Mao Zedong () (Shaoshan, 26 december 1893 – Peking, 9 september 1976) was een Chinese rebellenleider, dictator, partijleider en grondlegger van de Volksrepubliek China waarvan hij de eerste leider was. Mao vormde ruim 26 jaar het gezicht van de Volksrepubliek China.
Mao Zedong (of zoals in de toentertijd in Nederland en Vlaanderen gebruikelijke transliteratie: Mao Tse-tung of Mao Tse-toeng) was de leider van de Communistische Partij van China (CCP) vanaf 1935.
Mao leidde het land van 1949 tot en met 1976 op totalitaire wijze, met geweld en terreur als middelen om zijn politieke doelen te verwezenlijken. Door Mao geleide politieke campagnes, zoals de Grote Sprong Voorwaarts en Culturele Revolutie, worden gezien als oorzaak van naar schatting 40 tot 70 miljoen doden. (1999), p. 631; (2008) p. 3In light of recent evidence, Rummel has increased Mao's democide toll to 77 million (1991): China's Bloody Century: Genocide and Mass Murder Since 1900, Transaction Publishers, p. 205. Gearchiveerd op 13 maart 2023.... the Chinese communists' murdering of a mind-boggling number of people, perhaps between 50 million and 70 million Chinese, and an additional 1.2 million Tibetans. (2009): Worse Than War. Genocide, Eliminationism, and the Ongoing Assault on Humanity, PublicAffairs, p. 53Mao's responsibility for the extinction of anywhere from 40 to 70 million lives brands him as a mass killer greater than Hitler or Stalin put together , his indifference to the suffering and the loss of humans breathtaking. (2008): Modern China. The Fall and Rise of a Great Power, 1850 to the Present, Ecco, p. 351 Verhongeringen tijdens de Grote Sprong Voorwaarts, massale zelfmoorden als gevolg van de Drie-anti- en Vijf-anti-terreurcampagnes, massa-executies van grootgrondbezitters, een sociale klasse waaraan hij al jaren voor de zeer massale executie-campagne een doodshekel had (hij had in zijn jeugd gezien hoe ondervoede en landloze boeren ten onder gingen aan buitensporige pacht) en met als gevolg dat hij in de jaren 1950 het bevel gaf alle grootgrondbezitters uit elke hoek en elk gaatje van het land op te sporen en te doden. Politieke vervolging tijdens zowel de Anti-Rechtse Campagne als de strijdbijeenkomsten waren het gevolg van zijn beleid. Ook de historische cultuur en de gemeenschap van China zijn door zijn beleid radicaal veranderd, en relikwieën en religieuze plaatsen zijn door zijn beleid vernield in een poging 'het bewustzijn van de natie' te 'moderniseren'.
Gedurende de jaren dat Mao de macht in China in handen had, zijn er ook positieve veranderingen bereikt. Dit omvat onder meer de verbetering van de toegang tot gezondheidszorg en een drastische verhoging van de levensverwachting. (2008): The Battle for China's Past. Mao and the Cultural Revolution, Pluto Press, p. 81 (2010): The Cambridge Illustrated History of China, Cambridge University Press, p. 327 Daarbij verdubbelde in die tijd de bevolking van China bijna van ongeveer 550 miljoen tot meer dan 900 miljoen (2002): Atlas of World History, Oxford University Press, p. 254'Mao Zedong', Encyclopaedia Britannica Maoïsten benadrukken zijn rol als theoreticus, staatsman, dichter en visionair.Mao had an extraordinary mix of talents: he was visionary, statesman, political and military strategist of cunning intellect, a philosopher and poet. (1999) p. 630
Jeugd en achtergrond Mao Zedong was de zoon van een welvarende middelgrote boer uit het plaatsje Shaoshan in de provincie Hunan. Zijn familie woonde al 500 jaar in het dal van Shaoshan. Mao's strenge vader, Mao Yichang (1870-1920), was de rijkste boer van het dorp geworden door de handel in rijst, en de familie bewoonde een relatief ruim huis. Mao's moeder heette Wen Qimei (1867-1919). (1999), Mao. A biography, Stanford University Press, p. 38
Tijdens zijn jeugd sloot Mao zich aan bij het Revolutionaire Leger van de Kwomintang (een nationalistische beweging onder leiding van Sun Yat-sen). Na de revolutie van 1911, waardoor China een republiek werd onder respectievelijk Sun Yat-sen en Yuan Shikai, hervatte Mao zijn studie en sloot hij zich aan bij revolutionaire studieclubs. In 1918 vertrok Mao van Hunan naar Peking. Mao werd een sympathisant van de linkse 4 Mei-beweging in Peking. Hij trouwde met de dochter van professor Jang Tsjang-jin. Dankzij de bemiddeling van zijn schoonvader vond hij een baan als assistent op de universiteitsbibliotheek van de Universiteit van Peking. Als personeelslid nam Mao deel aan anarchistische en marxistische studie- en actiegroepen, en hoewel hij niet ingeschreven was als Beida-student woonde hij ook soms seminaries of lessen bij van intellectuelen zoals Chen Duxiu, Hu Shi en Qian Xuantong.
