Carcassonne is een bordspel en designer game waarbij het bord in de loop van het spel gevormd wordt. Het spel werd bedacht door Klaus-Jürgen Wrede, en wordt in België en Nederland uitgegeven door 999 Games. Het spel kan gespeeld worden door 2 tot 5 spelers.
Het doel van Carcassonne is om zo veel mogelijk punten te scoren door horigen (voorgesteld door kleine houten poppetjes) op strategische wijze op een weg, een weiland, stad of klooster te plaatsen.
Het normale speelbord bestaat uit 72 landtegels. Verdere uitbreidingssets bevatten meer tegels, zodat het speelbord verder uitgebreid kan worden. Een tegel meet 4,5 bij 4,5 cm. Op elke tegel van het standaardspel staat minstens een klooster of een stukje van een stad, weiland of weg.
Spelverloop Er wordt gestart met een vaste starttegel. Om beurt leggen de spelers een landtegel aan. Een aangelegde landtegel moet grenzen aan minimaal één andere landtegel. Een grens moet bestaan uit meer dan één raakpunt, er mogen dus geen tegels met de hoeken aan elkaar grenzen. Ook moeten alle grenzen 'kloppen': een weiland moet grenzen aan een weiland, een stad aan een stad, een weg aan een weg zonder een stad of weg te onderbreken.
Horige plaatsen Wanneer een speler een landtegel aanlegt mag hij op die tegel, en enkel op die tegel, een horige plaatsen. Hij moet kiezen op welk deel van de landtegel hij de horige plaatst: op het weiland, de weg, de stad of het klooster. De speler mag er ook voor kiezen geen horige te plaatsen. Er mogen geen horigen geplaatst worden op wegen of steden die zijn afgewerkt door het leggen van de landtegel. De speler mag ook geen horige plaatsen op een weiland, weg of stad waar al een horige staat. Doordat bijvoorbeeld twee afzonderlijke wegen later in het spel aan elkaar kunnen groeien, kan het wel voorkomen dat in een later stadium toch meerdere horigen op dezelfde weg, weiland of stad komen te staan.
Is een pion eenmaal geplaatst, dan kan hij enkel nog teruggenomen worden door de stad, weg of het klooster volledig af te bouwen. Horigen in weides ('boeren' genoemd) kan men niet meer terugkrijgen in hetzelfde spel (met de uitbreiding "De Toren" is dit wel mogelijk, zij het op een ietwat omslachtige manier). Er zijn standaard slechts zeven horigen per speler. Dit is weinig en het is dus van belang goed doordachte, tactische keuzes te maken bij het al dan niet plaatsen van de horigen.
Het verkrijgen van punten Wanneer er meer landtegels aangelegd worden, raakt een weiland, weg, stad of klooster op een gegeven moment "af", dat wil zeggen volledig gebouwd. Als een weg, stad of klooster afgebouwd is, wordt de horige die daar op geplaatst is eraf gehaald en krijgt de bijbehorende speler punten. De speler kan deze horige eventueel later opnieuw inzetten. Horigen in een weiland blijven tot het eind van het spel staan. Een klooster is af wanneer het omringd is door acht aan het klooster grenzende tegels. Een weg is af wanneer hij een duidelijk begin en einde heeft (bv. een kruispunt, stad of klooster).
Voor elk wegdeel (elke tegel waar de weg over loopt) krijgt de speler 1 punt. Wanneer een cirkelvormige weg wordt gevormd krijgt de speler zoveel punten als de tegels dat de weg beslaat. Oneindige wegen bestaan dus niet.
Een stad is af als deze geheel omringd is door een stadsmuur en geen lege plekken meer kent binnen de muren. Elke landtegel die deel uitmaakt van de stad, levert twee punten op. Een stadstegel met een klein wapenschildje erop levert twee extra punten op. 'Kleine steden', die bestaan uit twee tegels met telkens aan één zijde van de tegel een stadsdeel, tellen maar als twee punten.
Wanneer er zich horigen van meerdere spelers op dezelfde weg of in dezelfde stad bevinden krijgt alleen de speler met de meeste horigen op die weg/in die stad de punten. Hebben twee of meer spelers evenveel horigen op een weg/in een stad en niemand anders heeft er meer dan krijgen zij allen het volledig aantal punten (berekend alsof er maar een iemand op zou staan).
