltar; de hertog van Medina-Sidonia, Juan Alonso Pérez de Guzmán y Orozco veroverde de stad. Hij liet Spaanse joden, die onder Pedro de Herrera meegeholpen hadden met de verovering, in de stad wonen. De Spaanse joden werden in 1476 uit de stad verdreven. In 1501 werd de stad overgedragen aan de Spaanse kroon. Er kwamen meer migranten uit de Republiek Genua toe omwille van de goede handelsrelaties tussen Spanje en Genua.
17e eeuw In 1607 overviel een Nederlandse vloot onder leiding van Jacob van Heemskerck in de Baai van Gibraltar bij verrassing een aldaar aangemeerde Spaanse vloot, die daar tijdens de Zeeslag bij Gibraltar volledig vernietigd werd.
18e eeuw thumb|Gibraltar vanuit de lucht, richting noordwesten
Op 4 augustus 1704 veroverde een Engels-Nederlandse coalitievloot de rots. Sindsdien bleef de doorvaart door de Straat van Gibraltar onder Brits toezicht en bleef de rots een Britse exclave. Als gevolg van de Spaanse Successieoorlog, volgens de Vrede van Utrecht, kwam Gibraltar in 1713 definitief in Britse handen. Een belegering door Franse en Spaanse troepen in de jaren 1779-1783 was vruchteloos en veranderde niets aan het Britse gezag in Gibraltar. Dit beleg, door de Britten de Great Siege of Gibraltar genoemd, was een onderdeel van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog, uitgevochten in Europa. De gouverneur van Gibraltar, luitenant-generaal George Augustus Eliott, werd achteraf een gevierde oorlogsheld.
19e eeuw In de eerste decennia van de 19e eeuw werd Gibraltar meermaals zwaar getroffen door uitbraken van de gele koorts. Een aantal slachtoffers ligt begraven op de Begraafplaats Trafalgar, net buiten de oude stadsmuur.
Sinds 1830 is de rots een Britse kroonkolonie. Gibraltar geniet zelfbestuur op het gebied van binnenlandse zaken en rechtspraak. Het Verenigd Koninkrijk is verantwoordelijk voor het buitenlands beleid. Een gouverneur vertegenwoordigt de Britse kroon.
20e eeuw Tijdens de Tweede Wereldoorlog wisten meer dan 225 Engelandvaarders Gibraltar te bereiken. De rots stond symbool voor Britse moed en vastberadenheid. Vanuit de haven en baai opereerden sterke vlooteenheden en werden grote konvooien van vracht- en troepentransportschepen naar hun bestemming gedirigeerd. De meeste Engelandvaarders hadden in de Spaanse gevangenis te Lerida of in kamp Miranda de Ebro gezeten. Vanuit Gibraltar hebben velen het Verenigd Koninkrijk bereikt.
In 1942 kwam de Cabo de Buena Esperanza bij Gibraltar aan met ongeveer veertig Engelandvaarders aan boord. De bedoeling was hen af te zetten in Curaçao. Een Britse patrouilleboot kwam langszij en haalde 15 Engelandvaarders (officieren en aspirant-officieren) af. Twee achterblijvers, Albert Scheffer en Theo Wachtel, sprongen in zee en werden toch nog meegenomen. Terwijl de Cabo al wegvoer, sprongen ook Henk Kroese en Charles Hugenholtz van boord, maar de patrouilleboot zag hen niet en zij verdronken.
Politiek in de 20e en 21e eeuw Het feit dat Gibraltar niet bij Spanje hoort, zorgde en zorgt voor spanningen tussen Spanje en het Verenigd Koninkrijk. Spanje heeft zich in het verleden soms vijandig opgesteld in dit geschil.
Grensverkeer Medio 1966 sloot Spanje voor korte tijd het grensverkeer naar en van Gibraltar en beperkte zowel de scheepvaart als de luchtvaart daarheen. In 1969 werd de grens volledig gesloten, wat grote problemen opleverde voor het wederzijdse woon-werkverkeer. Gibraltar moest in die tijd ook voor de eigen drinkwatervoorziening zorgen. Na de dood van Franco verbeterden de betrekkingen en in 1982 werd de grens weer geopend. De Spanjaarden bleven vasthouden aan lastige grenscontroles, terwijl die aan de andere grenzen al lang waren afgeschaft. Ook over de zeggenschap over de territoriale wateren in de Baai van Gibraltar hebben de nodige conflicten plaatsgevonden. Het blijft verboden om rechtstreeks van Britse in Spaanse territoriale wateren te varen; schepen kunnen dus geen passagiers van Gibraltar en Algeciras naar Marokko meenemen, maar ook daarover zijn gesprekken aan de gang.
José Luis Rodríguez Zapatero en Tony Blair tekenden in september 2006 een akkoord dat de meeste problemen tussen beide landen en Gibraltar moet oplossen. De luchthaven van Gibraltar mocht voortaan vluchten uit Spanje en de rest van de Europese Unie afhandelen en zou zowel door Britse als Spaanse ambtenaren worden bemand. De aanvliegroute mocht door het Spaanse luchtruim lopen. Daarop werd in december 2006 een vliegverbinding geopend tussen Madrid en Gibraltar. Daarnaast werden de grensbepalingen versoepeld, zou Spanje meer telefoonlijnen naar Gibraltar aanleggen en werd een langlopend conflict over pensioenbetalingen aan Spaanse oud-arbeiders in Gibraltar bijgelegd.
