thumb|Tabak voor een pijp thumb|Geperste tabak Tabak is een product afkomstig van de bladeren van de tabaksplant (Nicotiana tabacum) of verwante soorten zoals de boerentabaksplant (Nicotiana rustica), dat als genotmiddel wordt gerookt, verhit, gekauwd (gepruimd) en gesnoven.
De tabaksplant is een eenjarige plant, die in het algemeen op grote plantages wordt verbouwd, zie hiervoor het artikel tabaksteelt.
Rookbare vormen van tabak zijn shag, sigaretten, sigaren en pijptabak; voor het snuiven wordt tabak tot snuiftabak gemalen en om te kauwen als pruimtabak verkocht. Verreweg de meeste tabak wordt echter als sigaretten geconsumeerd. Eind 19e eeuw en begin 20e eeuw was het pruimen en snuiven van tabak de populairste vorm van tabaksgebruik in de westerse wereld.menselijk-lichaam.com,geraadpleegd 03/11/2014 In 2017 waren er in Nederland 19.420 doden door gebruik van tabak, dat is 53 per dag, waarvan ongeveer 8600 stierven aan longkanker en 5200 aan COPD.http://www.trimbos.nl In 2017 waren er in Nederland 19.420 doden door gebruik van tabak, dat is 53 per dag, ook op www.jellinek.nl
Geschiedenis Etymologie Het woord tabak wordt gebruikt voor de benaming van zowel de plant als het product van de plant. Het woord komt van het Spaanse tabaco, de Spanjaarden waren immers de eerste Europeanen die met de tabaksplant in aanraking kwamen. Over de oorsprong van het Spaanse tabaco zijn de bronnen niet eenduidig. Het kan ontleend zijn aan een woord uit een Arawaktaal, dat een soort pijp met twee pijpen betekende. Volgens de archeoloog Benoit Bérard zouden de Arowakken een ander woord gebruikt hebben voor de benaming van de tabaksplant. Anderzijds kan het ook dat het woord tabaco al eerder gebruikt werd voor het benoemen van bepaalde geneeskrachtige planten. In dit geval komt het woord van het Arabisch ṭabbāq of ṭubbāq. Een bekend woord zou dan gebruikt zijn om de nieuwe plant te benoemen.Etymologisch woordenboek van het Nederlands, auteur: M. Philippa e.a.
Oorsprong in Centraal-Amerika Lang voordat tabak in Europa bekend was, werd het door indianen in Zuid-Amerika al gebruikt. Historici beweren dat er al sprake was van tabaksgebruik vanaf de periode 6000-4000 v.Chr. aan de monding van de Amazone. Het roken van de gedroogde bladeren van de tabaksplant bestond reeds 1600 jaar voor onze jaartelling. Onderzoek van de restanten in een pijp van de Cherokee-indianen zorgde voor het bewijs hiervan. Er werden eveneens rotstekeningen ontdekt in Mexico die het gebruik van tabak illustreren. Ze dateren uit de periode 600-900 en zijn van de hand van Maya-indianen. Tabak zou in zeer diverse vormen geconsumeerd worden: gesnoven, gerookt, gedronken, als pleister. In een grot van een Colombiaanse sjamaan werd zelfs een illustratie gevonden van iemand die tabak toegediend kreeg via de anus. Noord-Amerikaanse stammen gebruikten bundels tabaksbladeren als handelswaar, het werd gerookt in pijpen. Er werd reeds gerookt op kinderleeftijd."They smoke with excessive eagerness ... men, women, girls and boys, all find their keenest pleasure in this way." - Dièreville beschrijft de Mi'kmaq, ca. 1699 in Port Royal. Men geloofde dat tabak een gift was van de schepper en dat ingeademde tabaksrook het mogelijk maakte om in contact te komen met het bovenaardse.Tobacco: A Study of Its Consumption in the United States, Jack Jacob Gottsegen, 1940, blz. 107. Tabak werd eveneens gebruikt voor medische doeleinden: als pijnstiller bij oor- en tandpijn. Tabak roken werd gebruikt als remedie tegen koudes bij de indianen, de tabak werd gemixt met bijvoorbeeld de bladeren van de Salvia dorii of de wortels van schermbloemen. Gekauwde bladeren dienden als tegengif voor een slangenbeet, nadat het gif was uitgezogen. Tabak werd vermalen tot pap bij de behandeling van reuma en huidaandoeningen.Early Uses of Indian Tobacco in California, auteur: Edward K.Balls, geraadpleegd op 9 november 2014 De hongerstillende werking van tabak was eveneens al bekend bij de indianen. De tabaksplant was buiten het Amerikaanse continent ook bekend in Australië en op de Soenda-eilanden.'History of tobacco',Knut-Olaf Haustein en David Groneberg, uitgeverij Springer, blz. 2 , 2010,