De Britse schrijver Philip Short portretteerde de jonge Mao als een opstandige knaap, die niet wist hoe hij uiting moest geven aan zijn onvrede. Als 17-jarige steunde hij het keizerrijk nog. Een jaar later zakte het oudste regime uit de wereldgeschiedenis in. Mao groeide op in de jaren van anarchie, burgeroorlog en volksopstanden. Krijgsheren legden de bevolking hun wil op. De voedingsbodem voor een revolutie werd rijp.
Politiek leven Communist Tussen 1920 en 1921 reisde Mao door China en maakte kennis met het dagelijks leven van de arme landarbeiders, de kleine boeren, handwerklieden en arbeiders. Terug in Peking (1921) begon Mao zich in te zetten voor de rechten van de proletariërs en boeren, met deze poging tot activisme had hij echter weinig succes. In juli 1921 woonde de 27-jarige Mao het eerste congres van de Communistische Partij van China (CCP) bij en liet zich inschrijven als lid. Zijn politieke talent werd opgemerkt door de vertegenwoordiger van de Comintern die de CCP adviseerde, de Nederlander Henk Sneevliet (in China beter bekend als Maring). In 1923 werd Mao in het Centraal Comité van de CCP gekozen, maar werd daar in 1924 als 'opportunist' bekritiseerd en eruit gezet. Door een hem goed gezinde Wang Jingwei (de opvolger van Sun Yat-sen) werd hij in 1925 teruggehaald, nadat hij in zijn omgeving (hij was teruggegaan naar zijn familiehuis in Shaoshan) een aantal plaatselijke partijafdelingen had opgericht.
De CCP werkte in de jaren 1920 nauw samen met de nationalistische Kwomintang van Sun Yat-sen. Er werd besloten dat CCP-leden lid konden worden van de Kwomintang, zonder dat de twee partijen zouden gaan fuseren. In 1925 was Mao een van de zeven CCP'ers die in het Centraal Uitvoerend Comité van de Kwomintang werden gekozen, omdat hij consequent een pro-Sovjetstandpunt innam. Van 1925 tot 1927 was Mao Zedong directeur van het Boerenopleidingsinstituut van de Kwomintang. De Sovjet-Unie had de nationalisten en de CCP opdracht gegeven aandacht aan de boerenstand te schenken. Ze mikten erop de Chinese boeren op basis van bezit in verschillende klassen onder te verdelen: de rode (goede) klassen voor de arbeiders, soldaten, arme boeren, martelaren van de revolutie, en functionarissen van de Communistische Partij, en de zwarte (slechte) klassen voor de pachtheren, rijke boeren, rechtse elementen, contrarevolutionairen en misdadigers. Ze probeerden de armere klasse op te zetten tegen degenen die het beter hadden. Op 1 december 1925, terwijl hij voor de nationalisten werkte, publiceerde Mao voor de eerste maal een artikel over boeren in de eerste aflevering van het nationalistische tijdschrift Chinese Boeren. In 1927 maakte Mao een inspectiereis naar zijn geboorteprovincie Hunan. Hier schreef hij zijn beroemd geworden Rapport over een onderzoek naar de boerenbeweging in Hunan. Dit rapport was een vroeg-maoïstisch werk.
Vanaf eind jaren 1920 ontwikkelde Mao diverse politieke theorieën (het maoïsme). De belangrijkste door Mao ontwikkelde theorie is die over het belang van de boeren in de revolutie. Hierin week Mao af van het traditionele marxisme en het marxisme-leninisme, die uitgaan van een arbeidersrevolutie. Mao ontwikkelde de theorie van de guerrillastrijd en werkte de theorie van de dictatuur van het proletariaat verder uit.