Geregeld zijn er kleine conflicten over bijvoorbeeld visserijrechten en lange grenscontroles door Spaanse grenswachters. Sinds het begin van de economische crisis in 2007 zou de smokkelhandel volgens de Spaanse douane toegenomen zijn, onder andere die van sigaretten. Producten zouden de Europese Unie worden binnengesmokkeld, en zo zouden belastingen worden ontdoken.
Referenda Spanje blijft aanspraak maken op de rots, maar de bewoners hebben in verschillende referenda duidelijk gemaakt geenszins bij Spanje te willen horen. In 2002 sprak 99% van de bevolking van Gibraltar zich in een referendum uit tegen een gedeelde Brits-Spaanse soevereiniteit, een voorstel van de Britse premier Tony Blair en zijn toenmalige Spaanse collega José María Aznar (1996-2004).http://www.bbc.com/news/magazine-35743731
Begin december 2006 stemden de bewoners bij referendummeerderheid voor een nieuwe grondwet.
Op 23 juni 2016 werd in het Verenigd Koninkrijk het referendum over het blijven binnen of vertrekken uit de Europese Unie gehouden. Hierbij werd met een kleine meerderheid gekozen voor vertrek (de brexit). Dit in tegenstelling tot Gibraltar, waar men met een overweldigende meerderheid van 95,9 procent voor het blijven in de EU stemde.www.vox.com. Gearchiveerd op 28 mei 2023.
De Spaanse minister van Buitenlandse Zaken José Manuel García-Margallo zei dat Spanje graag een gedeelde soevereiniteit wilde over Gibraltar nu Groot-Brittannië uit de Europese Unie zou vertrekken. Onder de inwoners van Gibraltar waren grote zorgen ontstaan over de status van het gebied.'Groot-Brittannië zal na Brexit Gibraltar opofferen', de Volkskrant, 16 juni 2016
Brexit Als enige van de Britse overzeese gebieden was Gibraltar wél onderdeel van de Europese Unie, met bijzonderheden:Spain and UK reach draft deal on post-Brexit status of Gibraltar; The Guardian, 31 december 2020. Gearchiveerd op 26 maart 2023.Chief Minister’s Statement – The New Year’s Eve ‘In-Principle’ Agreement: A Post Brexit Deal for Gibraltar; HM Government of Gibraltar, 31 december 2020. Gearchiveerd op 27 maart 2023. niet in de Schengenzone (net als het Verenigd Koninkrijk) niet in de Europese douane-unie nam niet deel aan het gemeenschappelijk landbouwbeleid
Op 31 december 2020 kwamen Spanje en het Verenigd Koninkrijk (inclusief de onderhandelaars uit Gibraltar) tot een principeakkoord over Gibraltar met de volgende elementen: Gibraltar komt in de Schengenzone en de luchthaven wordt een Schengenbuitengrens onder de verantwoordelijkheid van Spanje de grenscontroles uitgevoerd door Frontex-personeel verkeer van goederen zonder beperkingen het akkoord wordt initieel toegepast voor een periode van vier jaar Spanje en het VK stellen voor dat de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk formele onderhandelingen starten om dit akkoord om te zetten in een verdrag. Dit voorlopige akkoord was nodig, omdat Spanje en het VK een verschillend beeld hebben over de status van Gibraltar.
Meer details:Deal between Spain and UK plans to eliminate Gibraltar border checkpoint; El Pais, 11 januari 2021. Gearchiveerd op 25 mei 2023. Het streven is om alle fysieke grenscontroles tussen Gibraltar en Spanje af te schaffen Er wordt een dubbele sleutel bij de buitengrenscontrole toegepast: eerst geven de Gibraltarese autoriteiten toestemming en daarna geven de Spaanse autoriteiten, die verantwoordelijk zijn voor de Schengengrenscontrole, toestemming om het Schengengebied te betreden. Pas nadat beide overheden toestemming hebben gegeven, mag de reiziger de grens passeren. Spanje zal de eerste vier jaar operationele assistentie krijgen van Frontex voor de grenscontrole. De Spaanse ambassades en consulaten zijn gerechtigd korte termijn (90 dagen) Schengenvisa te verstrekken aan reizigers die via Gibraltar het Schengengebied binnenkomen. De ingezetenen van Gibraltar krijgen een 'residence permit' (verblijfsvergunning). Houders ervan hebben meer rechten dan andere Britse onderdanen. Zo kunnen ze een Schengenvisum krijgen voor langer dan 90 dagen. Voor geweigerde reizigers worden de Schengenregels toegepast, onder andere het terugsturen naar het land van oorsprong. De Gibraltarese autoriteiten hebben het recht om asiel te geven, maar de regels hiervoor moeten afgestemd worden met de Europese Commissie. Gibraltar komt formeel niet in de Europese douane-unie, maar moet wel substantieel dezelfde tarieven en handelsvoorwaarden hanteren als de Europese Unie. Grensarbeiders zullen dezelfde rechten hebben als ingezetenen. Een werkvergunning geeft automatisch vrijverkeerrechten voor de werknemers. Ook de sociale zekerheid wordt gecoördineerd. De regelingen zullen nooit minder rechten en bescherming geven dan wat is overeengekomen in de Brexit-transitieperiode.
De openstelling van de grens is ingegaan op 15 juli 2026.Gibraltar is vanaf vandaag onderdeel van Schengen: inwoners blij, Brexit blijft Britten achtervolgen, De Volkskrant, 15 juli 2026.
Belastingakkoord met Spanje