Een afgebouwd klooster levert negen punten op voor de speler wiens horige in het klooster staat.
Weilandenregels Variant 1, de moeilijkste variant maar wel de originele regels Weilanden leveren punten op voor de afgebouwde steden die zich in dat weiland bevinden. Een stad bevindt zich in een weiland als het weiland direct aan de stad grenst. Per stad wordt geteld hoeveel horigen ("boeren") van elke speler zich bevinden in aangrenzende weilanden. De speler die de meeste boeren aan een stad heeft grenzen, krijgt 4 punten voor die stad.
Indien wordt gespeeld met de uitbreidingsset waarin een boerderij kan worden geplaatst gelden afwijkende spelregels: Bij het plaatsen van de boerderij geldt dat per direct de speler die de meeste boeren aan een stad heeft grenzen, 3 punten krijgt voor die stad. Alle horigen worden op dat moment weg genomen. Als een weide tijdens het spel wordt aangesloten aan een weide waarin zich een boerderij bevindt, geldt dat per direct de speler die de meeste boeren aan een stad heeft grenzen, 1 punten krijgt voor die stad. Alle horigen worden op dat moment weg genomen. Aan het eind van het spel krijgt de speler die een boerderij in een weide die aan een stad grenst 4 punten voor die stad.
Variant 2, in het Duits is de regel van de weilanden versimpeld Per weiland kijkt men wie er de meeste boeren in heeft staan. De speler(s) die de meeste boeren hebben krijgen per stad die in hun wei liggen 3 punten. Later, bij een uitbreiding, kan dit opgetrokken worden naar 4 punten per stad.
Bij beide varianten worden de punten voor de weilanden echter pas helemaal op het einde van het spel berekend.
Einde van het spel Het spel eindigt wanneer alle landtegels neergelegd zijn. Nu leveren ook niet-afgebouwde wegen, steden en kloosters punten op en worden de punten van de weilanden geteld. Niet volledig afgebouwde wegen en steden leveren een punt op voor elke landtegel die deel uitmaakt van de weg of stad. Het wapenschildje in een stad levert nu slechts een punt per wapenschild op. De punten gaan ook nu naar de speler die de meeste horigen op een weg/in een stad heeft staan. Bij gelijke hoogste aantallen krijgen ook nu alle spelers het aantal punten dat hij/zij zou krijgen wanneer hij/zij de enige was met horigen op die weg of in die stad (net zoals met afgebouwde wegen en steden). Een onafgewerkt klooster levert een punt op voor elke landtegel die er aan grenst, inclusief de landtegel met het klooster zelf (in principe is dit hetzelfde aantal punten dat men krijgt voor een klooster tijdens het spel; aangezien er dan acht tegels aan grenzen + het klooster zelf = negen punten).
De speler die aan het eind van het spel de meeste punten heeft, heeft gewonnen.
Uitbreidingen thumb|240px|Horigen in meerdere kleuren Afhankelijk van welke verschillende uitbreidingen er gebruikt worden, kan het verloop van het spel een stuk ingewikkelder worden. Elke uitbreiding voegt zijn eigen set van regels toe. De verschillende uitbreidingen zijn:
1. Carcassonne: Kathedralen en Herbergen Bevat: Hoofdmannen, tellen als twee horigen. Horigen in een nieuwe kleur, waardoor men het spel dus met zes spelers kan spelen. Achttien nieuwe landtegels met onder andere Herbergen: een weg met herberg telt dubbel wanneer hij is afgebouwd, onafgewerkt telt de herberg niet mee, en Kathedralen: een stad met kathedraal telt drie punten per tegel/wapenschild wanneer afgebouwd, onafgebouwde steden met kathedraal krijgen niks. Met deze uitbreiding kan het spel met maximaal zes personen gespeeld worden. In de oude stijl bevat deze uitbreiding ook de miniuitbreiding De rivier. De rivier (twaalf tegels groot) vervangt de enkele standaard starttegel en wordt dus meteen in het begin gelegd, nog voor het spel begint. In de vernieuwde versie zit De Rivier al bij het basisspel.
