De associatie van hazelaar en purperorchis (Orchido-Cornetum) is een associatie uit het liguster-verbond (Berberidion vulgaris). Het is een plantengemeenschap die voorkomt op vochtige, ondiepe, kalkrijke bodems en die gekenmerkt worden door een hoog opgaande, doornige struiklaag met onder andere rode kornoelje, eenstijlige meidoorn, zuurbes en hazelaar, en een zeer goed ontwikkelde en diverse kruidlaag met talrijke orchideeënsoorten waaronder de purperorchis.
Deze associatie is in Nederland uiterst zeldzaam en in Vlaanderen zeldzaam.
Naamgeving en codering Syntaxoncode voor Nederland (rVvN): r40Ac03 BWK-karteringscode: sk
De wetenschappelijke naam Orchido-Cornetum is afgeleid van de botanische namen van respectievelijk purperorchis (Orchis purpurea) en rode kornoelje (Cornus sanguinea).
Fysiognomie De associatie van hazelaar en purperorchis vormt een tamelijk hoog loofstruweel waarin zowel de boomlaag, de struiklaag als de kruidlaag goed ontwikkeld en zeer soortenrijk zijn. De kruidlaag telt talrijke orchideeën en bolgewassen. De struiken zijn dikwijls overwoekerd door lianen als de bosrank. Dwergstruiken, varens en hoge grassen zijn daarentegen zelden aanwezig. Ook een moslaag is meestal slechts beperkt aanwezig.
Ecologie De associatie van hazelaar en purperorchis komt voor op ondiepe, vochtige verweringsbodems op een kalksteen- of krijtsteenondergrond, rendzina of krijtvaaggronden genaamd. De standplaatsen zijn grondwateronafhankelijk. De bodem is maximaal 40 cm diep en zavelig.
Deze associatie komt in Vlaanderen en Nederland zowel voor op kapvlaktes als in bosranden.
Ontstaan en successie De associatie van hazelaar en purperorchis ontstaat in de regel na het kappen van het eiken-haagbeukenbos met purperorchis. Het kan alleen blijven bestaan bij een voortzetting van het hakhoutbeheer.
Bij gebrek aan dit beheer zal het struweel na verloop van lange tijd terugkeren naar het oorspronkelijke eiken-haagbeukenbos met purperorchis, waarbij eerst hondsroos en eenstijlige meidoorn gaan domineren, waarna er zich vervolgens bomen beginnen te vestigen, beginnende met gewone es en gewone esdoorn. Wordt echter de bodem kunstmatig verrijkt, dan zal het zich eerder ontwikkelen in de richting van de associatie van sleedoorn en eenstijlige meidoorn waarbij ook de hoge soortendiversiteit en de orchideeën verdwijnen.
Wordt het struweel intensiever gemaaid of begraasd, dan kan het evolueren naar een eveneens zeer divers kalkgrasland.
Vegetatiezonering In de vegetatiezonering vormt de associatie van hazelaar en purperorchis vaak contactgemeenschappen met het haagbeuk-verbond. Als zoom wordt de associatie van ruig hertshooi en koninginnekruid vaak aangetroffen.
Biogeografie Het verspreidingsgebied van de associatie van hazelaar en purperorchis in Europa is slecht gekend. Het komt voor in Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en mogelijk Zuid-Engeland, met als zwaartepunt Noordwest-Frankrijk.
In Nederland is ze uiterst zeldzaam en beperkt tot Zuid-Limburg.
Ook in Vlaanderen zijn deze struwelen zeldzaam; voorbeelden zijn bekend van de Voerstreek, in Hoegaarden (Haspengouw) en op de Tiendeberg in Kanne.
Diagnostische taxa voor Nederland en Vlaanderen thumb|150px|Wilde liguster thumb|150px|Zuurbes thumb|150px|Rode kornoelje thumb|150px|Hazelaar thumb|150px|Purperorchis thumb|150px|Ruig hertshooi thumb|150px|Bleek bosvogeltje thumb|150px|Vliegenorchis thumb|150px|Bosrank thumb|150px|Bergnachtorchis thumb|150px|Mannetjesorchis thumb|150px|Soldaatje
De associatie van hazelaar en purperorchis wordt algemeen gekenmerkt door de aanwezigheid van de purperorchis. Specifiek voor Zuid-Limburg en de Voerstreek worden ook de bosroos, het ruig hertshooi, de vliegenorchis en het bleek bosvogeltje als kensoorten beschouwd. Verder komen er in dit soort vegetaties heel wat van de kensoorten van het hogerliggende verbond en van de klasse voor, met als meest voorkomende soorten in de struiklaag de rode kornoelje, eenstijlige meidoorn, wilde kardinaalsmuts, wilde liguster, zuurbes, hondsroos, sleedoorn en gewone vlier, en bij de lianen de bosrank, heggenrank en hop.
Andere struiken die frequent worden aangetroffen zijn de naamgevende hazelaar en de Gelderse roos.
In de boomlaag komen onder meer de gewone es, zomereik, gewone esdoorn, zoete kers en haagbeuk algemeen voor.
