thumb|Topografische gemeentekaart van Littenseradiel thumb|Littenseradiel en omgeving thumb|Gemeentehuis van Littenseradeel (2008)
Littenseradiel () (Fries: Littenseradiel ()) was een gemeente in de Nederlandse provincie Friesland tussen 1984 en 2018. De gemeente had in 2017 10.878 inwoners en een oppervlakte van 132,60 km², waarvan 1,76 km² water.
De gemeente werd na de gemeentelijke herindeling op 1 januari 1984 gevormd door de fusie van de voormalige gemeenten Baarderadeel en Hennaarderadeel.
Op 26 januari 1985 werd de officiële naam gewijzigd in het Friestalige Littenseradiel.
Herindeling 1984 De vorming van de nieuwe gemeente Littenseradiel was onderdeel van de grote gemeentelijke herindeling in Friesland die in 1984 haar beslag kreeg en moest leiden tot gemeenten met ten minste 10.000 inwoners. Aanvankelijk had men voor deze nieuwe gemeente de naam De Greidslachte bedacht, maar daar was weinig enthousiasme voor."Commentaar op naamgeving bij de gemeentelijke herindeling: GS: Niet overgaan op Friestalige namen nieuwe gemeenten", Leeuwarder Courant, 8 januari 1980. Geraadpleegd op Delpher op 27 april 2019 De colleges van B&W van de twee te fuseren gemeenten schreven daarop een prijsvraag uit voor een nieuwe naam. Hieruit kwam een lijst met circa 90 namen, waaruit de colleges de voorkeur gaven aan Greidegea, Slachtelân of Littingeradeel [sic]."Greidega? Raden Baarderadeel en Hennaarderadeel gaan naam kiezen", Leeuwarder Courant, 18 april 1984 Uiteindelijk werd in de herindelingswet de nieuwe gemeente dus Littenseradeel genoemd.
Nog in januari van 1984 besloot de nieuwe gemeenteraad de naam van de gemeente te 'verfriezen' tot Littenseradiel, een wijziging die een jaar later inging.
Herindeling 2018 In juni 2013 besloot de gemeenteraad van Littenseradiel tot opdeling van de gemeente richting de buurgemeenten Súdwest-Fryslân (15 dorpen), Leeuwarden (10 dorpen) en de nieuw te vormen gemeente in Noordwest-Friesland die uiteindelijk Waadhoeke is gaan heten (4 dorpen). Welsrijp, Baijum, Winsum en Spannum gingen naar Waadhoeke. Leeuwarden kreeg Baard, Bears, Easterlittens, Hylaard, Huins, Jellum, Jorwert, Lions, Mantgum en Weidum. De overige dorpen gingen naar Súdwest-Fryslân. De herindeling ging in per 1 januari 2018.
Plaatsen De gemeente Littenseradiel telde 29 dorpen en diverse buurtschappen. De hoofdplaats was Wommels. Sinds 1993 waren de Friese plaatsnaamaanduidingen de officiële (*). De plaatsnaamborden in de gemeente waren eentalig Fries.
Dorpen Aantal inwoners per dorpsgebied op 1 januari 2015: Nederlandse naamFriese naam*InwonersHuidige gemeenteWommelsWommels 2.220 Súdwest-FryslânMantgumMantgum 1.172 LeeuwardenWinsumWinsum1.053 WaadhoekeOosterendEasterein964 Súdwest-FryslânWeidumWeidum580 LeeuwardenWelsrijpWjelsryp467 WaadhoekeOosterlittensEasterlittens462 LeeuwardenBozumBoazum408 Súdwest-FryslânOosterwierumEasterwierrum334 Súdwest-FryslânJorwerdJorwert337 LeeuwardenHijlaardHilaard310 LeeuwardenSpannumSpannum288 WaadhoekeWieuwerdWiuwert276 Súdwest-FryslânItensItens245 Súdwest-FryslânKubaardKûbaard252 Súdwest-FryslânBaardBaard186 LeeuwardenRoodhuisReahûs178 Súdwest-FryslânJellumJellum146 LeeuwardenBritswerdBritswert123 Súdwest-FryslânRienRien116 Súdwest-FryslânHidaardHidaard132 Súdwest-FryslânBeersBears131 LeeuwardenBaijumBaaium121 WaadhoekeHuinsHúns110 LeeuwardenWaaxensWaaksens88 Súdwest-FryslânLutkewierumLytsewierrum71 Súdwest-FryslânHennaardHinnaard47 Súdwest-FryslânEdensIens35 Súdwest-FryslânLionsLeons26 Leeuwarden Bron: Website gemeente Littenseradiel el