2. Carcassonne: Kooplieden en Bouwmeesters Bevat: 24 nieuwe landtegels. Bouwmeesters; geven een extra beurt wanneer hij aanwezig is in een stad/weg waaraan nog gebouwd wordt. Varkens; een weiland krijgt vijf of vier punten per afgebouwde stad in plaats van vier of drie (afhankelijk van de regels die men volgt). Nieuwe regels: met het afbouwen van steden kunnen handelswaren worden verdiend; een meerderheid in elke soort handelswaar levert aan het eind tien extra punten op.
3. Carcassonne: De Draak, de Fee en de Jonkvrouw Bevat: Dertig nieuwe landtegels Een houten draak Een houten fee De derde grote uitbreiding voor Carcassonne met 30 nieuwe landtegels met daarop onder andere vulkanen. Horigen worden verleid door de Jonkvrouw en kunnen worden opgegeten door de Draak. De Fee kan bescherming bieden tegen de Draak. 'Magische poorten' geven de mogelijkheid horigen te teleporteren naar een vrije, eerder gelegde tegel.
4. Carcassonne: De Toren De vierde grote uitbreiding voor Carcassonne met: 18 nieuwe landtegels die allen een klein torentje bevatten. 30 torenblokjes Een grote kartonnen toren die dient als kaartenhouder. Spelers kunnen torens bouwen op die 18 nieuwe tegels en horigen inzetten als torenwachters. In die torens kunnen ze dan vijandelijke horigen uit aangrenzende vakjes gevangennemen.
5. Carcassonne: Burgemeesters en Abdijen Bevat: Twaalf nieuwe landtegels Zes heren-boerderijen Zes abdijen Zes burgemeesters Zes huifkarren Aan het begin van een spel krijgt iedere speler een houten herenboerderij, een houten transportwagen, een houten burgemeester en een Abdij (niet te verwarren met de abdijen van de miniuitbreiding "De kloosters", welke ook abdijen bevat). Abdijen zijn tegels die op elk moment van het spel, als een speler aan de beurt is, gespeeld kan worden in plaats van een normale tegel. De abdij kan overal geplaatst worden, mits het aan alle vier zijden grenst aan een andere tegel. Deze tegel zorgt ervoor dat gaten opgevuld kunnen worden en onmogelijke steden toch afgebouwd kunnen worden. Daarnaast mag de abdij nog als een klooster geclaimd en geïncasseerd worden. De burgemeester is een horige die gebruikt kan worden op steden. Zijn waarde in normale horigen is gelijk aan het aantal schildjes in een stad. De herenboerdeij mag in een beurt geplaatst worden op het kruispunt van vier tegels, mits de tegel op die hoeken weiland heeft. Daar blijft hij staan. Bij het neerzetten van een herenboerderij worden meteen de boeren die al in het weiland liggen geteld volgens de gebruikelijke manier. Er mogen geen boeren meer in het weiland gelegd worden, en weilanden waar al boeren liggen die verbonden worden moeten ook ontruimd worden, nu met maar één punt per stad. Aan het einde van het spel krijgt de speler met de herenboerderij per stad in het weiland vier punten. Transportwagens gelden als normale horigen, alleen mogen ze na het incasseren van een afgebouwd project meteen verplaatst worden naar een aangrenzend onbezet project.
6. Carcassonne: Graaf, Koning en consorten Bevat: 36 landtegels Een graaf Deze uitbreiding bevat vier mini-uitbreidingen, waaronder een aantal die eerder als promotieproducten zijn uitgegeven: "De Graaf van Carcassonne", "De Rivier II" en "Koning & Roofridder". De vierde miniuitbreiding heet "Cultusplaatsen & Ketters".
7. Carcassonne: De Katapult Deze uitbreiding is begin september 2008 verschenen in Duitsland. De uitbreiding bevat 12 tegels met een kermis en 24 tokens. Als je een kermistegel aanlegt, wordt er een Katapult-Ronde gespeeld.
In deze zevende uitbreiding op Carcassonne, de Katapult, werden meeples door een houten speelstuk op het speelveld gelanceerd. Achteraf bleek dit eigenlijk niet meer dan een gimmick, niet echt in de geest van Carcassonne. Vandaar dat de Katapult niet meer wordt gemaakt.
8. Carcassonne: Bruggen, Burchten en Bazaars Bevat: Twaalf nieuwe landtegels Twaalf houten bruggen Twaalf fiches met een burcht.