De associatie telt daarnaast heel wat bosplanten die in geen enkel ander type struweel worden aangetroffen en die daarom als differentiërende soorten worden beschouwd, zoals de klimop, de boskortsteel, de gevlekte aronskelk, het donkersporig bosviooltje, het geel nagelkruid en de eenbes. Ook zeldzaamheden als de bosboterbloem vinden we in dit struweel terug. Opvallend is de aanwezigheid van talrijke orchideeën; naast de al genoemde soorten kunnen ook nog de grote keverorchis, de bergnachtorchis, het soldaatje, de mannetjesorchis, het vogelnestje en de geelgroene wespenorchis in deze struwelen worden aangetroffen. Deze soorten komen ook voor in het eiken-haagbeukenbos met purperorchis, waaruit dit struweel meestal ontstaat.
In de onderstaande synoptische tabel staan de belangrijkste diagnostische taxa van de associatie van hazelaar en purperorchis voor Nederland en Vlaanderen.
Boomlaag Kentaxon Diff.soort Presentie Triviale naam Botanische naam Opmerking > 90% gewone es Fraxinus excelsior > 60% zomereik Quercus robur > 60% zoete kers Prunus avium > 50% gewone esdoorn Acer pseudoplatanus > 50% haagbeuk Carpinus betulus > 40% gladde iep Ulmus minor
Struiklaag Kentaxon Diff.soort Presentie Triviale naam Botanische naam Opmerking kA > 30% bosroos Rosa arvensis kV > 50% wilde liguster Ligustrum vulgare kV > 20% zuurbes Berberis vulgaris kV < 10% egelantier Rosa rubiginosa kK 100% rode kornoelje Cornus sanguinea kK > 70% eenstijlige meidoorn Crataegus monogyna kK > 60% wilde kardinaalsmuts Euonymus europaeus kK > 50% hondsroos Rosa canina kK > 30% sleedoorn Prunus spinosa kK > 30% gewone vlier Sambucus nigra kK > 10% wegedoorn Rhamnus cathartica > 90% hazelaar Corylus avellana > 40% Gelderse roos Viburnum opulus
Kruidlaag Kentaxon Diff.soort Presentie Triviale naam Botanische naam Opmerking kA > 50% purperorchis Orchis purpurea kA > 20% ruig hertshooi Hypericum hirsutum kA > 20% bleek bosvogeltje Cephalanthera damasonium kA > 20% vliegenorchis Ophrys insectifera kK > 80% bosrank Clematis vitalba kK > 50% heggenrank Bryonia dioica kK > 20% hop Humulus lupulus dV > 90% klimop Hedera helix t.o.v. andere verbonden dV boskortsteel Brachypodium sylvaticum t.o.v. andere verbonden dV gevlekte aronskelk Arum maculatum t.o.v. andere verbonden dV donkersporig bosviooltje Viola reichenbachiana t.o.v. andere verbonden dV grote keverorchis Neottia ovata t.o.v. andere verbonden dV gewone salomonszegel Polygonatum multiflorum t.o.v. andere verbonden dV geel nagelkruid Geum urbanum t.o.v. andere verbonden dV slanke sleutelbloem Primula elatior t.o.v. andere verbonden dV boszegge Carex sylvatica t.o.v. andere verbonden dV robertskruid Geranium robertianum t.o.v. andere verbonden dV christoffelkruid Actea spicata t.o.v. andere verbonden dV muskuskruid Adoxa moschatellina t.o.v. andere verbonden dV ruig klokje Campanula trachelium t.o.v. andere verbonden dV schaduwgras Poa nemoralis t.o.v. andere verbonden dV gele dovenetel Lamiastrum galeobdolon t.o.v. andere verbonden dV eenbes Paris quadrifolia t.o.v. andere verbonden dV bosandoorn Stachys sylvatica t.o.v. andere verbonden dV aardbeiganzerik Potentilla sterilis t.o.v. andere verbonden dV bosvergeet-mij-nietje Myosotis sylvatica t.o.v. andere verbonden dV gewoon speenkruid Ficaria verna subsp. bulbilifer t.o.v. andere verbonden dV heelkruid Sanicula europaea t.o.v. andere verbonden dV gulden boterbloem Ranunculus auricomus t.o.v. andere verbonden dV gulden sleutelbloem Primula veris t.o.v. andere verbonden bergnachtorchis Platanthera montana mannetjesorchis Orchis mascula soldaatje Orchis militaris vogelnestje Neottia nidus-avis geelgroene wespenorchis Epipactis muelleri bosboterbloem Ranunculus polyanthemos subsp. nemorosus
Moslaag Kentaxon Diff.soort Presentie Triviale naam Botanische naam Opmerking dV geplooid snavelmos Eurhynchium striatum t.o.v. andere verbonden
Biologische Waarderingskaart In de Biologische Waarderingskaart (BWK) van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is deze associatie opgenomen als 'struweel op kalkrijke bodem' (sk).
Dit vegetatietype staan alle gewaardeerd als 'Biologisch zeer waardevol'.
Fotogalerij
Hazelaar en purperorchis Categorie:Struweel