Introductie van de plant in Europa thumb|Jean Nicot, gravure uit 1876 De eerste Europeanen die in contact kwamen met tabak waren Christoffel Columbus en zijn bemanningsleden. Op 28 oktober 1492 zetten ze voet aan wal op Cuba. Daar zagen ze voor het eerst tabak. Bartolomé de las Casas, die Columbus vergezelde, schreef in zijn werk Historia de las Indias: "Het zijn gedroogde kruiden, verpakt in een gedroogd blad in de vorm van een papieren voetzoeker zoals jongens gebruiken op Pinksteren. Ze worden aangestoken aan het ene uiteinde, ze zuigen aan het andere uiteinde en ademen de rook in. Vervolgens zeggen ze dat ze geen vermoeidheid meer voelen."historique du tabagisme, auteur: R.Molimard, geraadpleegd op 12/11/2014 Zeelui waren bijgevolg de eerste Europeanen die tabak rookten. In de havens rond de Middellandse Zee, ook die van Noord-Afrika, werd er eerder gerookt dan in Europa. Rodrigo de Jerez, Spaans zeeman en metgezel van Columbus in zijn eerste overtocht van de Atlantische Oceaan heeft de naam de eerste Europese roker te zijn. Hij rookte in 1518 openlijk in zijn geboortestreek Ayamonte. Hij werd door de inquisitie opgepakt en voor zeven jaar opgesloten op laster van ketterij.Quest: van tabaksplant tot e-sigaret, auteur: Elly Posthumus, 28/11/2013, geraadpleegd op 12/11/2014 Tabak begon aan zijn –voor die tijd– snelle verspreiding over het Europese vasteland. Het gebruik van tabak werd gestimuleerd omwille van zijn geneeskrachtige eigenschappen. Zo illustreert het voorval waarbij de monnik André Thévet, aalmoezenier van Catharina de' Medici, tabakspoeder adviseerde ter genezing van migraine. Jean Nicot (1530-1600) zou voor deze tabak gezorgd hebben. Nicot was als Franse gezant bij het Portugese hof goed vertrouwd met de Europese adellijke kringen en mede door zijn toedoen verspreidde het medische gebruik van tabak zich zeer snel in de hogere kringen. In 1571 schreef de Spaanse dokter Nicolas Monardes in zijn boek over heilzame planten dat tabak de remedie was voor 36 gezondheidsproblemen.website Boston University Medical Center, hoofdstuk : The New World Discovere (1400–1700), geraadpleegd op 12/11/2014 In 1572 verscheen vermoedelijk het eerste werk waarin de tabaksplant uitvoerig beschreven werd van de hand van de Franse advocaat en geneesheer Jacques Gohory (1520–1576). Instruction sur l'herbe epetume, ditte en France l'herbe de la royne, ou medicée, et sur la racine mechiocan., auteur: Jacques Gohory In 1573 werden de eerste tabaksplanten aangeplant in Duitsland door de pastoor van Hatzenbühl.
Van medisch gebruik naar genotsproduct thumb|Raleigh als een van de eerste Europese pijprokers Zolang de tabak voor medische doeleinden werd gebruikt in -vooral- de hoogste kringen was de Europese tabaksbehoefte eerder beperkt. Onder andere de Brit sir Walter Raleigh (1552 - 1618) zou aan deze toestand een einde maken. Raleigh was een dichter, schrijver, zakenman en fervent pijproker en door zijn toedoen werd het roken van tabak snel populair in Engeland en de Oostzee-landen. Hij was ook de man die de kolonie Virginia stichtte in de Nieuwe Wereld waar zich de grootste tabaksteelt van de 17de en 18de eeuw zou ontwikkelen. De popularisering van het tabaksgebruik wakkerde immers de vraag naar tabak aan. Al vroeg in de 17de eeuw was tabak het eerste luxe-artikel geworden dat de gewone man zich kon veroorloven, vaak ten koste van andere levensnoodzakelijke middelen. Vaak ging het om pruim- en snuiftabak. Tabak werd zo populair dat het in de zeventiende eeuw evenzeer als betaalmiddel gebruikt werd.