De Lange Mars, voorzitter van de CCP thumb|links|Mao in 1927 In 1927 kwam Kwomintangleider Chiang Kai-shek (vaak gespeld als Tsjang Kai-Sjek) aan de macht. Chiang moest niets hebben van de communisten en verbrak het bondgenootschap met hen. Vanaf 1927 was er sprake van de Chinese Burgeroorlog tussen de nationalisten (Kwomintang) en de communisten.
Samen met Zhu De richtte Mao het Chinese Rode Leger (Sovjet-Unie van Arbeiders en Boeren) op. Mao en zijn mannen kwamen in 1927 te Changsha in opstand, maar deze opstand mislukte. Mao trouwde daarna voor de derde keer, nadat zijn tweede vrouw tijdens de strijd tegen de nationalisten was overleden. Omdat de guerrilla tegen de nationalisten niet voorspoedig verliep, nam een groep van 28 bolsjewieken de macht in de CCP over. Mao's positie in het Centraal Comité werd hierdoor ernstig verzwakt. In 1930 vestigden de communisten zich te Jiangxi, waar in 1931 de Sovjetrepubliek China werd uitgeroepen, met Mao als voorzitter en Ruijin als hoofdstad. Langzaam maar zeker wist Mao zijn macht te herwinnen. De Jiangxi Sovjet lag voortdurend onder vuur door de aanvallen van Chiang Kai-Sheks nationalistische leger. Het gebied werd volledig omsingeld. In oktober 1934 waagden de communisten een uitbraak. Onder leiding van Mao, Zhu De en Zhou Enlai trokken de communisten van het zuidoostelijk gelegen Jiangxi naar het noordwestelijke Shaanxi. Deze tocht, die de geschiedenis inging als de "Lange Mars", duurde meer dan een jaar. Deze uitbraak heeft een dubbele kant. Het nationalistische leger (de witten) regisseerde deze uitbraak. Chiang Kai-shek probeerde de roden in de provincie Sjensi te drijven, zodat zij een legitieme reden hadden dat gebied aan te mogen vallen. Dit mislukte echter. De Mars verliep onder erbarmelijke omstandigheden. Terwijl de hogere rangen gedragen werden, kropen de soldaten door de modder heen. De vrouw van Mao raakte zwanger. Zij moest de baby achterlaten.; (2008): p. 199-200 Men legde volgens de communisten ongeveer 10.000 kilometer af.; (2002): Mao Zedong as Poet and Revolutionary Leader. Social and Historical Perspectives, Lexington Books, p. 65 Volgens twee Britse wandelaars die de tocht in 2003 na 384 dagen volbrachten, was de mars zo'n 6000 kilometer lang.(2003): 'Mao's Lange Mars was in feite veel korter', de Volkskrant. Gearchiveerd op 10 augustus 2022.
Onderweg werd in januari 1935 een belangrijke conferentie gehouden. Op deze conferentie werd Mao Zedong tot voorzitter van de CCP gekozen. Vanaf dat moment was hij de onbetwiste leider van de Chinese communistische beweging.
Eind 1935 bereikten de communisten Yan'an in de provincie Shaanxi, waar Mao zijn hoofdkwartier opzette. In de daarop volgende jaren gaf Mao gestalte aan zijn politieke en militaire ideeën. Hij bestudeerde het marxisme, schreef meerdere geschriften, waaronder Strategische problemen van de Chinese revolutie, Over de praktijk, Over de tegenstellingen, Over de nieuwe democratie. Hij liet Edgar Snow in 1936 een boek schrijven Red Star over China met een hoge propagandistische waarde, dat in de westerse wereld sympathie wekte voor Mao en de Chinese communistische zaak. (1937) Red Star over China, Grove Press
Samenwerking met de nationalisten Van 1937 tot 1945 was China in oorlog met Japan, dat grote stukken van Oost-China had bezet en een vazalstaat in Mantsjoerije had gesticht. In juli 1937 sloten Mao en Chiang Kai-shek een bondgenootschap om in een verenigd front gezamenlijk de Japanners te bestrijden. De nationalisten en communisten sloten een wapenstilstand.