Buurtschappen Naast de dorpen bevonden zich in de gemeente de volgende buurtschappen: Nederlandse naamFriese naam*DorpsgebiedDe BierenDe BierenWaaxensBonkwerdBonkwertSpannumDe GritsDe GritsKubaardDe HemDe HimBaardDe KlieuwDe KliuwHidaardDriehuizenTrijehuzenHidaardFonsFûnsJorwerdGrotewierumGreate WierrumLutkewierumHet Hooghout't HeechhoutWelsrijpHezensHesensJorwerdHidaarderzijlHidaardersylHidaardHoekensHoekensHidaardHoptilleHoptilleHijlaardIndijkYndykBozumJetJethBritswerdKerkeburenTsjerkebuorrenOosterwierumKleiterpKlaeiterpWieuwerdMakkumMakkumBozumMeilahuizenMeilahuzenOosterendNederlandse naamFriese naam*DorpsgebiedMontsamaburenMontsamabuorrenHennaardRewerdRewertHuinsSchildumSkyldumWinsumSchillaardSkillaerdMantgumSchrinsSkrinsOosterlittensSchrokSkrokOosterendSlijpSlypRoodhuisSpijkSpykHennaardSwaanwerdSwaenwertWieuwerdTjeintgumTsjeintgumMantgumTjeppenboerTsjeppenboerWelsrijpWammerdWammertOosterlittensWeakensWeakensWinsumWesterendWestereinWelsrijpWesterlittensLittenserbuorrenWommelsWielIt WielWeidumWieuwens of SprongWieuwens of SprongOosterlittensZwarte BeienSwarte BeienKubaard
Gemeenteraad De gemeenteraad van Littenseradiel bestond uit 15 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1998:
GemeenteraadszetelsPartij19982002200620102014SAM Littenseradiel---55CDA55444FNP33344VVD23322PvdA445--D661----Totaal1515151515
Burgemeesters Zie Lijst van burgemeesters van Littenseradeel.
Wateren thumb|De Bolswardertrekvaart in Wommels (2008) Sinds 15 maart 2007 zijn in vrijwel alle gemeenten op het vasteland van de provincie Friesland, waaronder de gemeente Littenseradiel, de Friese namen van de oppervlaktewateren de officiële namen (*).
Kanalen en sloten In de gemeente Littenseradiel bevonden zich de volgende kanalen, sloten en diverse watergangen: Nederlandse naamFriese naam*BaarderslootBaarder SleatBaijumeropvaartBaaiumer OpfeartBolswardertrekvaartBoalserter FeartBoxumervaartBoksumer SoalBozumervaartBoazumer FeartEdenseropvaartIenzer OpfeartFranekervaartFrjentsjerter FeartHidaardervaartHidaarder FeartHijlaardervaartHilaarder FeartHuinservaartHúnzer OpfeartItenseropvaartItenser OpfeartJaanvaartJaanfeartJorwerdervaartJorwerter FeartKubaardervaartKûbaarder FeartLathumervaartLathumer FeartLionservaartLeonzer OpfeartLutkewierumeropvaartLytsewierrumer OpfeartMantgumervaartMantgumer FeartOosterendervaartEastereinder FeartNederlandse naamFriese naam*OosterwierumeroudvaartEasterwierrumer AldfeartOude KloostervaartKleasterfeartOudemeerAldmearOude RiedAldrijOude RijdAldrijSchillaardervaartSkillaarder FeartSibadavaartDe SebeareSint-JacobsvaartSint-JapiksfeartSlypstervaartSlypster FeartSpannumeropvaartLange DaamTzummervaartTsjommer FeartVan HarinxmakanaalVan HarinxmakanaalWaaksenser OpfeartWaaksenser OpfeartWeidumervaartWeidumer FeartWelsrijperopvaartWjelsriper OpfeartWielervaartWielster FeartWynservaartWynzer FeartZwette of SneekertrekvaartDe SwetteBron: Website provincie Fryslan
Monumenten In de voormalige gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie: Lijst van rijksmonumenten in de voormalige gemeente Littenseradeel
Lijst van oorlogsmonumenten in de voormalige gemeente Littenseradiel De Nederlandse voormalige gemeente Littenseradiel heeft 9 oorlogsmonumenten. Hieronder een overzicht.
Trivia In 2007, 2010, 2011, 2012, 2013 en 2014 is de gemeente door het Algemeen Dagblad uitgeroepen tot veiligste gemeente.
Noten
Categorie:Voormalige gemeente in Friesland