Eerste tegenstanders Reeds van het begin stonden ook tegenstanders op van het tabaksgebruik. In het nabije en verre Oosten en in Rusland kon tabak op weinig begrip rekenen. Sultan Ahmed I van het Ottomaanse Rijk (1590–1617) boorde een gat door de neus van rokers. Rokers kregen de doodstraf onder sultan Murat IV, naar verluidt verloren 25.000 onderdanen omwille van die wet hun hoofd. Tsaar Michaël I van Rusland (1596–1645) liet rokers geselen of verbannen. In China stond de doodstraf op het roken. Ook in Europa waren er tegenstanders: Jacobus I van Engeland verbood in 1619 het gebruik van tabak. Ook vanuit kerkelijke kringen probeerde men het tabaksgebruik te ontraden. De pausen Urbanus VIII (1568-1644) en diens opvolger Innocentius X (1574-1655) vaardigden rookverboden uit, beschouwden het als des duivels. Al deze maatregelen konden echter de opmars van de tabak niet belemmeren.
Het commercieel opkweken van tabak Nederland De eerste tabak die gebruikt werd in Europa kwam uit kleine Europese aanplantingen en vooral door import uit Zuid-Amerika. De Spanjaarden wilden die handel controleren, ze maakten het landen als Engeland en Nederland moeilijk om tabak te verhandelen. Ze hadden Sevilla uitgeroepen tot tabakshoofdstad van Europa en alle tabak moest via deze stad verdeeld worden over het Europese continent.The European Tobacco Trade from the 15th to the 17th Centuries, auteur: Mike Davey, university of Minnesota, geraadpleegd op 16/11/2014 Deze onregelmatige import was ongetwijfeld een stimulans om in het begin van de zeventiende eeuw de eerste plantages aan te leggen voor tabak in Engeland en Nederland. Rond 1610 was er sprake van tabaksteelt in Veere en rond 1615 in Amersfoort.historische kring Bemmel, geraadpleegd op 16/11/2014 Verder is er sprake van teelten in Nijkerk (1650), Elst (1654), Huizen (1660) en Bemmel (1676).Bekommering en ongewraakte vreugd, tabaksteelt in Nijkerk (1635-1900), R.J. van der Bie, 1999, De pioniers in de tabaksteelt zullen ongetwijfeld tegen enkele teelttechnische problemen aangelopen hebben. Deze van oorsprong subtropische plant moet immers 90 tot 120 vorstvrije dagen hebben en vervolgens gedroogd worden. Aanvankelijk werd tabak in koude grond gezaaid maar vervolgens ging men zaaien in warme bakken of tabakskisten. Er werden opgehoogde bedden aangelegd en heggen geplaatst als bescherming tegen de wind. Zo ontstond er een typisch heggenlandschap. Men bemestte de percelen met dierlijke mest. Voor het drogen van de tabak werden vanaf 1660 tabaksschuren gebouwd. Om het drogen te bestendigen werd soms vuur gemaakt in de schuren, wat dan weer leidde tot brand.
Virginia thumb|1670: slaven in de tabaksteelt in Virginia John Rolfe, een Brits kolonist, bekwam in 1612 tabakszaad uit Spanje en ging dit aanplanten in de rijke gronden aan de rivier James. Een jaar later werd de eerste tabak geleverd aan het Engelse hof. De tabaksteelt in Virginia groeide exponentieel: In 1618 werd reeds 18 144 kg tabak naar Engeland verscheept. De teelt verspreidde zich over Virginia en concentreerde zich in de valleien. Dit leidde tot productiequota en tot inspectiewetten die de kwaliteit bepaalden. / Tobacco in Colonial Virginia, auteur: Emily Jones Salmon en John Salmon, uitgave van de Virginia Foundation for the Humanities, geraadpleegd op 16/11/2014 Niettegenstaande de groeiende vraag uit Europa leidde deze massale productie toch tot prijsdalingen.
De tabaksteelt was zeer arbeidsintensief. Aanvankelijk werd het werk gedaan door de plaatselijke families. Vanaf het eind van de 17de eeuw werden slaven aangevoerd om op de plantages te werken. In de periode 1698 – 1774 zouden er tussen de 80.000 en 100.000 slaven in Virginia aangekomen zijn.
België In de 19e eeuw ontstond in België tabaksproductie in Wervik, Appelterre en de vallei van de Semois. De sigaren uit België werden in het land zelf verkocht, maar ook geëxporteerd.
Economisch belang van tabak Grootste tabaksproducenten (in ton),geraadpleegd op 02/11/2025 Land 201220172022 3.200.0002.391.0002.189.445 875.000799.960763.888 810.550880.880667.238 345.837322.120198.570 226.700153.320221.925 151.15082.96474.282 148.000117.150108.742 120.000104.470 115.000131.51037.781 139.179110.816194.828 World 7.490.6616.501.646